Кіріспе

Психикалық бұзылуларға араласу

Моральдық емдеу – 18-шы ғасырда пайда болып, 19-шы ғасырдың көп бөлігінде маңызға ие болған, ішінара психиатрия немесе психологиядан, ішінара діни немесе моральдық көзқарастардан туындаған, адамгершілік психоәлеуметтік күтімге немесе моральдық тәртіпке негізделген психикалық бұзылуларға қатысты тәсіл. Бұл қозғалыс сол кездегі Батыс Еуропадағы психиатриялық емдеу ошаларын реформалау және дамытумен тығыз байланысты. 20-шы ғасырда ауруханалардың толып кетуі мен олардың дұрыс пайдаланылмауы, сондай-ақ биомедициналық әдістердің басым болуына байланысты бұл тәсіл жекелеген әдіс ретінде маңызын жоғалтты. Дегенмен, бұл қозғалыс қазіргі күнге дейін психиатриялық практиканың белгілі бір саласына әсер еткендігі кеңінен мойындалған. Бұл тәсіл науқастарды шекпендерден және қатыгез физикалық емдерден құтқаруы үшін мақталып, оның орнына эмоциялар мен әлеуметтік қарым-қатынастар сияқты мәселелерге назар бөлді. Алайда, бұл тәсіл белгілі бір әлеуметтік топтың немесе діннің нормаларына сәйкес адамдарды кінәлау немесе қысымға салуы үшін де сынға ұшырады.

Контекст

Моральдық емдеу Ағарту дәуірінде әлеуметтік әл-ауқат пен жеке құқықтарға баса назар аудару арқасында дамыды. 18-шы ғасырдың басында "ақылдан безгендер" ақыл-есінен айырылған жабайы жануарлар ретінде қарастырылатын. Олар моральдық жауапкершілікке тартылмаған, бірақ халықтың қынжыруы мен мазаққа ұшыраған, кейде ақылсыздар үйлерінде өте жаман жағдайда ұсталып, көбінесе тізбекке байланған, жылдар бойы ешкімге көңіл бөлмеген немесе қамшылау, ұру, қанатыру, шок беру, аштықтан азаптау, жегідей химиялық заттар қолдану және оқшаулану сияқты сан алуан қиын "емдеулерге" ұшыраған. Психологиялық түсінік пен емдік ортаны жақсартуға бағытталған әрекеттер де болды. Мысалы, Англияда Джон Локк эмоциялар адамдарды дұрыс емес ойлармен байланыстыруға себеп болатындықтан, көптеген адамдарда белгілі бір дәрежеде ақылсыздық бар деген пікірді танымал етті, ал Уильям Бэтти психологиялық көзқарас ұсынды, бірақ жағдайлар көбінесе нашар қалды. Георг III патшаға жасалған емдеу де емдік шаралардың мүмкіндігіне деген үміттерді арттырды.

Италия

Флоренциядағы Ұлы герцог Пьетро Леопольдоның ағартушылық қамқорлығымен итальяндық дәрігер Винченцо Чиаруги гуманитарлық реформалар жүргізді. 1785 және 1788 жылдар аралығында ол Санта-Доротеа ауруханасында 1750 жылдардан бері жасалған бұрынғы тырыстықтарды дамыта отырып, тұтқындық құралы ретінде шынжырларды қолдануға тыйым салды. 1788 жылдан бастап, жаңадан жөнделген Сент-Бонифацио ауруханасында да осылай істеді және адамгершілікке негізделген тәртіп орнату үшін жаңа ережелерді әзірлеуге жетекшілік етті.

