Кіріспе

Әскери ұрыс авиаторы

Жауынгер ұшқышы – бұл әуедегі ұрыс, жердегі нысандарға шабуыл және кейде электрондық соғыс жүргізу үшін дайындалған әскери авиатор. Олар жауынгер ұшағының пилоттық кабинасында осы міндеттерді орындайды. Жауынгер ұшқыштары әуедегі соғыс тактикасы және жақын арадағы түйіскендегі ұрыс (dogfighting) бойынша арнайы оқудан өтеді. Кем дегенде бес әуе шайқасында жеңіске жеткен ұшқыш "эсс" (ace) деп аталады.

Жұмысқа қабылдау

Ұшқыш-ұшқыштар кез келген әуе күшіндегі ең беделді және ізденіс-теңізді лауазымдардың бірі болып табылады. Іріктеу процесінде барлық үміткерлердің арасынан тек ең үздіктері ғана қабылданады. Көркем оқу үлгерімі, еңбекке қабілеттілігі, денсаулығының жақсы болуы және мықты рухты адамның ұшқышқа оқуға түсу мүмкіндігі жоғары. Үміткерлерден күшті басшылық қабілеттері мен ұжымдық жұмысқа бейімділік те күтіледі. Сондықтан, көбінесе барлық әуе күштерінде ұшқыштар офицерлік шенде болады. Бұл басқа ұшақтардың пилоттарына да қатысты.

Дене шынықтыру

Ұшқыштар заманауи әуе соғысының физикалық талаптарына төтеп беру үшін ең жақсы денсаулықта болуы керек. Жүрек-қан тамыр жүйесінің жақсы жұмыс істеуі қажет, себебі ұшқыш бұрылғанда сезетін күштің ("G") артуы жүрек-қан тамыр жүйесіне стресс тудыруы мүмкін. Бір "G" – бұл қалыпты жағдайдағы гравитация күші, ал екі "G" – қалыпты гравитация күшінің екі есесі. Кейбір әскери ұшақтар 9 "G" дейін жеделдеуге қабілетті. Ұшқыштарға, сондай-ақ, тар бұрылыстар мен басқа да жоғары жылдамдықты маневрлерді орындау кезінде анти-G жүктемесіне қарсы тұру маневрін (AGSM, төменде қараңыз) орындау үшін аяқ-қолдар мен ішкі ағзаларының күшті бұлшық еттері қажет. Орташадан жоғары көру қабілеті де өте қажетті және бағалы қасиет.

Қорғау

Ұшқыштар шабуылға ұшырағанда нақты тактика мен маневрлерді қолдануға дайындалады. Зымырандық шабуылдарға көбінесе электрондық қарсы шаралар, шағылыстырғыштар мен дипольды жамылғылар қолданылады. Дегенмен, AIM 120 AMRAAM сияқты зымырандар кедергі сигналдарын белсенді түрде анықтап, соққы беруге қабілетті. Ұшқыштар арасындағы тікелей айқас "жақын" деп есептеледі. Ұшқыштар тікелей айқаста басымдық алу үшін қиын маневрлер орындайды. Әуедегі шайқас кезінде туындайтын жоғары G күштерін қабылдау үшін ұшқыштартың жақсы физикалық жағдайда болуы қажет. Ұшқыштар қанның басқа ағып кетуін болдырмау үшін аяқтары мен денелерін кернеулі ұстайды. Бұл AGSM немесе M1 деп, кейде "грунт" деп те аталады.

Зымыраннан қорғаныс

Көптеген әуеден ауаға және жерден ауаға зымырандарда өте қарапайым инфрақызыл бағыттау ("жылу іздеу") жүйелері болған. Бұл зымырандардан күрт бұрылып қашу арқылы болдырмауға болар еді, себебі бұл зымырандар мақсатты ұшақты көру мүмкіндігінен айырылар еді. Тағы бір тактика – зымыранның шектеулі қашықтығын пайдаланып, отыны бітіп қалғанша қашып, маневр жасау. Қазіргі заманғы инфрақызыл зымырандар, мысалы AIM 9 Sidewinder, одан да жетілдірілген бағыттау жүйесіне ие. Суперсуытылған инфрақызыл детекторлар зымыранға ықтимал шығарынды көзін табуға көмектеседі, ал бағдарламалық құрал зымыранды нысанаға қарай ұшуына көмектеседі. Ұшқыштар әдетте осы зымырандарды шатастыру немесе жаңылыстыру үшін жарқырағыштарды тастайды, зымыранға ұшақтың температурасынан гөрі жоғарырақ жылу сигналын жасап, оны қорғаныш ұшағынан алшақтатады. Радарлық бағыттау зымырандары кейде жер бетіндегі нысандар немесе географиялық ерекшеліктердің кедергісінен шатасып, зымыранның немесе оны басқаратын жер станциясының бағыттау жүйесін бұзуы мүмкін. Егер ұшақ географиялық кедергілерді пайдалануға тым биік болса, шаф тағы бір мүмкіндік. Ұшқыштар потенциалды қауіптердің бар-жоғын біліп, мүмкіндігінше оларды ажырата білуі керек. Олар радарлық ескерту қабылдағышын (RWR) ұшаққа келіп түсетін сигналдардың түрлерін анықтау үшін пайдаланады.

