Кіріспе

Ирландияға тән халық күресінің стилі.

Жаға және шынтақ күресі (ирланд тілінде: Coiléar agus Uille немесе Brollaidheacht) – Ирландияға тән жекпе-жек өнері және жаға күресінің бір түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, АҚШ және Австралия сияқты үлкен ирланд диаспорасы бар әлемнің басқа да аймақтарында қолданылып келген.

Ирландиядан шыққан

Күрес, бәсекелестік спорт түрі ретінде, Ирландияда б.з.д. екінші мыңжылдықта тіркелген, ол жыл сайынғы Tailteann ойындарында өткізілетін көптеген спорттық жарыстардың бірі болған. Мифтік батыр Cúchulainn лақтыру және күрес саласындағы өнер шеберлігімен мақтанған, ал бірде өлмеген рух оның соңғысы бойынша шеберлігін тым асыра айтқандықтан келекелеген. Көрнекі бейнеленген екі адамның күреске түсуі Келлдің Базарлық Жоғарғы Кресінде және Kilteel шіркеуінің қираған жерлерінде (екеуі де 9-шы ғасырдың біздің заманымыздан) кездеседі, ал күрес матчтары кем дегенде 18-шы ғасырға дейін елдік жәрмеңкелерде жиі кездесетін. Бұл күрес жарыстары кейде зорлық-зомбылыққа толы болып өтетін. Қатысушылар жарақат алатын, кейде тіпті қаза болар еді, мысалы, Томас Костелло (жергілікті жерде "Tumaus Loidher" – Күшті Томас деп белгілі) және аты-жөні белгісіз чемпион арасындағы жарыста Костелло қарсыласының қаушағын соншалықты қысып жібергендіктен, оның омыртқасы сынған. Күрестің осы зорлық-зомбылық аспектілерін құқықтық тұрғыдан реттеуге тырысқандар аз болған немесе мүлдем болмаған; тарихшы Эдвард МакЛисахт матч туралы есебінде атап өткендей, спорттық жарысқа қатысушы ретінде Костелло ресми жазалаудан қорқуға тиіс емес еді. Ирландияның ертедегі күрес матчтары туралы бұл жазбалар қатысушылардың қарсыластарын әртүрлі түрде ұстағанын сипаттайды – Cúchulainn заманында қолға тиетін кез келген мүшеден бастап, Келл мен Kilteel мүсіндеріндегі артқы ұстауға дейін, ал Томас Костелло мен оның бақытсыз қарсыласы арасындағы жарыста екі қолмен белбеуді ұстауға дейін. Алайда, 18-шы ғасырға қарай жаңа ұстау түрі басым ұстаным ретінде орнықты: оң қол қарсыласының жағасын ұстап, сол қол оның күрмесінің иық бөлігінен ұстайтын. Осы позиция және оған байланысты барлық техникалар мен стратегиялар ирландиялық күрес матчтарының негізгі құрылымы ретінде тез дамыды.

Ирландиядағы Brollaidheacht

XIX ғасырда Броллайдхэхт елдегі ең көп таралған спорттық іс-шаралардың бірі болды, "ер адамдардың бала кезінен ересек шаққа дейінгі негізгі дене шынықтыру спорты". Ирландияда және АҚШ-та қолданылған Collar және Elbow күресінің арасындағы маңызды айырмашылық – ирландиялық нұсқасында тіземен тепкілеуге рұқсат етілуі. Бұл, көптеген қатысушылардың ауыр жұмыс аяқкиімдерін кигенімен қоса, ирланд күрескерлерінің арасында американдық әріптестерінде көрінбейтін жарақаттар деңгейіне әкелді. Күрес аяқталған соң тізелер жиі "жарақаттанып, / немесе көгеріп" қалатын, ал сирек жағдайларда тізе сүйегі мүлдем сындырылып алатын.

АҚШ-тағы Brollaidheacht

АҚШ-қа ирландтықтардың эмиграциясы 17-19 ғасырлар бойы тұрақты түрде артып келе жатқанда, олармен бірге әкелген ирландтық мәдени дәстүрлері де кеңірек таралды, оның ішінде олардың күресу стилі де болды. Жаңа Англия, әсіресе Вермонт штаты, негізінен Килдер округынан келген иммигранттар тарапынан таныстырылғаннан кейін, Collar and Elbow күресінің алғашқы ошағы ретінде қалыптасты. Вермонт штаты бұл күрестің дамуына үлкен үлес қосты, ал 19 ғасырдағы ең белгілі екі шебері – Генри Мозес Дафур және Джон МакМахон, Франклин округында дүниеге келді. Collar and Elbow күресімен айналысушыларды көбінесе "scufflers" (кейде олар қолданған аяқтарға бағытталған стратегияларын еске түсіре отырып, "trippers" деп те атаған), ал осы күрестің өзін "scuffling" немесе "scuffling bee" деп атаған.

