Кіріспе

Тамил Надудағы индуистік ғибадатхана, Үндістан. Ранганатханың басқа ғибадатханалары туралы ақпарат.

Бұл Оңтүстік Үндістандағы ең танымал Вайшнав ғибадатханаларының бірі, аңызға толы және тарихы бай. Ежелгі мәтіндік тарихтан бөлек, археологиялық дәлелдер, мысалы, жазулар осы ғибадатханаға сілтеме жасайды, және бұл тас жазулар б.з.б. 100-ден б.з. 100-ға дейінгі кезеңге жатады. Осылайша, "Оңтүстік Үндістандағы ең ежелгі сақталған, әлі де жұмыс істеп тұрған ғибадатхана кешендерінің бірі" болып табылады. Құдайдың айғағы санскрит эпосы Рамаянада шамамен б.з.б. 800-400 жылдар аралығында кездеседі, бұл құдайдың бар екендігін осы кезеңге дейін жылжытады. Ғибадатхана 11 ғасырда Раманужаның және оның алдын бауырлары Натамуни мен Ямуначарьяның Шрирангамдағы қызметінен бастап Вайшнав тарихында маңызды рөл атқарды. Оның орналасқан жері – Коллидам және Кавери өзендері арасындағы арал.

Ғибадатхананың аумағы 81 киіз үй, 21 мұнара, 39 павильон және көптеген су резервуарларын қамтиды.

Орналасқан жері

Шрирангамдағы Ранганатхасвами ғибадатханасы, сондай-ақ Перияковил (Үлкен ғибадатхана), Буолока Вайкунтам және Шрирангам Тирупати деп белгілі. Ол Тиручираппалли қаласының солтүстігінде, шамамен, және Ченнайдың оңтүстік-батысында, шамамен, орналасқан. Қала Үндістан темір жолының желісі, Тамил Наду автобус қызметтері және 38-ші тас жол арқылы күн сайын басқа ірі қалалармен байланысты. Бұл орын Тиручираппалли халықаралық әуежайына (IATA: TRZ) жақын. Ғибадатхана орналасқан жер Кавери және Коллидам өзендерімен шектелген үлкен аралда. Аралда екі маңызды ғибадатхана бар: біреуі Вишнуға Ранганатха ретінде, ал екіншісі Шиваға Джамбукешвара ретінде арналған. Аралда осы екеуінен де көне үңгір ғибадатханалары бар.

Аңыз

Ғибадатхана мен оның өнер туындылары аймақтық Пураник мәтіндерінде кездесетін көптеген тамил аңыздарының тақырыбы болып табылады. Мысалы, «Шриранга Махатмиям» – ғибадатхананың тегі туралы мифологиялық әңгімелер жинағының бірі. Оған сәйкес, Брахма Самудра Мантана (ғарыштық мұхитты араластыру) кезінде құлшылық жасап, соның нәтижесінде Шрирангам Вимана пайда болды. Ол Сатьялокада ғасырлар бойы тұрды, содан кейін Икшваку патша оны Айодхьяға әкелді. Вишнудың бейнесі Рама Равананы өлтіргеннен кейін, Рамамен бірге болуды қалаған Вибхишана патшаға оны сыйлады. Вибхишана Шри-Ланкаға жол тартқанда Тиручи қаласынан өтіп, онда патша болған кезде Шрирангам Вимана аралдан жылға алмады. Сондықтан ол оны жергілікті Дхармаварма патшаға берді, егер патша Вимананы мәңгілікке оңтүстікке қарай бағыттайтын болса, ол оған және Ланкаға батасын береді. Сондықтан да ол (жатып жатқан күйде) оңтүстікке қарап, денесі шығыс-батыс бағытында орналасқан. Тағы бір аңыз бойынша, төрт данагөй Санака Шрирангамдағы Ранганатханы көруге келді. Бірақ оларды Вайкунтаның сақшылары – Джая мен Виджая тоқтатып қалды. Олар көп жалбарынғанмен, кіруге рұқсат берілмеді. Ашуға іштенген олар бір ауыздан сақшыларды қарғыс айтып кетті. Сақшылар Вишнуға барып, оған қарғыс туралы айтты. Ранганатха оларға екі мүмкіндік берді: үш рет Вишнуға қарсы демон ретінде туу немесе келесі жеті рет жақсы адам болып туу. Иесіне қайта оралуға құштар сақшылар демон болуға келісті және Хираньякша мен Хираньякасипу, Равана мен Кумбхакарна, Сисупала мен Дантавакра түріне енген деп есептеледі. Вишну сол төрт өмірде демонды жою үшін төрт аватар – Вараха, Нарасимха, Рама және Кришнаға айналды. «Махабхарата» бойынша, Арджуна Улупи (нага ханшайымы) -мен үйленгеннен кейін Оңтүстік Үндістандағы қасиетті орындарды аралады. Арджуна осы ғибадатханаға да келген және Ранганатхаға дұға жасаған. Ғибадатханада Арджуна мандапасы бар.