Франция

Бұрынғы науқас Жан Батист Пуссен және оның әйелі Маргуэрит, сондай-ақ дәрігер Филипп Пинель (1745–1826) ауруханалардағы жағдайды жақсартуды бастаған алғашқылар ретінде танылады. 1780-ші жылдардың басында Пуссен Париждегі еркектерге арналған психиатриялық аурухананың – Ла Бисетрдің психиатриялық бөлімшесін басқарды. 1780-ші жылдардың ортасынан бастап Пинель эмоциялар, әлеуметтік жағдайлар мен ес-ақылдың жоғалуы арасындағы байланыс туралы мақалалар жариялады. 1792 жылы (ресми түрде 1793 жылы тіркелген) Пинель Бисетрдің бас дәрігері болды. Пуссен Пинельге науқастарды жақсы білудің оларға құрметпен, мейірімділікпен қатар, билік пен бақылауды да қолдануға мүмкіндік беретінін көрсетті. 1797 жылы Пуссен алғаш рет науқастарды тізбектерден босатып, дене жазасын тоқтатты, бірақ оның орнына бақылау жилеттерін қолдануға рұқсат берді. Науқастарға аурухана аумағында еркін жүруге рұқсат етілді, ал қараңғы түрмелер ақырында күн сәулесіне толы, жақсы желдетілетін бөлмелермен алмастырылды. Пуссен мен Пинельдің тәсілі өте табысты деп танылды және олар кейіннен Париждің әйелдерге арналған психиатриялық ауруханасы – Ла Салпетриерде де ұқсас реформалар жүргізді. Пинельдің шәкірті және ізбасары Жан Эсквирол (1772–1840) сол қағидалар бойынша жұмыс істейтін 10 жаңа психиатриялық аурухана құруға көмектесті. Психологиялық жұмысты жеңілдету үшін қолайлы орта жасау мақсатында көмекші персоналды таңдау және бақылауға, әсіресе бұрынғы науқастарды жұмысқа алуға басымдық берілді, себебі олардың адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынастан аулақ болатыны және өтініштерге, қорқытуларға немесе шағымдарға төтеп бере алатыны ескерілді. Пинель жаңа тәсілді "әдепті емдеу" деп атады. Ол кезде "әдепті" сөзі француз және халықаралық тұрғыда психологиялық/эмоционалдық (ақыл-жағдай) және моральдық (этикалық) екі мағынаны білдірді. Пинель Тукелердің діни жұмысынан алшақтады және шамадан тыс діндарлық зиянды болуы мүмкін деп санады. Дегенмен, ол кейде ақыл-сау және әлеуметтік жағынан қалыпты деп есептейтін нәрселерге қатысты моральдық ұстанымдарды білдірді.

Англия

Ағылшын квакері Уильям Тук (1732–1822) 1790 жылы жергілікті психиатриялық ауруханада бір квакердің қайтыс болғаннан кейін, Солтүстік Англияда жаңа, радикалды типтегі мекеменің дамуына жеке басшылық етті. 1796 жылы, өзге квакерлер мен басқалардың көмегімен, ол Йорк ретритін құрды, онда ақырында 30-ға жуық пациент тыныш елді мекендегі шағын қоғамдастықтың бір бөлігі ретінде өмір сүрді және демалыс, әңгімелесу және қолмен жұмыс істеудің үйлесімімен айналысты. Медициналық теориялар мен тәсілдерді қабылдамай, Йорк ретритінің күш-жігері шектеулерді азайтуға және саналылық пен моральдық күшті дамытуға бағытталды. Тук отбасының барлығы моральдық емдеудің негізін қалаушылар ретінде танылды. Олар отбасылық стильдегі қағидаларды қалыптастырды және пациенттерге өздерінің үлесін қосу сезімін беру үшін шаруашылық жұмыстарын жүктеді. Жұмыс пен демалысқа бөлінген күнделікті міндетті тәртіп болды. Пациенттер жақсы мінез-құлық танытса, оларға сыйлық берілді; нашар мінез-құлық танытса, шектеулердің немесе қорқытудың минималды түрлері қолданылды. Пациенттерге емдеу олардың мінез-құлқына байланысты екені айтылды. Осы тұрғыдан алғанда, пациенттің моральдық тәуелсіздігі мойындалды. Уильям Туктің немересі Сэмюэл Тук 19-шы ғасырдың басында ретрит әдістері туралы маңызды еңбек жариялады; Пинельдің "Жыңылдық туралы" трактаты одан бұрын жарық көрген еді, ал Сэмюэл Тук оның терминін "адамгершілік емдеу" деп аударды.

