Нацистік Германияның жоғарғы SS және полиция басшысы Ханс Адольф Прютцманн

Кіріспе

Неміс нацисі, Жоғары SS және полиция басшысы, SS Obergruppenführer Ханс Адольф Пруцманн (1901 жылғы 31 тамыз – 1945 жылғы 16 мамыр) нацистік кезеңдегі неміс SS офицерлерінің ең жоғары дәрежелілерінің бірі болды. 1941 жылғы маусымнан 1944 жылғы қыркүйекке дейін ол оккупацияланған Совет Одағында Жоғары SS және полиция басшысы қызметін атқарды, ал 1943 жылғы қарашадан бастап Украинадағы Жоғары SS және полиция басшысы болды. Ол Балтық елдері мен Украинада Холокост жасаған Einsatzgruppen отрядтарының қызметін қадағалады. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында тұтқындалғаннан кейін, ол өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте өмір

Пруцман Шығыс Пруссияның Толкемит қаласында бизнесменнің ұлы болып дүниеге келген. Гимназияда орта білім алғаннан кейін, 1918-1921 жылдар аралығында "Аулок" ерікті жасақтарының құрамына кірді және 1921 жылдың жазында Жоғарғы Силезиядағы көтерілістерде қатысты. Содан кейін 1921-1923 жылдары Геттинген университетінде ауыл шаруашылығын оқыды, ал кейін Пруссияның Померания, Бранденбург және Шығыс Пруссия провинцияларында жеті жыл ауыл шаруашылығы саласында қызметкер болып жұмыс істеді.

Бейбіт уақыттағы СС мансабы

Пруцман 1929 жылғы 1 тамызда нацистік партияға қосылды (мүшелік нөмірі 142 290) және партияның алтын белгісімен марапатталды. Ол көп ұзамай SA қатарына кірді, бірақ SA-дан шығып, 1930 жылғы 12 тамызда Бохумда SS-ге ауысты (SS нөмірі 3,002). 1931 жылдың тамызында ол SS Standartenführer шеніне көтеріліп, Гелзенкирхенде орналасқан 19-шы SS Standarte "Westfalen Nord" бөлімінің алғашқы командирі (фюрер) болды. Осы кезде Пруцманның мансабы жылдам өркендеуді бастады. 1932 жылғы сәуірде ол Пруссия Ландтагына сайланды. Сол жылдың шілдесінде ол Рейхстагқа 17-ші сайлау округінен депутат болып сайланды. Ол нацистік режимнің соңына дейін Рейхстагта қызмет етіп, SS орналасқан жеріне байланысты Шығыс Пруссия, Вюртемберг және Гамбургты бірінен соң бірі өкілдік етті. 1932 жылдың қыркүйегінде Пруцман Вестфалиядан Кенигсбергке (қазіргі Калининград) ауысып, 18-ші SS Standarte "Ostpreussen" бөлімінің басшылығын қабылдады. Одан кейін 1933 жылдың шілдесінен қарашасына дейін ол Штутгартта орналасқан X SS Abschnitt (аумақтық бөлімшесінің) командирі болды. 1933 жылдың қарашасында ол SS Brigadeführer шеніне көтеріліп, жаңа құрылған SS Oberabschnitt (Бас бөлімше) "Südwest" бөлімінің алғашқы командирі болып тағайындалды. 1934 жылдың ақпан айында ол SS Gruppenführer шеніне ие болды. 1937 жылдың 1 наурызынан 1941 жылдың 30 сәуіріне дейін Пруцман бас штабы Гамбургте орналасқан SS Oberabschnitt "Nordwest" (1940 жылдың 20 сәуірінде "Nordsee" деп аталды) бөліміне жетекшілік етті. 1937 жылдың маусымында ол Штат үкіметіне Штатсрат (Мемлекеттік кеңесші) және Гамбург Сенатының мүшесі ретінде кірді. 1938 жылдың наурыз айының соңында ол Германияның екінші ірі қаласы Гамбургтегі полиция басқармасының бастығы болып тағайындалды. 1938 жылдың 28 маусымында "Nordwest" (кейіннен 1940 жылдың 20 сәуірінде "Nordsee" деп аталды) Höherer SS und Polizeiführer (HSSPF - Жоғары SS және Полиция басшысы) лауазымы құрылғанда, Пруцман осы лауазымның алғашқы иесі атанды. HSSPF ретінде ол тікелей Рейхсфюрер-SS Генрих Гиммлерге есеп берді. Гамбургтен Пруцман 1941 жылдың 30 сәуірінде "Nordost" HSSPF-і және "Nordost" Oberabschnitt-інің командирі болу үшін Кенигсбергке ауыстырылды.