Г-күші

Ұшқыштар ұрыс кезінде қарқынды маневрлер жасағанда, жоғары G күшіне тап болады. G күштері гравитацияның шамасын көрсетеді, мұнда 1G – Жердің қалыпты тартылу күшімен тең. Қазіргі заманғы реактивтік ұшақтардың өте икемділігі мен тік бұрылыстар жасау қабілетінің арқасында, ұшқыштың денесі көбінесе шегіне дейін жұмыс істейді. "Оң G" маневрін орындағанда, мысалы, жоғары қарай бұрылу кезінде, күш ұшқышты төмен қарай итеріп жібереді. Бұл ең қауіпті салдары – ұшқыштың денесіндегі қан да төмен қарай, оның аяқ-қолдарына жиналады. Егер күш жеткілікті болса және белгілі бір уақытқа созылса, бұл ес-түссіздікке (G-индуцированная ес-түссіздік немесе G LOC) әкелуі мүмкін, себебі ұшқыштың миына жеткілікті қан жетеді. Бұл әсерге қарсы тұру үшін ұшқыштар аяқтары мен іш бұлшық еттерін кернеуге үйретіледі, бұл қанның "төмен қарай" ағынын шектейді. Бұл "ысқырық" немесе "Хик маневрі" деп аталады. Екі атау да ұшқыштан шығатын дыбыстарға сілтеме жасайды және G LOC-қа қарсы тұрудың негізгі тәсілі болып табылады. Қазіргі заманғы ұшқыш костюмдері, G костюмдері деп аталады, аяқ-қолдардың айналасын қысып, қысым жасау арқылы шамамен 1G қосымша төзімділікті қамтамасыз етеді.

Әйелдер ұшқыштар

1990 жылдардың басына дейін әлемнің көптеген әуе күштерінде әйелдерге истребитель ұшқышы болуға рұқсат берілмеді. Тек Түркияда 1936 жылы Сабиха Гөкчен тарихындағы алғашқы әйел истребитель ұшқышы болды және 1950 жылдарға дейін жылдам ұшақтарды ұштырды. 1990 жылдары бірқатар әуе күштері әйелдердің истребитель ұшқышы болуына қойған шектеуді алып тастады:

