Кіріспе

Адамның әлеуетін жүзеге асыру институттары (IAHP), 1955 жылы Гленн Доман мен Карл Делакато құрған, моторикалық оқыту деп аталатын, даулы үлгі терапиясы туралы әдебиет ұсынады және оны үйретеді. Институттар бұл терапия арқылы "миы зақымдалған" және ақыл-ой жетілмеген балалардың "нейрологиялық ұйымын" жақсартатынын мәлімдейді, бұл үшін диета мен жаттығулар сияқты түрлі бағдарламалар қолданылады. Нейромышекеттік аурулары бар пациенттерге арналған үлгі терапияны алғаш рет 1940 жылдары нейрохирург Темпл Фэй әзірлеген. Үлгі терапиясы кеңінен сынға ұшырады және көптеген зерттеулер оның тиімсіз екенін көрсетті.

Тарих

Адам әлеуетін дамыту институттары (IAHP, сондай-ақ "Институттар" деп те аталады) 1955 жылы құрылды. Ол Доман және білім беру психологы Карл Делакато әзірлеген модельдік терапияны қолданады. Модельдік терапия нейрофизиолог Темпл Фэйдің идеялары мен жұмысына негізделген, ол бұрын Temple University медицина мектебінің нейрохирургия кафедрасын басқарған және Филадельфия неврологиялық қоғамының президенті болған. 1960 жылы Доман мен Делакато «American Medical Association журналында» (JAMA) модельдік терапияны егжей-тегжейлі сипаттаған мақала жариялады. Олардың зерттеу әдістемесі кейіннен сынға түсті.

Философия

Институттардың философиясы өзара байланысты бірнеше сенімдерден тұрады: әрбір баланың генийлік потенциалы бар, ынталандыру баланың потенциалын ашудың кілті, оқыту туған кезден басталуы керек, бала неғұрлым кішкентай болса, оқу процесі соғұрлым жеңіл болады, балалар табиғи түрде оқуды жақсы көреді, ата-аналар өз баласы үшін ең жақсы мұғалім, оқыту және оқу қуанышпен жүруі керек және оқыту мен оқу ешқашан емтиханмен байланысты болмауы керек. Бұл философия жапон тілінен басқа, институтта оқытылатын скрипкаға арналған жапондық Судзуки әдісіне өте ұқсас. Институттар мидың зақымдануын, зиякерлік қабілетінің бұзылуын, "ақыл-ой кемістігін", церебральды парезді, эпилепсияны, аутизмді, атетозды, назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромын, "дамудың қалыпты жолдан қалуын" және Даун синдромын "мидың зақымдануы" деп қарастырады, бұл термин IAHP-қа көбірек ұнайды. Институттағы жұмыстың көп бөлігі доктор Темпл Фэйдің рекапитуляция теориясына сүйенеді, ол нәресте миы дамудың хронологиялық кезеңдерінен өтеді, яғни алдымен балық, содан кейін бауырымен жорғалаушы, сүтқоректі және соңында адам сияқты. Бұл теорияны "онтогенез филогенезді қайталайды" деп қорытындылауға болады. Рекапитуляция теориясы биологияда көбінесе күмәнді деп есептеледі. 2007 жылғы WPVI телеарнасының хабарламасына сәйкес, IAHP "мидың түрлі зақымданулары мен жағдайлары бар балаларды, соның ішінде церебральды парез, ақыл-ой кемістігі, эпилепсия, Даун синдромы, назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромы, аутизм" сипаттағанда "жарақаттанған" деген сөзді қолданады. Глен Доман өзінің пациенттерді емдеуге қатысты жеке философиясын екінші дүниежүзілік соғыс ардагері офицерінің "ешбір жаралыны артта қалдырмау" деген ұранынан туындағанын айтты. IAHP-нің пікірінше, мидың белгілі бір деңгейдегі зақымдануы неврологиялық дамудың одан әрі прогреске кедергі келтіруіне немесе оны баяулатуына мүмкін. IAHP қолданатын басқа да терапиялардың ішінде, алыстағы нысанға қарағанда бір көзі екіншісінен көбірек шоғырланатын балаларға және нысанды мұрынға жақындатқанда бір көзі екіншісінен көбірек ауытқып кететін балаларға арналған көз жаттығулары бар. Сондай-ақ, IAHP амблиопиясы бар балалардың көзін жарықпен жыпылықтап стимуляциялауды ұсынады. Есту қабілеті нашар балалар үшін IAHP алдын ала жазылған дауыспен күшті дыбыстар арқылы есту стимуляциясын ұсынады. Миы зақымдалған балалар тек қолмен ұстап, сөмкеге салынған әртүрлі заттарды анықтауға үйретілуі мүмкін.