Шотландия

Шотландияда моральдық көзқарасқа қатысты мүлдем басқаша ағым байқалады. XVIII ғасырда Эдинбург медицина мектебінде психикалық ауруларға қызығушылық болды, ал Уильям Каллен (1710–1790) және Роберт Уайт (1714–1766) сияқты ықпалды оқытушылар психиатриялық бұзылыстардың клиникалық маңыздылығын ерекше атап өтті. 1816 жылы френолог Иоганн Сперцхайм (1776–1832) Эдинбургке келіп, краниологиялық және френологиялық концепциялары туралы лекция оқыды, бұл теологиялық тұрғыдан қатаң Шотландия шіркеуінен қатты наразылық тудырды. Алайда, кейбір медицина студенттері, әсіресе Уильям А. Ф. Браун (1805–1885), жүйке жүйесінің және, демек, психикалық бұзылыстың материалистік түсінігіне өте жағымды жауап берді. Эдинбургтің заңгері Джордж Комб (1788–1858) френологиялық ой-пікірдің бірегей жақтасы болды, ал оның інісі Эндрю Комб (1797–1847), кейіннен Виктория патшайымының дәрігері болып тағайындалды, «Ақыл-естің бұзылулары туралы байқаулар» (1831) атты френологиялық трактат жазды. Джордж және Эндрю Комб Эдинбург френологиялық қоғамына билік жүргізіп, 1820-ші жылдардың ортасында христиан френологтарын де-факто қуғынға салуға ұмтылды. Медициналық материализмнің бұл дәстүрі Роберт Эдмонд Гранттың (1793–1874) ламарк биологиясында өз жалғасын тапты, ол 1826/1827 жылдары Эдинбургте медицина студенті болған кезінде жас Чарльз Дарвинге едәуір әсер еткен табиғат зерттеушісі болды. Уильям Браун Эдинбург френологиялық қоғамының, Корольдік медицина қоғамының және Плиний қоғамының маңызды жиналыстарында эволюциялық френологияның өзіндік нұсқаларын ұсынды. Кейіннен 1834–1838 жылдары Саннисайд Корольдік ауруханасының (Монтроз психиатриялық ауруханасы) басшысы, ал 1838–1859 жылдары Дамфристегі Крайтон Корольдік ауруханасында Браун моральдық басқарудың жалпы тәсілін іске асырды, ол өзінің күтіміндегі пациенттердің әлеуметтік топтарына, симптомдардың өзгеруіне, армандарына және шығармашылығына сезімталдық танытты. Браун паналауды басқаруға қатысты өзінің моральдық көзқарасын «Паналаулар қалай болды, қазіргі күйде және қандай болуы керек» атты кітабында (негізінен бес қоғамдық лекцияның стенограммасы) жинақтады. Оның психиатриялық практиканың осы стиліндегі жетістіктері