Prützmann joined the Nazi Party on 1 August 1929 (membership number 142,290) and was a holder of the Golden Party Badge. He entered the SA shortly afterward, but he left the SA and transferred to the SS in Bochum on 12 August 1930 (SS number 3,002). By August 1931 he was promoted to SS Standartenführer and became the first commander (führer) of the 19th SS Standarte "Westfalen Nord," based in Gelsenkirchen. At this point in time, Prützmann's career began a steep rise. In April 1932, he was elected to the Landtag of Prussia. In July of that year he was elected to the Reichstag from electoral constituency 17, Westphalia North. He would continue to serve in the Reichstag until the end of the Nazi regime, and he would successively represent East Prussia, Württemberg and Hamburg, as his SS postings changed. In September 1932, Prützmann transferred from Westphalia to take command of the 18th SS Standarte "Ostpreussen", based in Königsberg (now Kaliningrad). This was followed by a stint as commander of SS Abschnitt (District) X based in Stuttgart from July to November 1933. He was promoted to SS Brigadeführer in November 1933, and appointed the first commander of the newly formed SS Oberabschnitt (Main District) "Südwest," also based in Stuttgart. In February 1934, he was promoted to the rank of SS Gruppenführer. From 1 March 1937 through 30 April 1941, Prützmann led SS Oberabschnitt "Nordwest" (renamed "Nordsee" 20 April 1940) whose headquarters were in Hamburg. In June 1937, he joined the State government as a Staatsrat (State Councillor) and member of the Hamburg Senate. At the end of March 1938, he was named chief of police administration for Hamburg, Germany's second largest city. When the post of Höherer SS und Polizeiführer (HSSPF), (Higher SS and Police Leader) "Nordwest" was created on 28 June 1938 (renamed "Nordsee" 20 April 1940), Prutzmann became the first holder of this position. As HSSPF, he reported directly to Reichsführer SS Heinrich Himmler. From Hamburg, Prützmann was transferred on 30 April 1941 to become the HSSPF "Nordost" and commander of the Oberabschnitt "Nordost," in Königsberg.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың сәуірінде Пруцман полиция генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін, ол 1941 жылдың 29 маусымында Ригада «Остланд және Солтүстік Ресей» (Baltics and Northern Russia) HSSPF лауазымын иеленді. Осы лауазымда ол Балтық елдері мен Батыс Белоруссияны қамтитын Солтүстік армия тобының тыл аймағындағы ішкі қауіпсіздікті және партизандық күреспен күресті қамтамасыз етуге жауапты болды. Ол аймақтағы барлық СС, СД (Қауіпсіздік қызметі) және тәртіп полициясы бөлімшелеріне, соның ішінде Солтүстік полиция полкіне басшылық етті. 1941 жылдың қарашасына дейін ол осы лауазымда қалды, содан кейін Киев штаб-пәтерімен «Оңтүстік Ресей» (Rußland Süd) HSSPF болып тағайындалды. Ол сол кезде СС Obergruppenführer және полиция генералы шеніне көтерілді. 1942 жылдың басында Пруцманға Лембергтен (қазіргі Львов) Сталиноға (қазіргі Донецк) дейінгі жол салу жобасы – Durchgangsstrasse IV үшін мәжбүрлі еңбек күшін ұйымдастыру тапсырылды. Жұмысшылар советтік соғыс тұтқындарынан және еврейлер концлагерінен алынды. Жоба аяқталғаннан кейін мыңдаған адам қатал жағдайлар мен еңбек лагерлерінің таратылуы салдарынан қаза тапты. 1942 жылдың тамызында Гиммлер Пруцманды Украинадағы барлық партизандық әрекеттерге жауапты етті. 1943 жылдың бірінші жартысында Пруцман көптеген партизандық операцияларды жүргізді, олардың әрқайсысы мыңдаған адамның өліміне немесе тұтқындалуына әкелді. Пруцманның мансабындағы келесі маңызды қадам 1943 жылдың 29 қазанында болды, ол «Украина» аймағындағы Жоғарғы СС және полиция басшысы (Höchster SS und Polizeiführer – HöSSPF) жаңа лауазымына тағайындалды, мұндай мәртебеге ие болған екі офицердің бірі, екіншісі – Италиядағы СС Obergruppenführer Карл Вольф. Осы лауазымда Пруцман өзінің «Оңтүстік Ресей» (Rußland Süd) HSSPF-ін, сондай-ақ «Қара теңіз» (Schwarzes Meer) HSSPF-ін бақылады. Оның кең құзыретіне шамамен он алты бағынышты СС und Polizeiführer (SSPF) бөлімшелері кірді және ол оккупацияланған барлық аймақтардағы тәртіп полициясы батальондары мен Schutzmannschaft (Қосалқы полиция) батальондарының ең ірі контингентін басқарды.