Америка педиатрия академиясының ұстаным мәлімдемесі

Американдық педиатрия академиясының мәлімдемесінше, үлгілік емдеу ми дамуының тым қарапайым теориясына негізделген және оның тиімділігі дәлелді медицинамен қолдау таппайды, демек оны қолдануға негіз жоқ. Бұл мәселе 1982 жылы қайта қарастырылды. Олардың соңғы ескерту саясаты 1999 жылы жарияланды және 2010 жылы қайта расталды:

Бұл емдеу ми дамуының ескірген және тым қарапайым теориясына сүйенеді. Қазіргі қолда бар мәліметтер бұл емдеудің тиімді екендігі туралы жақтастардың пікірін растамайды, сондықтан оны қолдану әлі де негізсіз. [T] Отбасыларға қойылатын талаптар мен күтілімдер соншалықты жоғары, кейбір жағдайларда олардың қаржылық мүмкіндіктері айтарлықтай азаюы мүмкін, сондай-ақ ата-аналар мен туыстар арасындағы қарым-қатынас шиеленісуіне әкелуі мүмкін.

Басқалар

Америкалық педиатрия академиясынан басқа да бірнеше ұйым осы терапияның тиімділігі туралы ескертулер жасады. Техас церебральды паралич қауымдастығы, Канадалық кемістік балалар қауымдастығы, Америкалық неврология академиясының атқарушы кеңесі және Америкалық физикалық медицина және реабилитация академиясы. Hornby және авторлар Р.А. Камминстің 1988 жылғы «Нейрологиялық бұзылған бала: Доман-Делакато әдістерін қайта қарау» (Croom Helm) кітабын «Доман-Делакато бағдарламасының негіздемесі мен тиімділігіне қазірге дейінгі ең толық талдауы» деп атады және Камминс IAHP қолданған әдістердің ғылыми негізінің нашар екенін көрсету үшін нейроанатомия мен нейрофизиологияны пайдаланады, сондай-ақ кез келген пайданың артқан белсенділік пен назарға байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келеді. Hornby және авторлар «Қазіргі уақытта бағдарламаның тиімділігін растайтын нәтижелердің тек қана нашар бақыланған ерте зерттеулерден алынғаны анық» деп қорытындылады. Докторлар Марта Фаррел Эриксон және Карен Мари Курц Ример IAHP-нің «'бейбітшілік буынының' мүшелерінің балаларының интеллектуалдық әлеуетін барынша арттыру тілегін пайдаланып, ата-аналарды балаларының миын дамытуға ынталандырды» деп жазды. Алайда, қазіргі заманғы бала даму сарапшыларының көпшілігі бағдарламаның көптеген аспектілерін «пайдасыз, тіпті зиянды» деп сипаттады. Кэтлин Куилл «мамандардың» үлгілік терапиядан ештеңе үйрене алмайтынын айтты. Павоне мен Ругьери үлгілік терапияның емдеуде маңызды рөлі жоқ екенін жазды. Невролог Стивен Новелла үлгілік терапияны қолданыстан шығарылған теорияға және «жалған емге» негізделген деп сипаттады. Ол сондай-ақ IAHP-нің негізсіз талаптары қаржылық және эмоционалдық зиян келтіруі мүмкін екенін жазды. Үлгілік терапияны сынға алған Робардс сонымен қатар терапияның педиатрлар мен терапевтерге ерте араласу бағдарламаларының қажеттілігін түсінуге көмектескенін айтты. Америкалық педиатрия академиясы және басқа ұйымдар IAHP-нің тиімділігі, теориялық негізі және IAHP бағдарламаларының ата-аналарға қоятын талаптары туралы мәлімдемелерін сынады. IAHP-тен шыққан алғашқы зерттеулер бағдарламаның кейбір пайдалы екенін көрсеткендей болды, бірақ кейіннен олардың маңызды кемшіліктері бар екені анықталды. Кеннет Кавале және Марк Мостерт олардың пікірінше, жақсырақ жобаланған және объективті зерттеулер үлгілік терапияның «практикалық тұрғыдан ешқандай құндылығы жоқ» екенін көрсетті. Гарри Хорнби, Джин Говард және Мэри Аткинсон «Арнайы білім берудегі даулы мәселелер» кітабында бағдарламаға баланың пластикалық қапқа демік алып, тыныс алуын қиындатуды қамтитын «қақпақ салу» әдісі де кіреді деп жазды. Бұл өкпелерді барынша пайдалануға және миға оттегі ағынын арттыруға сенімділік негізделген. Кітапта үлгілік терапияның тиімсіздігі және отбасылардың жұмыс істеуіне зиян келтіруі мүмкін екені айтылған.

Ғылыми бағалауға көзқарас

1960 жылдары IAHP бағдарламаның тиімділігін көрсететін сияқты әдебиеттер жариялады. Бірақ, кейіннен олар бағдарламаға қатысқан балалардың ата-аналарына бағдарламаның тиімділігін бағалау мақсатындағы тәуелсіз зерттеулерге қатыспауды бұйырды. IAHP зерттеудің жоспарлаудың соңғы кезеңінде болғанда "мемлекеттік және жеке агенттіктер қолдауымен мұқият жоспарланған зерттеуге" қатысуға келісімін кері алып алды. Герман Шпицтің сөзіне қарағанда, "ИАХП енді өз әдістерін ғылыми тұрғыдан бағалауға мүдделі емес; олар үлкен, бай және тәуелсіз болып өсті, ал олардың қызметкерлері өздерінің мәлімдемелерін қолдайтын жағдайлар мен үгіт-насихат материалдарын ұсынуға қанағаттандырады". Терренс М. Хайнз одан кейін "олар өз әдістерін эмпирикалық деректермен растауға аса қызығушылық танытпады" деді.