Кіріспе

Америкалық үнді биі
Қабақ биі – Киова тайпасының би және ән дәстүрі, Оклахома штатының оңтүстік-батысындағы қазіргі заманғы пау-вауларда кең таралған.

Шығармашылық аңыздар

Көптеген американдықтар "Қарбыз биінің" пайда болу тарихына қатысты дауласады. Киова тайпасының бір әңгімесінде тайпаның қалған бөлігінен айырылған жас жігіт туралы айтылады. Көп күндік саяхаттан кейін аштық пен сусыздаудан шаршаған жігіт бір төбенің жанына келгенде, екінші жағынан ерекше ән естіді. Ол жерде артқы аяқтарымен билеп, ән салып тұрған қызыл қасқырды көрді. Адам бүкіл түстен кейін де, түн бойы да ән тыңдады. Таң атқанда қасқыр оған сөйлеп, би мен әнді Киова халқына жеткізуді бұйырды. Әрбір қарбыз биінің соңындағы "ұлығу" қызыл қасқырға деген құрметті білдіреді. Киова қарбыз биі бұрын Киова тайпасының Күн биі рәсімінің бір бөлігі болған.

Киова тайпасының құлдырауы, қайта өркендеуі және ұйымдары

1890 жылдан бастап АҚШ үкіметі Киова мәдени салтанаттарына тыйым салуды белсенді түрде жүзеге асыра бастады және 1930 жылдардың соңында Капуста биі (Gourd Dance) қалыпты тәжірибеден шығып қалды. 1957 жылы Америка үндістері көрмесінің Киова директоры Фред Тсоодл, Капуста биі әндерін есінде сақтап қалған әншілер Билл Кумса мен Уильям Танедуаға жүгінді. Сондай-ақ, сол жылғы мерекелерде арнайы тайпалық таныстыруда әндерге би билеу үшін Киова Капуста биі киімінде Клайд Ахтапе, Гарри Холл Зотиг, Фред Ботон, Оливер Танедуа және Абель Биг Боу шақырылды. Екі жыл өткен соң, бірнеше Киова еркектері Киова Капуста биі қоғамын қайта ұйымдастырып, 1957 жылдың 30 қаңтарында ұйымды ресми түрде құрды және «Киова Капуста биі» деген атауға дауыс берді. Келесі он жыл ішінде ұйым үш байланыссыз тармаққа бөлінді: құрылтайшы топ (қазір Киова Капуста руы (Kiowa Gourd Clan) деп аталады), Оклахома штатындағы Tiah Piah қоғамы (1962 жылы құрылған) және Карнегидегі Tia Piah қоғамы (қазір Киова TiaPiah қоғамы деп белгілі). Үш қоғам да жыл сайынғы рәсімдерін шілдедің 4-і күні мен оның маңында өткізеді, себебі Капуста биі бір кезде жаздың ортасында өткізілетін Күн биі (Sun Dance) рәсімдерінің бір бөлігі болған. Киова Капуста биі ұйымдарының атауларында қолданылатын «Tiah Piah» сөзінің түрленулері Jài:fè:gàu (Tdeinpei gah) [IPA: tãi. peː. gɔ] – Киованың сегіз жауынгерлік қоғамының бірінен алынған. Бұл терминнің әскери мағынасы болғандықтан, Капуста биін кейде «ардагерлер биі» деп қате түсіндіреді. Алайда, алғашқы үш Киова Капуста биі ұйымдарының басшылары осы қоғамға мүше болу үшін бұл талап емес екенін келіседі. Қазіргі кездегі тағы екі қоғамның билері, Pòlá:hyòp («Pah Lye Up» немесе «Керіш қоғамы») [pʰo. laː. hyop] және Óhòmà:gàu («Ohomah» немесе «Соғыс биі қоғамы») [o. ho. mɔː. gɔ] билері, Капуста биі сеанстарынан бұрын және кейін Киова жазғы салтанаттарына қосылады.