Тарих

Ғибадатхананың басты құдайы санскрит әдебиеті мен Рамаяна, Махабарата, Падма Пурана, Брахманда Пурана және Гаруда Пурана сияқты әдебиеттерде және эпостарда еске алынады. Тіпті Сангам дәуірінің (б.з.д. 500 – 300 жж.) тамил әдебиетінде де, Аканаṉūṟu, Пуранануру, Парипаттал және Силападикарам сияқты көптеген кітаптарда айтылады. Мысал: Силападикарам (11-кітап, 35–40-жолдар): Ғибадатхананы алғаш рет Чола билеушісі Дхармаварма салған. Кавери өзенінің тасқыны ғибадатхананың виманын қиратты, ал кейіннен ертедегі Чола патшасы Килливалаван қазіргі ғибадатхана кешенін қайта салды. Ежелгі мәтіндік тарихтан өзге, археологиялық дәлелдер, мысалы, жазулар, тас жазулардың шамамен б.з.д. 100-ден б.з. 100-ге дейінгі кезеңге жатқанын көрсетеді. Осылайша, ол Оңтүстік Үндістандағы ең көне сақталған, әлі де жұмыс істеп тұрған ғибадатхана кешендерінің бірі болып табылады. Негізгі киелі орынның жанында 100–300 жылдары Урайюр Чолалары салған көптеген мандапалар бар. Кейіннен Чола, Пандия, Хойсала, Маратха және Виджаянагара әулеттері, осы аймақты билегендер, ғибадатханаға қосымша құрылыстар мен жазулар салған. Бұл жазулар 7-дан 17-ғасырлар аралығында жасалған. 1311 жылы Алауддин Хилджидің мұсылман генералы Малик Кафурдың және оның Дели сұлтандығы әскерлерінің басып кіруі мен тонауы кезінде, кезеңнің араб мәтіндерінде ол "Канобари" (Кавери) өзеніндегі "алтын ғибадатханаға" шабуыл жасап, ғибадатхананы қиратқандығы және құдайдың алтын бейнесімен олжаны Делиге алып кеткендігі айтылады. Стивен П. Хопкинстің сөзіне сүйенсек, бұл Ранганатхасвами ғибадатханасы болған деседі. Тамил мәтіндерінде ғибадатханаға Вишну бейнесінің қалай қайтарылғаны туралы әртүрлі, біріне-бірі қайшы келетін аңыздар келтірілген. Коил-Олукудан табылған бір аңыз бойынша, бір қыз бейнені көрмейінше ораза ұстауға уәде берген. Ол мұсылман әскерінің артынан Делиге дейін ілесіп келген. Ол сарайға кіргенде, сұлтанның қызы сол бейнеге ғашық болғанын көрген. Қыз Шрирангамға қайтып оралып, діни қызметкерлерге Делиде көргендерін айтқан. Діни қызметкерлер музыканттармен бірге Делиге барып, сұлтанның қызының қолында бейнені тапқан. Олар сұлтанның алдында ән айтып, би билеген, бейнені қайтарып беруін сұраған, ол қызын ренжітпеу үшін бейнені қайтарған. Қызын жұбату үшін сұлтан оны қайта әкелуге әскерін жіберген, бірақ бұл жолы олар сәтті болмаған. Басқа нұсқаларға сәйкес, мұсылман қызы Делиден Шрирангамға дейін бейнені атпен қуған, бірақ оны көре алмағандықтан, киелі орынның есігі алдында өмірін қиған, бұл соғыс алып кеткеннен кейін сүйіспеншілік бейнені қайтарғанын білдіреді. Бұл аңыздардан өзге, 1323–1327 жылдары Мұхаммед бин Туғлуқ әскерлерінің Шрирангамды қоса Оңтүстік Үндістанға екінші рет шабуыл жасауы болған. Дели сұлтандығының