Шотландияда Ақыл-естің бұзылуы жөніндегі комиссар болып тағайындалуымен және 1866 жылы Медико-психологиялық қауымдастықтың президенті болып сайлануымен марапатталды. Браунның аман қалған үлкен ұлы Джеймс Крихтон Браун (1840–1938) әкесінің психиатриядағы жұмысын одан әрі дамытуға көп еңбек етті, ал 1924 жылғы 29 ақпанда «Мидың тарихы» атты керемет лекция оқыды, онда ол психиатриялық ойлар мен практиканың алғашқы негіздерінде френологтардың рөлін жоғары бағалады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында моральдық емдеудің алғашқы таралуының негізгі тұлғасы Бенджамин Раш (1745–1813), Пенсильвания ауруханасының көрнекті дәрігері болды. Ол өзінің тәжірибесін психикалық аурулармен шектеді және емдеудің инновациялық, адамгершілік тәсілдерін әзірледі. Ол ауруханаға зиялы және сезімтал қызметкерлерді жұмысқа алуды талап етті, олар науқастармен тығыз жұмыс істесін, олармен оқып, сөйлесіп, жүйелі түрде серуендеуге шығаратын болды. Сондай-ақ, дәрігерлердің науқастарға кейде шағын сыйлықтар беруі емдік тиімділігі бар екенін ұсынды. Дегенмен, Раштің емдеу әдістеріне қан қысу (қан кету), тазалау, ыстық және суық ванналар, сынап қолдану, сондай-ақ науқастарды айналмалы тақталарға және "тыныштандырушы" креслоларға байлау кірді. Бостондық мұғалім Доротея Дикс (1802–1887) АҚШ-та адамгершілік көмек көрсетуді қоғамдық және саяси мәселеге айналдыруға да көмектесті. Бір жылдық қалпына келтіру сапарында Англияға барғанда ол Сэмюэл Тукемен танысты. 1841 жылы ол жергілікті түрмеде жексенбілік мектепте сабақ берді және түрмедегі тұтқындардың жағдайы мен психикалық аурулары бар адамдарға қатысты қарапайымдыққа қатты қайғырды. Ол зерттеулер жүргізіп, Массачусетс штатында және бүкіл елде осы мәселе бойынша күресті. Ол моральдық емдеу үлгісін қолдады. Ол түрмелерде өзі көрген қорқынышты көріністер туралы көптеген штат заң шығарушыларына айтып, реформа талап етті. Дикс 1841 жылдан 1881 жылға дейін психикалық аурулары бар адамдарды емдеуді жақсарту үшін жаңа заңдар мен үкіметтік қаржыландыруды ұлғайту үшін күресті және моральдық емдеу ұсынатын 32 мемлекеттік аурухана құруға жеке көмектесті. Көптеген емдеу орындары әйгілі Киркбрайд жоспары бойынша салынды.