Қатысу

Бұл би Киова тайпасынан бастау алған, және ол ерлер биі. Әйелдер өз ерлерінің артында, ерлер құраған шеңбердің сыртында тұрып билейді. Киова тілінде бұл би "Ti ah pi ah" деп аталады, бұл "жолға шығуға дайын, өлуге дайын" деген мағынаны білдіреді. Киова тайпасы осы биді өздерінікі деп санайды, себебі оны оларға "Қызыл Жылқы" сыйлаған. Бұл би көптеген басқа тайпалар мен қоғамдарға тарады, бірақ олардың көпшілігі Киова ақсақалдарының құрметіне ие емес. Кейбір қымыз би қоғамдары нәсілді маңызды критерий ретінде қарастырмайды, тіпті үнді емес адамдар да олардың қатарына қабылдануы мүмкін, алайда Киова қымыз би қоғамы тек кемінде жартылай қанды үнділерді ғана қабылдайды. Биге қатысушылардың көпшілігі егде жастағы ерлер болуы мүмкін, және бұл би көптеген дәстүрлі билерге қарағанда азырақ энергия жұмсалатын, физикалық тұрғыдан жеңіл би. Кейбір қымыз би шаралары түстен кейін басталып, кешке дейін созылады, содан кейін ауа суығанда, көбірек энергия талап ететін тайпалық билер басталады. Кейбір тайпаларда тек қымыз биі ғана орындалады.

Регалиялар

Қазіргі заманғы "Қабық биінің" киім-кешектері иыққа жабылатын қызыл және көк түсті жамылғыдан тұрады. (Бұл аксессуар түн мен күнді көрсетеді). Кейбір бишілер күндіз қызыл, ал қараңғыда көк түсті жамылғыны жүрегіне жабады. Сол жақ иығына бекітілген "ка холе" (саңырауқұлақ жидесі) және күміс әшекейлі бандолиер жүрекке дейін созылады. Қызыл саңырауқұлақ жидесінен жасалған бандолиер шайендермен болған шайқасқа құрмет ретінде қосылды. Содан кейін жер қанға боялып, қызыл саңырауқұлақ жидесімен бейнеленді. Бандолиердің артына тау етегінен жиналған үнді құлпынайынан жасалған орамал байланады. Дыбылдық ілеспе ретінде металл дірілдегіш пен қауырсын тәрізді желдеткіш әдетте қарама-қарсы қолдарда ұсталады. Әдетте, Киова қабық кланының мүшелері бұл биде нағыз қабықтарды қолданбайды, себебі олар Американың жергілікті шіркеуінің рәсімдерімен байланысты. Дәстүрлі киім киген бишілер қара былғарыдан жасалған шалбар және ұзын қызыл белдемше киеді. Бұлар қара жиекті шальмен жабылады, ол шальды бекіту үшін оралған болады. Бүгінде бұл киімге ұзын жеңді көйлек, галстук немесе мойынға тағылатын галстук қосылады. Бас киімге шашты құмырсқа терісімен орау, "роуч" (жануардың жүнінен жасалған сәулеттік безендіру) немесе құмырсқа терісінен жасалған бас киім жатады. Киова ережелеріне сәйкес, бұл биге қатысқанда бейсболка, футболка, ковбой шляпасы немесе етік кию арсыздық саналады. Бұл қоғамның төрт басшысы мүшелерін лайықты және сақтықпен киінуге шақырады.

Музыка және хореография

Поу-воу биі сияқты, қабақ биі де дөңгелек аренада орындалады. Барабан аренаның ортасына немесе қабырғасына қойылуы мүмкін. Бишілер алаң периметрі бойынша өз орындарын алады. Әннің көп бөлігінде бишілер бір орында тұрып, барабан соққан сайын аяқтарын көтеріп, шағырларын оңнан солға, солдан оңға сілкіп билейді. Әннің белгілі бір бөлімінде барабанның ырғағы күшейеді. Осы кезде бишілер өз орындарында билейді. Егер барабанның ырғағы жұмсақ болса, бишілер өз орындарынан сәл қашықтай билейді. Әдетте, би кешке қарай басталады, ал бастапқы ән ("Шақыру әні" деп аталады) бірінші орындалады. Бас әнші бір жиынтықта қанша ән орындалатынын шешеді. Көбінесе баяу әндер бастапқыда орындалады, ал қабақ биі дами келе әндердің қарқыны бірте-бірте артады. Қабақ биі аяқталғанда, әдетте соңғы ән жылдам ән болады, бірақ ол "ресми" жабылу әні емес. Кейде соңғы қабақ биі әнінен кейін бұқа туралы әндер орындалады.