әскерлері Шрирангамға жеткенге дейін индустар Вишну бейнесі мен оның зергерлік бұйымдарын алдын ала алып кеткен. Ранганаяки (Лакшми) құдайы да басқа топпен бірге басқа жерге әкетілген. Ғибадатхана қорғалған, тамил дәстүрі бойынша, Шрирангамның 13 000 Вайшнав адамы қатал шайқаста қаза тапқан. Дели сұлтандығының бірнеше рет шабуылдарынан кейін Пандия билеушілері құлатылғаннан кейін Мадурай сұлтандығы билік құрған шамамен алты онжылдықтан кейін Виджаянагара империясы 1378 жылы Мадурай сұлтандығын құлатқан. Содан кейін Намберумал бейнесі Шрирангамға қайтарылған. Бұған дейін, ондаған жылдар бойы құдай мен діни қызметкерлер Тамил Наду, Керала және Карнатака ауылдары арқылы ғибадатхананың бейнесін жасырын түрде алып жүрген. Олар ақырында Тирумала Тирупати төбелеріне барып, 1371 жылы ғибадатхана қайта салынғанға дейін сонда қалған. Аңыз бойынша, бейне қайтадан құрметті болған. Бұл жолы салт-дәстүр бойынша Тұлуха Начияр деп аталатын тұңғыш сұлтанның қызының құрметіне ғибадатханада оған арнап орын салынған. Бұл суретте ол Делиге алып барған ат үстінде отырған қыз ретінде бейнеленген. Оның аңызы әлі күнге дейін есте сақталған. Қазіргі кездегі шерулер кезінде бейне киелі орыннан шығарылып, сапардан кейін қайтарылғанда, Тұлха Начияр мұсылман киімдеріне киінеді және оған сары май мен бидай нанынан жасалған тағамдар ұсынылады. Содан кейін Виджаянагара империясы кезінде ғибадатхана 200 жылдан астам уақыт бойы тұрақтылықты, жөндеуді, бекіністердің бірінші кезеңін және мандапалардың салынуын көрген. Вишну мен Лакшми бейнелері қайта орнатылып, 1371 жылы Кумара Кампана, Виджаянагара қолбасшысы және Букка I-нің ұлы басқаруымен бұл жер қайтадан индуистік ғибадатханаға айналған. 14-ғасырдың соңында Виджаянагара билеушілері тіреулі антекамераны сыйлаған. 15-ғасырдың басында олар апсидалық төбелерді алтын жапырақтармен жапқан, содан кейін ғибадатханаға жаңа киелі орындар, мандапалар мен гопуралар салуға қаржы жұмсаған, Джордж Мишеллтің сөзіне сәйкес. 16-ғасырдың соңында Виджаянагараның құлауынан кейін геосаяси тұрақсыздық қайтадан оралды. Бұл орын 17-ғасырдың басында индуист Наякалар мен мұсылман Моғолдар арасындағы ащы соғыстардың ортасы болды. Наякалар ғибадатхана қаласын және жеті пракарани бекіткен. Ол Аркоттың мұсылман нәубеттерінің табысты кіріс көзіне айналды, содан кейін француз және британ әскери күштерінің арасындағы бәсекелге ұшырады. 18- және 19-ғасырларда Шрирангам ғибадатханасы және көршілес Тиручираппалли (Тричи) қаласы христиан және мұсылман миссионерлік қызметтерінің қарқынды орталығы болды. Британ империясының құрамындағы Мадрас президенттігінің құрылуымен геосаяси тұрақтылық қайта оралды және Ранганатхасвами ғибадатханасы археологиялық және тарихи зерттеулерге қызығушылық тудырды.

