Кіріспе

Құс түрлері

Оңтүстік фискаль немесе фискальдық шырша (Lanius collaris) – Африканың оңтүстігінің көп бөлігінде кездесетін шыршалар тұқымдасының мүшесі. Ол кейде олжасын кейін жеу үшін акацияның тікендеріне қадап қоятындығына байланысты «джеки-асылушы» немесе «қасап құс» деп те аталады. Бұрын ол солтүстік фискальмен (Lanius humeralis) бірге топтастырылған. Екеуі де «жалпы фискаль» деп белгілі болған.

Таксономия

1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон Оңтүстік Африкадағы Жақсы Үміт мүйісінен жиналған үлгіге негізделген «Орнитология» еңбегінде оңтүстік фискальды сипаттады. Ол француз тілінде La pie griesche du Cap de Bonne Espérance және латын тілінде Lanius capitis Bonae Spei деген атауларды қолданды. Бриссон латынша атауларды қолданғанмен, олар екі атаулы жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия тарапынан мойындалмайды. 1766 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің «Система Натурае» еңбегінің он екінші басылымын жаңартқанда, Бриссон бұрын сипаттаған 240 түрді қосты. Collaris деген атау латын тілінде «мойынның» дегенді білдіреді. Бес түрше танылған:
L. c. aridicolus Clancey, 1955 – Оңтүстік-батыс Ангола және Солтүстік-батыс Намибия (Намиб шөлінің құмды тұман аймағы)
L. c. collaris Linnaeus, 1766 – Оңтүстік Намибия, Оңтүстік, Орталық және Шығыс Оңтүстік Африка, Эсватини, Лесото және Оңтүстік Мозамбик (Мапуту) (оңтүстігін қоспағанда), Замбия, Солтүстік Ботсвана, сондай-ақ, мүмкін, Оңтүстік-батыс Танзания және Солтүстік-шығыс Намибия
L. c. marwitzi Reichenow, 1901 Uhehe fiscal – Солтүстік-шығыс, Орталық және Оңтүстік-шығыс Танзания, Солтүстік Малави
L. c. pyrrhostictus Holub & Pelzeln, 1882 – Оңтүстік-шығыс Ботсвана (Басуто маңында), Оңтүстік Зимбабве (Харареден оңтүстікке қарай), Солтүстік-шығыс және Шығыс Оңтүстік Африка (Лимпопо және Мпумаланга), Оңтүстік Мозамбик (Газа провинциясымен шектелген)
L. c. subcoronatus A. Smith, 1841 – Оңтүстік-шығыс Ангола, Намибия (жағалаудың солтүстік-батысын және оңтүстік шегін қоспағанда), Ботсвана, Оңтүстік-батыс Зимбабве және Солтүстік Оңтүстік Африка (Солтүстік Кейп және Орталық Эрастың солтүстік-батысына және орталық бөлігіне дейін).

Сипаттама

Бұл 21–23 см ұзындықтағы, ерекше көзге түсетін, ақ ішкі және қара жоғарғы бөлігі бар, басынан құйрығына дейін созылатын шағын құс. Құстың арқасында ерекше ақ "V" пішіні және салыстырмалы түрде ұзын қара құйрығы бар, оның шеткі қауырсындары ақ, ал қалғандарының ұштары ақ. Мұраты, көздері және аяқтары қара түсті. Ересек еркек және ұрғашы фискальдердің сыртқы түрі әйелдің қоңыр төменгі жағынан басқа, көбінесе ұқсас. Олардың дауысы – түрлі имитациялармен араласқан, қысылған дыбыстар мен қатаң "Dzzzttt dzzzt dzzzt" ескерту дауысынан тұрады. Дегенмен, осы дауыстардың көпшілігі қорқыту немесе ескерту мақсатында қолданылады. Кейде бұл түр таңғаларлықтай әдемі, тыныш ән шығарады, бірақ ол қаншалықты тәтті естілсе де, көбінесе аумақтық немесе жұптық байланыс үшін қолданылады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Оңтүстік фискальдер шөптесінен бастап, қоршаулары бар шөптесіне дейін, акациялы бұталы алқаптарға, тіпті орманға дейін әртүрлі ортада тіршілік етеді, бірақ аң ауғанын қиындататын тығыз ортадан қашып жүреді. Оңтүстік фискальдер қыс айларында және биік таулы жерлерде суық температураға тап болады. Осы суыққа төзу үшін фискаль шриктері дене температурасы, оттегі тұтыну және энергияны сақтау үшін судың булану жоғалтуында маусымдық өзгерістерге ұшырайды. Төменгі биіктікте шриктердің базалық метаболизмінің жылдамдығы, судың булану жоғалтуы және дене температурасы, жоғары биіктіктегі шриктерге қарағанда жоғары болады. Қыс мезгілінде базалық метаболизмнің жылдамдығы мен оттегі тұтынуы артады, ал дене температурасы төмендейді.

Мінез-құлық

Оңтүстік фискаль әдетте жалғыз өмір сүреді және жәндіктер мен ұсақ кеміргіштерді ашық жерден немесе бұталардың басынан аңдайды. Аумақтың мөлшері тікелей аң аулауға қолайлы жерлердің санына байланысты. Көбірек жасанды тұрақтар орнату фискальдің аумағын кішірейтеді және зардап шеккен аймақта құстардың санының артуына мүмкіндік береді. Шығыс Африкада оңтүстік фискаль – дала жолбарысының маңызды жыртқышы. Дене физиологиясын өзгертумен қатар, оңтүстік фискальдар жыл мезгілдеріне байланысты азық-түлікке деген қажеттіліктің маусымдық өзгеруіне жауап ретінде аң аулау тәсілдерін де өзгертеді. Жазда шриктер күн шығуға бір сағат бұрын күн батуға дейін аң ауысқан. Қыста аң аулау тек күндізгі уақытта күн батуға дейін жүргізілді, сондықтан шриктер шабуылдау және аулау қабілеттерін арттырды, сондай-ақ ірірек жемтілерді ұстады. Жемнің ұзындығы, оны ұстауға кеткен уақыт және шабуылға кеткен уақыт биіктікпен бірге артты.