Салдарлар

Моральдық емдеу қозғалысына бастапқыда психиатриялық денсаулық сақтау саласының мамандары қарсылық көрсетті. Алайда, 19 ғасырдың ортасына қарай көптеген психологтар бұл стратегияны қабылдады. Олар моральдық емдеуді қолдаушыларға айналды, бірақ психикалық аурулардың көбінесе жеке физикалық/органикалық проблемалары болатындықтан, медициналық тәсілдер де қажет екенін айтты. Бұл аргументтің қабылдануы мамандықтың "ақылсыздық" емдеуде монополия құрудағы сәттілігіне себеп болған маңызды қадам ретінде қарастырылады. Моральдық емдеу қозғалысы панажайлар салу және оларды басқаруға зор ықпал етті. Көптеген елдер жергілікті билік органдарына жергілікті халық үшін панажайлар ұйымдастыруды талап ететін заңнама енгізді, және олар көбінесе моральдық принциптерге сәйкес құрылды. Сонымен қатар, қосымша "шектеусіз қозғалыстар" да пайда болды. Психикалық ауруларды емдеуге үлкен сенім болды, әсіресе АҚШ-та, және жоғары қалпына келтіру көрсеткіштерін көрсететін статистикалар жарияланды. Бірақ кейіннен бұл көрсеткіштер, әсіресе жаңа түскендер мен қайтадан түскендер арасындағы айырмашылықты жасамағаны үшін (яғни, толыққанды қалпына келмегендер) сынға ұшырады. Дегенмен, емдеу статистикасы 1830 жылдардан бастап төмендегені, әсіресе ғасырдың екінші жартысында күрт төмендегені байқалды, бұл шағын, емдік панажайлардың орнына ірі, орталықтандырылған, тығыз панажайлардың пайда болуымен байланысты болды. Бұрынғы пациенттер мен олардың қолдаушылары да қарсылық білдірді. 19 ғасырдың ортасында Англияда "Күдікті ақыл-есті жоғалғандардың досы" қоғамы жаңа моральдық емдеудің "жұмсақтық пен көндіру арқылы және жалғыздыққа жабу арқылы" қол жеткізілген әлеуметтік қысымның бір түрі екенін мәлімдеді; "күдікті ақыл-есті жоғалғандардың" қайта тәрбиелеуге мұқтаж екендігі оларды өздерінің шешімдерін қабылдауға қабілетсіз балалар сияқты қарастыруға әкеп соқты; және ол адамдарға олардың құқықтары туралы толыққанды хабарламауға және оларды емдеу талқылауына қатыстырмауға себеп болды. Қоғам панажайлардың тыныштығына күдікпен қарады, науқастарды жай ғана басып тастап, содан кейін қоғамда "сүт сорпасы" (көкпейіл) өмір сүруге жібергенін болжады. Индустриализация дәуірінде мемлекеттік панажайлардың саны мен көлемі артты. Бұл психиатрия мамандығының дамуымен байланысты болды, ол көптеген пациенттердің болуына байланысты кеңейе алды. 19 ғасырдың соңында және 20 ғасырдың басында қала сыртындағы бұл ірі панажайлар тығыз, дұрыс пайдаланбаған, оқшауланған және тозып кеткен. Емдеу принциптері жиі пациенттермен бірге ескерілмеді. Моральдық басқару әдістері авторитарлық жүйеде ақылсыз институционалдық тәртіпке айналды. Құн төлемдерін қарастыру идеалдарды тез жеңіп шықты. Безендіру мәселесінде келісімге келді – енді үйдей жылы, отбасылық атмосфера емес, көңілсіз және минималистік стиль басым болды. Қауіпсіздікке, күзетке, биік қабырғаларға, жабық есіктерге, адамдарды қоғамнан оқшаулауға баса назар аударылды, сондай-ақ физикалық шектеулер жиі қолданылды. Емдеу шараларының өте аз екендігі жақсы құжатталған, ал дәрігерлер пациенттерге сирек, көбінесе соматикалық проблемаларға қатысты әкімшілік қызметкерлерге айналды. Моральдық емдеу немесе отбасылық атмосфераға деген үміт "жойылды". 1827 жылы Ұлыбританиядағы панажайлардағы пациенттердің орташа саны 166 болса, 1930 жылы 1221-ге жетті. Ресми түрде ақылсыз деп танылған халықтың үлесі артты. 19 ғасырдың соңында соматикалық теориялар, нашар болжамдар және күзетшілік қайтадан орын алды. Туқым қуалайтын дегенерация және евгеника теориялары үстемдік құрды, ал 20 ғасырда психикалық гигиена және психикалық денсаулық концепциялары дамыды. Фуконың қайта қарауынан кейін одан да тепе-теңдік көзқарас пайда болды, ол Туке мен Пинельдің манипуляциясы мен екіұшты "мейірімділігі" бұрынғы ұрпақтардың қатал мәжбүрлеуі мен физикалық "емдеулерінен" артық болуы мүмкін екенін мойындады, сонымен қатар моральдық емдеудің кем пайдалы аспектілерін және оның репрессияға айналу мүмкіндігін ескерді. Моральдық емдеу қозғалысы қазіргі күнге дейін психиатриялық практикаға, соның ішінде терапиялық қауымдастықтарға (олар аз репрессивті болуды көздесе де), еңбек терапиясы және сотерия үйлеріне әсер етеді деп саналады. Қалпына келтіру моделі моральдық емдеу концепциясымен байланысты.