Шри Вайшнавизм

Эпиграфикалық деректерге сүйенсек, осы индуистік әулеттер – Чолалар, Пандиялар, Хойсалалар, Гаджапатилер, Найяктар, Виджаянагаралар – қайта құруға, жаңартуға көмектесіп, дәстүрлі салт-дәстүрлерді қолдаған. Кейбіреулері ғибадатханаға мол мүлік сыйға тартқандарын айтады. Мысалы, Чола патшасы ғибадатханаға алтын жылан төсек сыйлаған. Кейбір тарихшылар осы патшаны Раджамаендра Чоламен теңейді. Ғибадатхана Шри-вайшнавизмнің алғашқы тарихында, әсіресе үлкен индуистік философ Рамануджадан (1017–1137 жж.) және оның ізілдестері Натамуни мен Ямуначарьядан кейінгі ғасырларда маңызды рөл атқарды. Бұл жерде вайшнавизм ішіндегі двайта (дуалистік) және адвайта (дуалистік емес) тармақтары арасындағы пікірсайыс болды. Ғасырлар өткен соң, ол солтүстік тамил және оңтүстік тамил дәстүрлері арасындағы пікірталас пен келіспеушіліктердің маңызды ортасы болды, бұл дәстүрлер Вадакалаи және Тенкалаи деп те аталады. Паллавалар, Чолалар және Пандиялар сияқты ерте билеушілер оны бақти қозғалысының орталығы ретінде, сондай-ақ ән мен би дәстүрімен қолдады, бірақ бұл дәстүр 14 ғасырда тоқтатылып, кейіннен шектеулі түрде қайта жаңғыртылды. Сыртқы екі пракарам (сыртқы аула) тұрғын үйлермен, базарлармен, дүкендермен, мейрамханалармен және гүл сату орындарымен жабдықталған. Бес ішкі аулада Вишнуға және оның Рама мен Кришна сияқты әртүрлі аватараларына арналған киіз үйлер орналасқан. Басты киіз үйлер Лакшми қасиеттісіне және вайшнавизмнің көптеген әулиелеріне арналған. Атап айтқанда, бұл киіз үйлер тамил ақындары мен философтары – Алварларды, сондай-ақ Шри-вайшнавизм дәстүріндегі Рамануджа мен Манавала Мамунигал сияқты индуистік философтарды құрметтейді және еске алады. Көптеген ғасырлар бойында түрлі мандапалар мен гопуралар салынғанмен, Ранғанатхасвами ғибадатханасының архитектурасы тамил дәстүріндегі агама жоспарлық мәтіндеріне сәйкес индуистік ғибадатхананың планометриялық геометриясының көрнекті мысалы болып табылады. Үнді архитектурасының профессоры және өнер тарихшысы Джордж Мичеллтің сөзіне қарағанда, Шрирангамның реттеуші геометриясы мен жоспары "ғибадат ету сипатына ие, өйткені барлық архитектуралық элементтер, әсіресе маңызды гопуралар, колоннадалар мен мандапалар, негізгі бағыттармен анықталған осьтер бойымен орналастырылған". Бұл тізбектелу бағыты ғибадат етушілердің ең қасиетті орынға қарай саяхаттайтын жолын біріктіреді.

