Кіріспе

Janson қаріпі – голландия барокко дәуірінен бастау алатын және 20 ғасырда қайта жаңғыртылған ескі стилдегі серифтік қаріптер жиынтығына берілген атау. Janson – бұл айқын, салыстырмалы түрде жоғары контрастты серифтік дизайн, ең көп қолданылатыны – мәтіндік бөлімдерге арналған қаріп. Janson Лейпцигтен сақталған матрицаларға негізделген, олар Антон Янсонның (1620–1687) есімімен аталады. Антон Янсон – Голландиядан шыққан, Лейпцигте қызмет еткен баспагер және қаріп кескіш, оның осы қаріптерді жасағандығы есептеледі. 1954 жылы Гарри Картер мен Джордж Будей Янсон қаріпінің авторы шын мәнінде венгрлік Трансильваниялық мектеп мұғалімі және қаріп кескіш Миклош (Николас) Тотфалуси Кис (1650–1702) болды деген мақала жариялады.

Тарихи негіздер

Трансильваниялық протестант пасторы және мектеп мұғалімі Миклош Кис, ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың протестанттық аудармасын басып шығаруға Амстердамға жіберілгеннен кейін баспа ісіне терең қызығушылық танытты. Бұл Нидерланды үшін мол өркендеу кезеңі болды және оның баспа стилі Еуропа бойынша зор ықпалға ие болды, осылайша жаңа шрифттер жасау орталығына айналды. Ол соққы кесуші ретінде екінші мамандықты меңгерді – металл қаріптерді құюға арналған матрицаларды жасау үшін қолданылатын соққыларды ойып жасайтын шебер, және өз жұмыстарын Нидерланды мен шетелдегі баспагерлерге сатты. Оның жұмысындағы стиль бұрынғы ғасырдың француздық шрифттеріне негізделген, бірақ x биіктігі жоғарылатылып, соққылардың контрасты күшейтілді, нәтижесінде жоғары контрастты, айқын эффект пайда болды. Бұл стиль кейін «голландтық талғам» (goût hollandois) деп аталды, бұл термин келесі ғасырда Пьер Симон Фурньенің еңбектерінде пайда болды. Кис осы кезеңдегі ең талантты гравёрлердің бірі саналады, және ерекшелігі, ол өмірінің соңында өз жұмысы туралы жазды, бұл оның еңбектерін басқа ерте гравёрлерге қарағанда жақсы түсінуге мүмкіндік берді. Кистің сақталған матрицаларын алғаш рет Stempel компаниясы сатып алды, ал қазір олар Дармштадт қаласындағы Druckmuseum (Баспа музейі) қорында сақталады. Кистің шрифт жасаушы ретіндегі есімі 1950 жылдары венгр архивтік деректерімен (оның ішінде оның автобиографиясымен) салыстыру арқылы қайта ашылды, онда оның есімі анықталды. Олардың сақталуының арқасында Дженсонның шрифттері кешкі Өнер және қолөнер дәуірінің көркем баспагерлері, мысалы Апдайк сияқтылардың арасында танымал болды, олар сақталған түпнұсқа матрицалардан қолмен құйылған қаріптерді пайдаланып кітаптар басып шығара алды. Апдайк өзінің «Баспа қаріптері: тарихы, формалары және қолданылуы» атты кітабында былай деп жазды: «Олар ауыр болғанымен, жолдарындағы өте жақсы көркемдігін сақтайды және дәммен қолданғанда үлкен мүмкіндіктерге ие».

Қайта өрлеулер

Янсон үлгісі ХХ ғасыр типографтары арасында, Апдайк пен Стэнли Морисон сияқтылардың арасында танымал болды. Олар оның дизайнын ХІХ ғасырда басым болған Дидон және нео-ортағасырлық шрифттерден өзгеше деп бағалады, ал ХХ ғасырда осы кезеңнің ыстық металл жинақтау жүйелері үшін бірнеше қайта жаңғыртулар жасалды. Ең көп таралған цифрлық нұсқасы – Janson Text, ол 1950 жылдары Герман Запфтың Stempel компаниясы үшін жасаған металл нұсқасына негізделген. Бұл Кистің бастапқы матрицаларынан жасалған. Цифрлық нұсқаларын Linotype, Adobe, Bitstream (кириллица әрпін қосып), URW++ (қосымша жеңіл және қалың қаріптерді қосып) және тағы да басқалар ұсынады. Жеке цифрлық нұсқа – Elsner+Flake’тің Kis Antiqua Now. Пауль Шоу оны ең жақсы цифрлық нұсқа деп сипаттаған, оны Хилдегард Коргер мен Эрхард Кайзер жасаған, ал оның бастауы Коргердің Шығыс Германияның VEB Typoart құю фабрикасы үшін жасаған қайта жаңғыртуынан шыққан. Янсон шрифттерінің тағы бір кең таралған қайта жаңғыртуы – 1930 жылдары Monotype компаниясы жасаған Ehrhardt. Ол көптеген Янсон қайта жаңғыртуларына қарағанда сәл тығыз, соның арқасында тік және айқын көрінеді, бұл оны танымал кітап қаріпіне айналдырды, әсіресе Ұлыбританияда жиі қолданылады. Ehrhardt-тың бірнеше арнайы қайта жаңғыртуларынан (осы мақалада сипатталғандай) басқа, Linotype және Berthold компаниялары да екеуін Kis деген атпен сатқан. Random House Modern Library Classics жинағындағы кейбір кітаптар Janson қаріпінің цифрлық нұсқасында басылған.