By April 1941, Prützmann had been appointed Generalleutnant (Lieutenant General) of Police. Immediately after the German invasion of the Soviet Union, he took up the position of HSSPF "Ostland und Rußland Nord" (Baltics and Northern Russia) in Riga on 29 June 1941. In this position, he was responsible for internal security and combating partisans in the Army Group North Rear Area encompassing the Baltic States and western Belorussia. He commanded all SS, SD (Security Service) and Order Police in the region, including Police Regiment North. He retained this position until November 1941 and then was transferred to become HSSPF "Rußland Süd" (Southern Russia), headquartered in Kiev. At that time he was promoted to SS Obergruppenführer and General of Police. In early 1942, Prützmann was put in charge of securing forced labor for the Durchgangsstrasse IV, a large project to build a road from Lemberg (now Lviv) to Stalino (now Donetsk). Workers came from Soviet prisoners of war and Jewish concentration camp inmates. Thousands perished from the harsh conditions and from liquidation of the labor camps when the project was completed. In August 1942, Himmler made Prützmann responsible for all anti partisan activities in Ukraine. During the first half of 1943, Prützmann conducted numerous anti partisan operations, each one resulting in the deaths or capture of many thousands. The next major advancement in Prützmann's career came on 29 October 1943 when he was named to the new post of Höchster SS und Polizeiführer (HöSSPF), (Supreme SS and Police Leader) "Ukraine," one of only two officers to attain this designation, the other being SS Obergruppenführer Karl Wolff in Italy. In this post, Prützmann oversaw his own HSSPF "Rußland Süd" as well as HSSPF "Schwarzes Meer" (Black Sea). His vast jurisdiction encompassed some sixteen subordinate SS und Polizeiführer (SSPF) commands, and controlled the largest contingent of Order Police battalions and Schutzmannschaft (Auxiliary Police) battalions in any of the occupied territories.

Балтық елдерідегі Холокосттың рөлі

1941 жылдың маусымынан қараша айына дейін Пруцманн Балтық мемлекеттерінде Хинрих Лохсе басшылығымен Рейхскомиссариат Остланд құрамында HSSPF лауазымын атқарды. Яһудилер мен басқа адамдарды өлтіру шамалы уақыттан кейін басталды, ал бастапқыда бұл жұмысты арнайы мобильді топтар (Einsatzgruppe A) жүзеге асырды. 1941 жылдың шілдесінің соңында Einsatzgruppe A Балтықтан шығып, неміс әскерінің Солтүстік тобымен бірге Совет Одағының ішкі аумағына қарай жылжыды. HSSPF ретінде Пруцманн SD басшысы болып, «Соңғы шешімді» жергілікті деңгейде жүзеге асыруға жауапты болды. Einsatzgruppe A кеткеннен кейін, нацистік басшылар арасында «яһуди мәселесі» бойынша пікір қақтығысы туды. Лохсе бастаған, негізінен азаматтық партия әкімшілерінен және оккупацияланған шығыс аймақтарының рейхс-министрі Альфред Розенбергтің қолдауына ие болған топ, яһудилерді геттоларда ұстауды, олардың барлық мүлкін тәркілеуді және Германияның соғыс қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін оларды құл еңбекшілер ретінде пайдалануды қалады. СС және SD-нің басшысы, Гиммлер, Пруцманннің тікелей жоғары бағыныштысы, яһудилерді мүмкіндігінше жылдам жоюды қалаған. 1941 жылдың қараша айына дейін Лохсе/Розенберг тобы басымдық танытты. Осы кезде Латвияның 70 000 яһудисінің шамамен 30 000-ы және Литваның 210 000 яһудисінің 80 000-ы өлтірілгенімен, Гиммлер осы қарқынға қанағаттанбады. 1941 жылдың қараша айының ортасында Гиммлер Пруцманнның орнына Фридрих Джекленді тағайындады, ол Украинада бір күнде 10 000-нан астам адамды өлтіруге мүмкіндік беретін «Джеклен жүйесін» әзірлеген еді. Пруцманн Джекленнің орнына Украинаға жіберілді. Луцк геттосында 1942 жылдың 19-23 тамызында тағы 14 700 адам өлтірілді. 1-3 қыркүйекте Володя Волынскийде шамамен 13 500 адам атылды. Пруцманн басшылығымен нацистік оккупация кезеңінде жаппай өлім жазалары үнемі жалғасты. Көптеген жаппай өлтірулерді Einsatzgruppen жүзеге асырса да, HSSPF ретінде Пруцманн SS, SD, қатардағы полиция және қосымша полиция батальондарына басшылық етті, олар еврейлер мен басқа украиндықтарды басуға, қуғындауға және өлтіруге қатысты. Мысалы:

From June to November 1941, Prützmann held the post of HSSPF in the Baltic States under Hinrich Lohse, who was in charge of the Reichskommissariat Ostland. The killing of Jews and other persons began almost immediately, and at first they were primarily conducted by a specialized mobile killing group (Einsatzgruppe A). In late July 1941, Einsatzgruppe A moved out of the Baltics as it followed the German Army Group North further east into the Soviet Union, and primary responsibility for organizing the murder of Jews then moved to the Riga office of the SD. As HSSPF, Prützmann was in charge of the SD, and the person responsible for locally implementing the Final Solution. After the departure of Einsatzgruppe A, a dispute arose among the Nazi rulers about their so called "Jewish problem." One group, consisting mainly of civilian Nazi Party administrators headed by Lohse, and backed by Alfred Rosenberg, the Reichsminister for the Occupied Eastern Territories, wanted to confine the Jews to ghettos, confiscate all their property and work them as slave laborers in support of Germany's war effort. Reichsführer SS Himmler, the overall head of the SS and SD, and Prützmann's direct superior, wanted the Jews exterminated as quickly as possible. Up until November, 1941, the Lohse/Rosenberg faction had prevailed. Although about 30,000 of Latvia's approximately 70,000 Jews and 80,000 of Lithuania's 210,000 had been killed by then, Himmler was unhappy with the pace. He replaced Prützmann in mid November 1941 with Friedrich Jeckeln, who in Ukraine had developed his own "Jeckeln system" of killing 10,000 or more people in a single day. Prützmann was assigned to Ukraine in Jeckeln's place. In the Lutsk Ghetto on 19–23 August 1942 another 14,700 victims were murdered. At Volodymyr Volynskyi on 1–3 September an estimated 13,500 were shot. Ongoing executions continued to take place throughout the remainder of the Nazi occupation under Prützmann's administration. Though most mass killings were committed by the Einsatzgruppen, as HSSPF, Prützmann commanded the SS, SD, Order Police and Auxiliary Police battalions that also took part in the suppression, persecution and murder of Jews and other Ukrainians, as the following illustrates:

1942 жыл бойы Пруцманн Украинадағы яһудилерге және партизандық қозғалысқа қарсы іс-қимылдарға тікелей қатысты. Пруцманн өзінің қатыгездігімен ерікті түрде қатысқанын көрсетті. 1942 жылдың 27 қазанында Гиммлер Пруцманнга Пинск геттосын тазалауды бұйырды, мақсаты Украинаны яһудилерден тазалау болатын. 1942 жылдың 26 желтоқсанына дейін Пруцманн Гиммлерге 363 211 яһудинің жойылғанын хабарлады.