Қасиетті орындар

Ғибадатхана кешенінде 50-ден астам киелі орын бар. Бұл орындар Вишну мен Лакшмиге, сондай-ақ түрлі Вайшнав ғалымдары мен ақындарына арналған. Вишнуға арналған киелі орындар оның әртүрлі аватарияларын және иконографиясын көрсетеді. Мысалы, Шри Ранганатхасвами ғибадатханасында Чаккараталвар, Нарасимха, Рама, Хаягрива және Гопала Кришна киелі орындары бар. Чакратавар киелі орны Акаланканың оңтүстік жағында, шығысқа қарап тұр. Қасиетті орынға Чола дәуірінде салынған Мукамандапа (алты қатарлы бағаналар) және Виджаянагар империясы кезінде салынған алты қатарлы, сегіз бағаналы Махамандапа арқылы кіруге болады. Қасиетті орынды айналып өтуге арналған жол бар. Чакратавар мүсінінің арт жағында Нарасимха бейнесі салынған, оны қасиетті орынды айналып өтетін жолдан көруге болады. Ең әсем өрнектелген Венегупала киелі орны ғибадатхананың төртінші қоршауының оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан, ол 1674 жылғы жазу бойынша Чокканатар Найякпен қайта салынған. Ранганатханың басты киелі орны ішкі аулада орналасқан. Қасиетті орынның үстінде алтын виманам (қасиетті орынның үстіндегі тәж мұнарасы) бар. Оның пішіні тамил омкарасына (ом символы) ұқсас, оның қақпасында антропоморфты Паравасудева бейнеленген, оның үстінде Рамануджаның бейнесі бар және алтынмен қапталған. Ішінде Адишешаға, яғни оралған жыланға сүйеніп жатқан Ранганатханың мүсіні көрінеді. Адишеша бес басы бар және үш жарым айналымға оралған. Вишнудың басы кішкентай цилиндрлі жастыққа тіреледі, ал оң алақаны, жоғары қарап, басына жақын орналасқан. Ранганатханың кеудесінде Лакшми бейнесі салынған медальон орналасқан. Ранганатханың тәжі, қолдары мен аяқтары алтынмен қапталған. Шридеви (Лакшми) немесе Бхудеви (Жер анасы) оның аяқтарының жанында бейнеленбеген, бұл орта ғасырлардағы суреттерде кездеседі. Қасиетті орында Брахманың оның кіндігінен шыққан немесе оған байланысқан бейнесі де жоқ. Дегенмен, Шридеви, Бхудеви және Ранганатхардың, басқаша айтқанда, Алагияманавалан мен Намперумалдың бейнелері қасиетті орынның әртүрлі жерлерінде олардың даршанасын (көруін) жеңілдету үшін орналасқан. Шығыс қабырғасында Ранганатханың аяқ іздері мен аяқ киімдерінің ою-өрнектері бейнеленген, оларды қасиетті орынның есігінің жанындағы оңтүстік қабырғадағы кішкентай шыны панель арқылы көруге болады. Вимананың сыртында және оған жалғастырылған мандапамда (зал) қапталған піллестер, қос баспалдақтар және лотос жақшалары бар. Мүсіндер қасиетті орын қабырғаларының үш жағындағы ойықтарға орналастырылған; қыздар ортадағы қабырғаларды әсемдейді. Биіктік әртүрлі деңгейдегі терең емес төбелермен белгіленген, үлкен және кіші ойыстарды жабу үшін пилястрлардың екінші жиынтығы қолданылады. Қасиетті орынның басына дәстүрлі түрде жарты шар тәрізді шатыр орнатылған. Шығыс жағындағы кіреберіс портының екі қисық төбелері кейінірек салынған бағаналы залда жасырылған. Дханвантари, индуист мифологиясының ұлы дәрігері, Вишнудың аватариясы саналады – ғибадатхананың ішінде Дханвантариге арналған жеке киелі орын бар. Ранганатханың жұбайы Ранганаякидің (Лакшми) киелі орны ғибадатхананың екінші алаңында орналасқан, онда 2 негізгі мүсін (мула-морти) және 1 шеру мүсіні (уцава-мурти) бар. Мерекелік шерулер кезінде Ранганаяки Ранганатхаға бармайды, бірақ ол онымен бірге келеді. Ранганатханың Ранганаякиге барып, онымен бірге болуы «Пангуни Утирам» кезінде «Саэртхи» деп аталады. Қасиетті орынның ішінде Ранганаякидің үш бейнесі бар. Вайшнав дәстүріндегі басты әулиелерге арналған жеке киелі орындар бар, соның ішінде Раманужа да бар.

Мандапамдар (залдар)

Ранғанатхасвами ғибадатханасында көптеген мандапам бар: Раджагопурамның негізіндегі ұзындығы мен ені – , ал жоғарғы жағындағы ұзындығы мен ені – . Мұнараның үстіндегі 13 жылтыр мыс «» салмағы әрқайсысы , биіктігі метр және диаметрі бар ыдыс. Барлық Гопурамдар 28 жылдан кейін 2015 жылы өткен Махасампрокшанада жөнделіп, қайта боялды.