– 1912 жылғы 30 қазанда Рейна Касабова Бірінші Балқан соғысы кезінде Эдирне үстінде Воисин ұшағымен әскери ұшуға қатысқан әлемдегі алғашқы әйел болды. – Мари Марвингт рекордтық шарына ұшқан, авиатор болған және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол алғашқы әйел-жауынгер ұшқышы атанды. Мари Марвингт 1910 жылғы 8 қарашада Францияның Аэро клубынан (Aéro Club de France) ұшқыш куәлігін алды. №281 тіркелген ол Реймонде де Лароштан (№36) және Март Нильден (№226) кейін тіркелген үшінші француз әйелі болды. Алғашқы 900 ұшуында ол ешқашан апатқа ұшырамады, сол кездегі рекордтық көрсеткіш. Мари бірнеше әуе жарыстарында қатысты, Бірінші дүниежүзілік соғыста ресми емес ұшқыш ретінде екі рет неміс әуе базасын бомбалады, Солтүстік Африканы «тыныштықтандыру» мақсатымен барлау миссияларын жүзеге асырды және бір мезгілде төрт ұшқыш куәлігіне ие болған жалғыз әйел болды: ауа шары, ұшақ, гидроұшақ және тікұшақ. 1915 жылы Марвингт неміс территориясында бомбалау миссияларын орындаған ерікті ұшқыш болған әлемдегі алғашқы әйел атанды және Мецтегі неміс әскери базасын бомбалауы үшін «Әскери крест» орденін алды. – 1936 жылы Сабиха Гөкчен әлемдегі алғашқы әйел-жауынгер ұшқышы болды, ал 1958 жылы Леман Алтынчекич НАТО-дағы алғашқы аккредиттелген реактивті ұшқыш атанды. Лидия Владимировна Литвяк – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Әуе күштерінің истребитель ұшқышы. Ол жау ұшағын атып түсірген алғашқы әйел ұшқыш, истребитель асы атағын алған екі әйел ұшқыштың біріншісі және әйел истребитель ұшқыштарының ең көп жауын жойған рекордын иеленуші. Ол Курск шайқасы кезінде неміс ұшақтарына шабуыл жасағанда Орел қаласының маңында атып түсірілді. Оны «Сталинградтың ақ гүлі» деп атады. Екатерина «Катя» Буданова – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Әуе күштерінің тағы бір истребитель ұшқышы, Лидия Литвякпен бірге ол бес немесе одан да көп жеңіске жеткен әлемдегі екі әйел истребитель асы саналады. Ол Luftwaffe-нің асы Георг Швиентек (JG 52) немесе Эмиль Битш (JG 3) тарапынан атып түсірілді. Мария Кузнецова – совет истребитель ұшқышы, бастапқыда 586-шы әйелдер авиациялық полкінде ұшқан, бірақ кейіннен 1942 жылдың қыркүйегінде Екатерина Буданова, Лидия Литвяк және бөлімнің басқа да бірнеше мүшелерімен бірге 437-ші истребитель авиациялық полкіне ауыстырылды. Ол 100-ден астам рет ұшқан. Раиса Беляева – алғашқы ресейлік әйел истребитель ұшқыштарының бірі. Ол Лидия Литвякпен бірге соғысты және үш әуе жеңісімен марапатталды. Ол 1943 жылғы 19 шілдеде ұрыста қаза тапты. Мария Толстова – 175-ші гвардиялық шабуыл авиациялық полкінің совет ұшақ командирі және Ил-2 ұшағын ұшқан аздаған әйелдердің бірі. Тамара Казаринова – совет авиаторы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 586-шы истребитель авиациялық полкінің командирі. Ольга Ямщикова – совет истребитель эскадрильясының командирі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш рет жау ұшағын атып түсірген және соғыстан кейін сынақ жүргізушісі болды. Соғыстан кейінгі авиациялық мансабында МиГ-19 ұшағын ұшқан алғашқы әйел атанды. Тамара Константинова – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес Әуе күштерінің Ил-2 ұшқышы және эскадрилья командирі. Лидия Шулайкина – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери-теңіз авиациясындағы Іл-2 ұшқыштарының және жападан-жалғыз әйел жауынгер ұшқышы. Жаклин «Джеки» Кокран – әйелдер авиациясының ізашары, өзінің ұрпағының ең көрнекті жарыс ұшқыштарының бірі. Ол көптеген рекордтар орнатты және 1953 жылғы 18 мамырда F 86 Sabrejet ұшағында дыбыс кедергісін бұзған алғашқы әйел болды. Ол соғыс кезінде 1000-ға жуық азаматтық американдық әйелдерді зауыттардан порт қалаларына ұшақтарды тасымалдау үшін жауынгерлік емес рөлге алған Әйелдер әуе күштерінің қызмет көрсету ұшқыштарының (WASP) (1943-1944 жж.) басшысы болды. 1948 жылғы 9 қыркүйекте Кокран АҚШ Әуе күштері резервінде подполковник болып қызмет етті. 1969 жылы полковник болып, 1970 жылы зейнетке шықты. Соғыстан кейін Кокран жаңа реактивті ұшақтарды ұша бастады, көптеген рекордтар орнатты. Ол «соңғыдан жоғары ұшуға» ұшқан алғашқы әйел ұшқыш болды. 1961 жылдың тамызынан қазан айына дейін Northrop Corporation компаниясының консультанты ретінде Кокран Northrop T 38A 30 NO Talon суперсоникалық жаттықтырушысын ұшып жүріп жылдамдық, қашықтық және биіктік рекордтарын орнатты. Рек...