Соңғы тапсырмалар, тұтқындау және өзін-өзі өлтіру

1944 жылдың қаңтар айында Пруцманн өзінің «Кампфгруппасы» (Жауынгерлік тобы) «Пруцманн» құрамасына Оңтүстік армиялар тобының бағынысында тағайындалды және атқарған қызметі үшін алтынмен қапталған неміс орденімен марапатталды. Қызыл Армияның шығыс майдандағы шабуылы неміс әскерін Украинадан ығыстырған соң, ол Кенигсбергке қайтып келді, онда ол формальды түрде HSSPF лауазымын сақтап қалды, бірақ Кеңес Одағындағы ұзақ қызметі кезінде оның атынан басқалар әрекет етті. 1944 жылдың маусым айында ол Гиммлердің ОКВ (Қарулы күштердің Жоғарғы Бас штабы) байланыс офицері болып тағайындалды, ал 1944 жылдың 1 шілдесінде Вафен-СС генералы болды. Оның соңғы маңызды тапсырмаларының бірі 1944 жылдың қыркүйегінде болды, онда Пруцманн Гиммлердің бұйрығымен «Специальная оборона» (Арнайы қорғаныс) жөніндегі бас инспектор болып тағайындалды және Берлинде «Вервольф» операциясының штабын құруға, сондай-ақ осы күштерді жау тылындағы операцияларға дайындауға және оқытуға міндеттелді. Пруцманн Украинадағы қызметі кезінде орыс партизандары қолданған партизандық тактиканы зерттеді, және «Вервольф» операциясының мүшелеріне осы тактиканы үйретуді жоспарлады. Алғашқы жоспар бойынша, «Вервольф» бөлімшелері жау тылында жасырын операциялар жүргізуге дайындалған, әскери форма киген заңды әскери құралымдар болуға тиіс болды, бұл одақтас арнайы күштеріне, мысалы, коммандосқа ұқсас болды. 1944 жылдың 21 қарашасында Пруцманн Хорватияда құрылған нацистік марионеттік мемлекеттің толық өкілдігіне тағайындалды. 1945 жылдың басында Гиммлердің бұйрығымен Пруцманн «Вервольф» оперативтігі арқылы одақтастар тағайындаған Аахен қаласының мэрі Франц Оппенхоффты өлтіруді ұйымдастырды. Адольф Гитлердің өзіне-өзі қол жұмсағаннан кейін Пруцманн қысқа мерзімге Гиммлердің Грос-адмирал Карл Дёництің Фленсбург үкіметіндегі өкілі болып қызмет етті, бірақ Дёництің әкімшілік істеріне араласуға ниеті жоқ екенін көрсетті. Соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, Пруцманн 1945 жылдың 15 мамырында Люнебургте британдық 2-ші армияның бөлімдерімен ұсталды. Келесі күні Дист қаласындағы тергеу орталығына жеткізілген кезде, ол темекі қорабына жасырған цианид капсуласын жұтып, өз-өзіне қол жұмсады. Кейбір дереккөздерде оның қайтыс болған күні 21 мамыр деп көрсетілген, бірақ 16 мамыр күні Люнебургте болған британдық майор Норман Уиттакердің күнделігінде жазылған.

In January 1944, Prützmann was placed in command of his own Kampfgruppe (Battle Group) "Prützmann" under the command of Army Group South and was awarded with the German Cross in Gold for his actions. As Red Army advances on the eastern front pushed the German forces out of Ukraine, he moved back to Königsburg where he was still the titular HSSPF, though others had acted on his behalf during his long assignment in the Soviet Union. In June 1944, he was made Himmler's liaison officer to OKW (Armed Forces High Command) and, on 1 July 1944, he was made a General of the Waffen SS. One of his last major assignments came in September 1944 when Prützmann was appointed by Himmler as Generalinspekteur für Spezialabwehr (Inspector General for Special Defense) and assigned the task of setting up Operation Werwolf headquarters in Berlin, and organizing and instructing this force for operations behind the enemy lines. Prützmann had studied the guerrilla tactics used by Russian partisans while stationed in Ukraine and the idea was to teach these tactics to the members of Operation Werwolf. As originally conceived, the Werwolf units were intended to be legitimate uniformed military formations trained to engage in clandestine operations behind enemy lines in the same manner as Allied Special Forces such as commandos. On 21 November 1944, Prützmann was named the General Plenipotentiary to the Nazi puppet state established in Croatia. In early 1945, under orders from Himmler, Prützmann directed the assassination by Werwolf operatives of the Allied appointed mayor of Aachen, Franz Oppenhoff. After Adolf Hitler's suicide, Prützmann briefly acted as Himmler's representative to the Flensburg government of Großadmiral Karl Donitz, until Dönitz made it clear that he had no interest in Himmler's involvement in the administration. Shortly after the war ended, Prützmann was captured in Lüneburg by elements of the British 2nd Army on 15 May 1945. The next day, while being transported to the interrogation center in Diest, he committed suicide by swallowing a cyanide capsule he had hidden in a cigarette lighter. Some sources incorrectly give 21 May as his date of death, but 16 May is documented by the contemporaneous diary entry of British Major Norman Whittaker who was present at Lüneburg.

Көркем шығармаларда

1972 жылы Фредерик Форсайттың "Одесса файлы" романында ОДЕССА басшысы ретінде СС генералы Рихард Глюкс көрсетілген, ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін шамамен екі онжылдықтан соң Израиль мемлекетін құртуға тырысады, ал Германиядағы ОДЕССА басшысы – бұрынғы СС офицері, "Werwolf" деп аталған, ол Пруцман болуы мүмкін деген ой айтылады. (Нақты Глюкс тірі болғанда 1963 жылы 74 жасқа, ал Пруцман 62 жасқа толар еді).