Жазбалар мен фрескалар

Ранганатхасвами ғибадатханасының қалашығында 800-нен астам жазу бар, оның шамамен 640-ы ғибадатхана қабырғаларында және ескерткіштерінде сақталған. Олардың көпшілігі билеушілер мен элитаның сыйлықтары мен үсыныстарына, ал қалғандары ғибадатхана басқаруына, ғалымдарға, арналуына және жалпы жұмыс істеуіне қатысты. Бұл жазулар Оңтүстік Үндістан тарихы, мәдениеті, экономикасы және әлеуметтік рөлі туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Олар 9 ғасырдың соңынан бастап Адитья Чола I билігіне дейін, сондай-ақ 16 ғасырға дейінгі соңғы тарихи кезеңдерге дейін қамтиды. Басқалары Чола, Найака, Пандья, Хойсала және Виджаянагара дәуірінен жеткен. Ранганатхасвами ғибадатханасындағы тарихи жазулар алты негізгі үнді тілінде: тамил, санскрит, каннада, телугу, маратхи және одия тілдерінде жазылған. Көптеген жазулар Гранта әріптерімен жазылған. Ғибадатханада Кулотунга I-нің көптеген жазулары бар. Бір қызықты эпиграф – бұл каннада тіліндегі жазба, онда Чола Трибхуванамалла (Викрамадитья VI) каннада сандхивиграхисі (сыртқы істер министрі) бастаған салтанатты топтың ғибадатханаға сыйлықтар бергені айтылады. Бұл жазба Кулотунга I билігінің 29-шы жылымен даталанған. Ғибадатханада Одишаның Сурьявамши Гаджапатиларының жазулары да бар. Бір жазбада, аңызға айналған Капилендра Дева Гаджапатидің ұлы Хамвира Дева Махапатраның Виджаянагара империясына Тиручирапаллиге, содан кейін Рамешварамға қарсайы шабуыл жасағаннан кейін ғибадатханаға сыйлықтар бергені жазылған. Бұл жазба тамил тілінде. Ғибадатхана кешенінің мандапамдары мен дәліздерінің кейбіреулерінде фрескалар бар, олардың бір бөлігі уақыт өте келе сарқылып кеткен. Олар индуистік аңыздар мен мифологияны, немесе вайшнав ғалымдарына қатысты көріністерді бейнелейді. Ғибадатханада әлеуметтік өмірдің әртүрлі салаларын қолдайтын және оған қатысатын көптеген басқа да құрылымдар бар. Кейбір мандапамдар мен ғибадатхана аумақтары білім беруге, соның ішінде діни және дінсіз білімге, мысалы, музыканттар мен бишілерге арналған. Ғибадатханада он екі ірі су резервуары бар. Олардың ішінде Сурья Пушкарини (күн шоқысы) және Чандра Пушкарани (ай шоқысы) ең үлкендері болып табылады және жауын-шашын суын көп мөлшерде жинайды. Олардың жалпы сыйымдылығы екі миллион литр суға жетеді. Ғибадатханада мерекелік процессияларда қолданылатын және үнемі күтіліп келiнетiн ағаштан жасалған ескерткіштер бар. Олар индуистік аңыздардың күрделі өрнектерін бейнелейді, ал кейбіреулері күміс немесе алтын жапырақтарымен қапталған. Ғибадатхананың ең маңызды күймелері – Гаруда вахана, Симха вахана, Янаи вахана, Кудирай вахана, Хануманта вахана, Яжи вахана, Сеша вахана, Аннапакши вахана, Отраи вахана және Прабхай вахана.