Ережелер

Бастапқыда, Ирландия мен АҚШ-тағы жаға және шынтақ жекпе-жектері кез келген ресми ережелерге қарағанда, жазбада болмаған, көбінесе ойдан туып келетін мінез-құлық ережелерімен басқарылатын. 1856 жылы Вермонт штатының Сент-Олбанс қаласында өтетін турнирге дайындалып, осы стильдегі жарыс ережелерін біркелкілендіруге алғашқы әрекет жасалды. Бірақ, аймақта "аурудың таралуына" байланысты турнир жойылды және ұсынылған ережелердің тізімі сақталмаған. Бұл ережелер Дюфур ережелерімен ұқсас болды және жеңіс үшін күрескердің қарсыласын тік арқасына түсіруі керек екенін нақты көрсетеді, бұл дзюдодағы ипонға ұқсас принцип. Эд Джеймс ережелері 19 ғасырдағы АҚШ-та өткен жаға және шынтақ жекпе-жектерінің көп бөлігі үшін ресми стандарт ретінде қабылданды: Тіпті, әртүрлі ережелер бойынша (мысалы, Catch as Catch Can, Greco Roman және жаға және шынтақ) бірден-бір раундтарда күрескен "аралас күрес" деп аталатын жарыстарда да, жаға және шынтақ раундтарына күрескерлер міндетті түрде күртка киюі керек еді.

Жақсы киімдер мен киім тігу

Дегенмен, жауынгерлер көйлексіз шыққан кездесулер туралы мәліметтер бар, әсіресе жаз айларында ауылдық жерлерде. Бұл АҚШ және Канадада белгілі бір жиілікпен қолданылған, бірақ көбінесе Броклайдхахт кездесулері қажетті, берік жакеттерді пайдаланумен өткізіле берді.

Техникалар

Екі жауынгердің де қолдары бір-бірінің жакетіне бекітілгендіктен, Collar and Elbow көлемімен және аяқ техникасының алуан түрлілігімен ерекшеленді. Күрескерлер бір-бірін айналып, қарсыласын теңгерімнен шығарып, жерге құлатпақ үшін жылдам соққылардың, лақтырулардың, тепкілердің және сыпырулардың тізбегін орындауға тырысты – бір тарихшы бұл әрекетті «аяқпен шайқас» деп сипаттаған. Collar and Elbow жекпе-жегін бақылағандар стильдің осы ерекшелігін жиі атап өтті, ал бір журналист екі шебер күрескер арасындағы жекпе-жектің «қолымен емес, аяқпен болатын ұрыс» екенін айтты. Күрескерлердің қолы бекітілгеніне қарамастан, олар қарсыласын қолдарымен итеріп, тартып, бұра алатын, ал жағасы мен шынтағын ұстап тұрғанда кез келген тәсілмен қарсыласын құлатуға рұқсат етілді. Ең әсерлі құлаулардың бірі – «ұшқыш жылқы» деп аталатын лақтыру, ол жарылғыш күшпен орындалып, құрбанның аяқтарын басының үстінен жоғары көтеріп жіберетін. Catch wrestling және грек-рим күресінде бұл көбінесе ippon seoi nage-ге ұқсас бейнеленеді, бірақ Collar and Elbow ережелерінде қарсыластың қолын екі қолмен ұстау мүмкін болмағандықтан, «ұшқыш жылқы» моротэ сеои нагэге (morote seoi nage) көбірек ұқсас болған болуы мүмкін. Келесі техникалар 1900 жылы Ирландия Білім министрлігі (An Roinn Oideachais) жариялаған спорт терминдерінің сөздігінде тізілген. 1906 жылы Дублинде Collar and Elbow жекпе-жегін насихаттауға жеке күш-жігер жұмсалды, бірақ бұл «жеке және оқшауланған» шаралар болды. 20 ғасырдың басында күрес жекпе-жегі туралы газет хабарлары «жаға мен шынтақ ережесі болған ежелгі күндерді» еске түсірді.

Колледж күресіндегі мұра

1959 жылы шыққан "Магнифис Скуфлерс" кітабында Чарльз Морроу Уилсон, "Кольёр және локоть" жекпе-жек өнері дербес түрде жойылғаннан кейін де, американдық студенттер күресінде қолданылатын стратегиялар мен техникаларға ықпал еткенін айтты. Ол әсіресе "аяқ және аяқ ойындарын, аяқпен басталатын құлауларды, өкше тоқтатуларды, алдыңғы аяқпен құлауларды және жамбасқа дейін жасалатын қимылдарды" "Кольёр және локотьтен түсініксіз, бірақ қасақана емес алынған элементтер" деп атады және бұл техникалық жаңалықтарды Оклахома штатының жаттықтырушысы Эдвард К. Галлахердің енгізгенімен байланыстырды. Дегенмен, Галлахердің өзі жазған "Әуесқой күресі" (1925) және "Күрес" (1939) техникалық нұсқаулықтарында осы жекпе-жектердің ережелері заманауи турнир форматына сәйкес болуы үшін бірнеше өзгерістер енгізілген жоқ. Ең маңыздысы, жеке жекпе-жектердің ұзақтығы 5 минутпен шектелді, ал тарихи Brollaidheacht жекпе-жектерінің ұзақтығы шексіз болған және көбінесе бірнеше сағатқа созылған. Кейіннен АҚШ-та осы заманауи ережелер негізінде жарыстар өткізілді.