Шығармашылық емес

Әмір, Амос. Бригада генерал-майоры. "Аспандағы от": Израильді қорғаудағы ұшу. Pen & Sword Aviation (2005). Фрэнкс, Норман, Бейли, Фрэнк және Гест, Рассел. "Сызықтардан жоғары": 1914–1918 жылдардағы неміс әуе күштерінің, теңіз әуе күштерінің және Фландрия теңіз жаяу әскерлерінің жауынгер ұшқыштарының толық тізімі. Grub Street (1994). Белл, Кен. "100 миссия солтүстікке": Вьетнам соғысының ұшқышының әңгімесі. Brassey's, Inc (1993). Льюис, Сесил. "Сагиттариус көтерілісі". Warner Books (1936). О'Грейди, Скотт, Копланмен, Джеффпен. "Құрметпен оралу". Harper (1995). Олинк, Фрэнк. "Жұлдыздар мен жолақтар": 1920–1973 жылдардағы американдық жауынгер ұшқыштарына арналған құрмет. Grub Street (1995). Ромм, Джора. Генерал-майор. "Жалғыз": Авиалайнердің апаты, тұтқындалуы және қайта оралуы. Black Irish (2014). Шорс, Кристофер және Уильямс, Клайв. "Aces High": Екінші дүниежүзілік соғыстағы британдық және Достастық күштерінің ең танымал жауынгер ұшқыштарына арналған құрмет. Grub Street (1994). Шорс, Кристофер, Фрэнкс, Норман және Гест, Рассел. "Траншеялардың үстінде": 1915–1920 жылдардағы британ империясының әуе күштері мен бөлімшелерінің толық тізімі. Grub Street (1990). Спектор, Ифтах. Бригада генерал-майоры. "Айқын және анық": Израильдік жауынгер ұшқышының естеліктері. Zenith Press (2009). Толивер, Реймонд Ф. және Констебль, Тревор Дж. "Horrido": Люфтваффе жауынгер ұшқыштары. Arthur Barker Ltd (1968). Толивер, Реймонд Ф. және Констебль, Тревор Дж. "Германияның сары шапанды рыцарі": Эрих Хартманның өмірбаяны. TAB Aero (1970). Джексон, Роберт. "Жауынгер": 1936–1945 жылдардағы әуе шайқасының тарихы. Arthur Baker Ltd (1979). Олдс, Робин, Олдспен, Кристинамен және Расимус, Эдпен. "Жауынгер ұшқышы": Легендарлы ас Робин Олдстың естеліктері. St Martins Press (2010). Розенкранц, Кит. "Персид шығанағы соғысының ұшқышының күнделігі". McGraw Hill (2002). Полак, Томас, Шорс, Кристофермен бірге. "Сталиннің бүркіттері": Қызыл Жұлдыздың жауынгер ұшқыштары. Grub Street (1999). Уорд, Найджел 'Sharkey'. "Фолкленд аралдарындағы теңіз харьері". Orion (1992). Йегер, Чак, Жанос, Леомен бірге. "Йегер": Автобиография. Century Huitchinson (1985). Чешир, Джон. "Флиттайм": Джон Чеширдің АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жауынгер ұшқышының автобиографиясы.

Көркем әдебиет

Берент, Марк. Бүркіт бекеті. Г. П. Путнамның ұлдары (1992). Берент, Марк. Көшбасшы-көксіл. Jove Books (1991). Берент, Марк. Дүркіретін дауыл. Corgi Books (1989). Берент, Марк. Болат жолбарыс. Jove Books (1990). Берент, Марк. Дауылдық ұшу. Г. П. Путнамның ұлдары (1993). Дейтон, Лен. Сау бол, Микки Маус. Хатчинсон және компания (1982). Робинсон, Дерек. Жақсы, таза күрес. HarperCollins (1993). Робинсон, Дерек. Тамаша кішкентай соғыс. Maclehose Press (2013). Робинсон, Дерек. Қызылқарға эскадрильясы. Maclehose Press (1971). Робинсон, Дерек. Көсеудің шаншығы. The Harvill Press (1999). Робинсон, Дерек. Торттың бір бөлігі. Pan (1983). Робинсон, Дерек. Соғыс оқиғасы. Pan (1987). Солтер, Джеймс. Аңшылар. Vintage International (1956). Смит, Фредерик Е. Қырандар үшін өлтіру. Harrap (1966) ISBN B0000CN76J Йейтс, В. М. Қанатты жеңіс. Jonathon Cape (1934).