Бхакти қозғалысы

Ранғанатхасвами ғибадатханасы 108 ғибадатхананың ішінде жалғыз ғана, оны барлық Альварлар (Бхакти қозғалысының ақын-әулиелері) мадақтап ән шырқаған, оның атына 247 пасурам (құдайлық әндер) тіркелген. Адвайта, Вишиштадвайта және Двайта мектептерінің ачарьялары (гурулары) ғибадатхананың зор маңызын мойындайды, олардың көзқарастарына қарамастан. Наалайра Дивия Прабхандам – 300 жылға жуық (б.з. 6-9 ғасырлардың соңы) аралықта он екі Альвар әулиесі айтқан 4000 әннен тұратын жинақ, оны Натамуни (910–990 жж.) жинаған. Дивья Десамдар – Наалайра Дивия Прабандхамда есімдері аталған 108 Вишну ғибадатханасы. Олардың 105-і Үндістанда, 1-і Непалда, ал 2-і Жерден тыс әлемдерде орналасқан. Тамил тілінде "Дивья" сөзі "ерекше", ал "Десам" – "жер" немесе "ғибадатхана" дегенді білдіреді. Периалвар Шрирангам туралы онжылдықты екі пұраникалық оқиғамен бастайды, онда Кришна гуруы Сандипанидің ұлын және бір брахманның балаларын тірілтеді. Тхондарадипподи Альвар мен Тируппана Альвар тек Ранганатханы мадақтаған. Андал Тирүппавайын (30 өлеңнен тұратын шығарма) аяқтағаннан кейін Шрирангамда Шри Ранганатхаға жетті. Бұл ғибадатханаға арналған 4000 пасурамның ішінде 247 ән Рангантар құдайына арналған. Мадхуракави Альвардан басқа, қалған он бір Альвардың барлығы Шрирангамдағы Ранганатхарды мадақтаған (мангаласасанам). 247 әннің 35-і Периалвардың, 10-ы Андалдың, 31-і Кулашекара Альвардың, 14-і Тирумалисай Альвардың, 55-і Тхондарадипподи Альвардың, 10-ы Тирупапан Альвардың, 73-і Тирумангай Альвардың, 1-і Поигай Альвардың, 4-і Бхутталвардың, 2-і Пейалвардың және 12-і Наммалвардың туындылары. Кулашекарар (Шераман II) 798 жылы тағын ұлына тапсырып, ғибадатханаларды аралап, оларды мадақтаған. Ол ғибадатханаға барып, оның иесін мақтады, ал оның шығармалары Наалайра Дивия Прабандхамға енген. Камбар – 12 ғасырдағы тамил ақыны, ол Валмики Рамаянасынан шабыттанған "Камба Рамаяна" атты шығарманы жазған. Ол шығармасын ғалымдардан мақұлдау алу үшін ғибадатханаға келген деп есептеледі. Джайнизм ғалымы Тирунарунгундам оның еңбегін жоғары бағалап, тамил және санскрит ғалымдарының мақұлдауына әкелді. Ол өлеңін оқыған ашық зал ғибадатханадағы Ранганаяки ғибадатханасына жақын орналасқан. Рамануджаның "Шри Бхашьям", Рамануджаның "Гадья Трая" (Саранагати Гадьям, Шриранга Гадьям және Вайкунта Гадьям сияқты үш мәтіннің жинағы), Ади Шанкарачарьяның "Шри Ренганатха Шлокам", Шри Парасар Бхаттардың "Ренга Раджа Ставам" және "Гуна Ратна Кошам", Куратажвардың "Ренга Раджа Стотрам" сияқты діни еңбектер Шрирангам ғибадатханасының бас құдайы Ранганатха мен Ранганайки құдайына арналған. Аруначала Кавирайар 18 ғасырдағы ақын, ол Рамаянаның барлық бөлімін "Рама Натакам" атты опера ретінде жазған. Опера Камбар мен Валмикидің Рамаянасына (тамил және санскрит тілдерінде) негізделген, ол Айодхья патшасы Рама туралы аңызды баяндайды. Опера Камбардың "Рамаватарам" операсын жазған Мандапамда жазылған. Діни қызметкерлер Аруначалаға Шрирангамда "Рама Натакамды" жазуға рұқсат бергенімен, ол Ранганатхадан да рұқсат алғысы келді. Ол "Эн Палликондеерайя Шри Ранганатха" (Уа, Ием! Неліктен осы жерде ұйықтап қалдың?) атты кэртхананы Кэдарагоула рагасында, Ади таласында Ранганатхадан рұқсат сұрап жазды. Сол түні ақын да, ғибадатхананың діни қызметкерлері де Ранганатханың көрінісін көрді. Ақынға рұқсат берілді, сондай-ақ Паривара Деватасы туралы ән айтуы сұралды, ал діни қызметкерге ақынның осындай әндерін орындағаннан кейін Арангетрамды қабылдау ұсынылды.

Қажылық

Тамил тілінде коил немесе койил деген сөз «Мырзаның үйі» дегенді білдіреді, сондықтан ол ғибадатханаларды білдіреді. Срирангам мұндай ғибадатханалардың ең танымалсы болып табылады. Көптеген вайшнавтар үшін «Койил» термині осы ғибадатханаға ғана қатысты, бұл олар үшін оның ерекше маңызды екенін көрсетеді (шайвалар мен басқа да тамил халқы үшін «койил» термині Тиллаи Натараджар алтын ғибадатханасын (Чидамбарам ғибадатханасы) білдіреді). Басты құдай Ранганатхар өз жандарынан көптеген есімдермен мақталады, соның ішінде Нам Перумал («біздің Құдай» деп тамил тілінде), Ажагия Манавалалан («әдемі күйеу жігіт» деп тамил тілінде). Бұл құдай Кастури Ранга және Алагия Манаваллан деп те аталады. Басқарма тағайындаған атқарушы қызметкер Шри-Ажагия Манавала Перумал ғибадатханасы, Тхирувелларайдағы Пундарикакшан Перумал ғибадатханасы, Шри-Вадиважагия Намби Перумал ғибадатханасы және Анбилдегі Мариамман ғибадатханасымен бірге ғибадатхананы басқарады. Басқарма кеңесінде үш сенімді және төраға бар. Басқарма «Аннаданам» жобасын іске асырады, ол жандарға тегін тамақ ұсынады. Жоба аясында күн сайын ғибадатханада екі жүздей жандарға тегін тамақ беріледі, ал шығындар жандардың қайырымдылықтарымен толықтай қаржыландырылады.

Вайкунта экадашы

Пагал-Пату (10 күндік) және Ра-Пату (10 түндік) мерекесі Марғази айында (желтоқсан-қаңтар аралығында) жиырма күн бойы тойланады. Алғашқы он күн Пагал-Пату (10 күндік мереке) деп, ал екінші жартысы Ра-Пату (10 түндік мереке) деп аталады. Ра-Патудың бірінші күні – Вайкунта Экадаши. Индуистік күнтізбенің әр екі аптасының он бірінші күні Экадаши деп аталады, ал Вайшнав дәстүріндегі барлық Экадашилердің ең қасиеттісі – Вайкунта Экадаши. Мереке кезінде ән мен би арқылы бұл жер Бхулока Вайкунтам (Жердегі жұмақ) деп бекітіледі. Арайяр Севай – Арайярлардың қасиетті жиыны, олар Налайара Дивья Прабанданы, Альварлардың 4000 шумағын оқып, сахналады. Арайярлар Арайяр дәстүрінде туып өседі, бұл дәстүр Шрирангам, Алвар Тирунагари және Шривиллипутурдағы Шри-Вайшнав отбасыларында кең таралған. Арайяр Севай дәстүрін Натамуни 10 ғасырда бастаған. Индуистік мифология бойынша, бұл оқиғаға куә болу үшін 330 миллион қасиетті құдайлар төмен түседі деп сеніледі. Салтанатты құдай Вайкунта Экадаши күні таңында Парамапада Васал (жұмаққа апаратын қақпа) арқылы 1000 бағаналы залға әкелінеді. Қақпа ашылғаннан кейін оған кіруге асыққан миллиондаған паломниктер бар, себебі кірген адам өлімінен кейін Вайкунтамға (Вишнудың мекені) жетеді деп сеніледі. Бұл қақпа Ра-Патудың он күнінде ғана (10 түндік мереке) ашылады. Мереке соңында ақын Наммалвар құтқарылған деп айтылады. Бұл қойылым дін қызметкерлерімен сахналанады, ал ғибадатханадағы бейнелер Наммалвардың жұмаққа жетіп, өмір мен өлімнің шеңберінен босағанын көрсетеді. Сол сәтте, осы құмарлық ойынға куә болып тұрған жұртшылықтың бір өкілі сахнаға шығып, Вишнудан Наммалварды адамзатқа қайтаруын сұрайды, осылайша оның сөздері мен бейнесі ғибадатханада әрі қарай сенушілерге шабыт сыйлап, құтқара береді. Наммалвардың құтқарылу рәсімінен кейін әншілер храм төңірегімен шеруге шығады.

Жайластыру

Жітібешікем (алғашқы мазалау) – тамил айы аани (маусым-шілде) кезеңінде ғибадатханада жыл сайын өткізілетін үш күндік мереке. Мереке күндерінің әрқайсысында құдайлар алтын қару-жарақтары салтанатты түрде шешілгеннен кейін түрлі кавачаммен немесе қару-жарақтармен безендіріледі. Бірінші күні құдайлар алмаз қару-жарақпен, екінші күні інжу-маржан қару-жарақпен, үшінші күні алтын қару-жарақпен безендіріледі.

Брахмотвағам

Брахмоцавам (Басты мереке) тамыз айының Пангуни (наурыз-сәуір) кезеңінде өткізіледі. Анкурарнама, раксабанданам, бхери таданам, дхуаяроханам сияқты дайындық шаралары мен ягасаладағы құрбандықтар әдеттегідей жүзеге асырылады. Кешкі уақытта шерулер Читтрай көшесі бойымен өтеді. Екінші күні қасиетті тұлға ғибадатхана ішіндегі баққа жеткізіледі. Үшінші күні қасиетті тұлға паланкинмен Кавери өзені арқылы, қарсы жағалаудағы Жиярпурам ауылына апарылады.

Басқа мерекелер

Жыл сайынғы храм күйме фестивалі, Ратотсавам деп аталады, тамил айы тай (қаңтар-ақпан) кезеңінде тойланады, ал храмның процессиялық құдайы, утсавар, храм күймесімен айналып өтеді. Читра Пурнима – Ғажендра Мокша (піл мен қолтырауан) мифологиялық оқиғасына негізделген мереке. Піл қолтырауанның аузында қиналғанда, құдай пілді құтқарып алды. Васантотсавам тамил айы вайкаси (мамыр-маусым) кезеңінде тойланады, жазбаларға сәйкес, бұл мереке 1444 жылдан бері атап өтілуде.