Соңғы Қың патшасы Яо Син: Өмірбаяны мен билеуі

Кіріспе

Яо Синь (; 366–416), әдеби аты Чжулюэ (子略), сондай-ақ, қайтыс болғаннан кейін император Вэньхуан ретінде танымал, Кейінгі Цинь мемлекетінің қияң тайпасынан шыққан императоры болды. Ол негізін қалаушы император Яо Чанның (Император Учжао) ұлы еді. Билік құрған жылдарының көп бөлігінде император титулын қолданбады, оның орнына Аспан патшасы (Тянь Ванг) титулын таңдады. Өкіметтік кезеңінде ол қарсыласы болған Ескі Циньді жоқ қылып, Батыс Қытайдың көп бөлігінде билігін кеңейтті. Уақытша Батыс Циньнің барлық территориясын басып алып, Оңтүстік Лян, Солтүстік Лян, Батыс Лян және Цзяо Цзунның Батыс Шу мемлекеттерін оған номиналды түрде бағынуға мәжбүр етті. Бірақ өмірінің соңында, әсіресе Хэлиань Бобо (сол кісі Ся мемлекетін құрған) бастаған көтерілісшілерден және ұлдары мен туыстары арасындағы ішкі тартыстар Кейінгі Цинь мемлекетіне зор зиян келтірді, ол қайтыс болғаннан кейін жақын арада жойылды. Яо Синь буддизмді жақсы көрді, оның билігі тұсында Қытайда буддизм алғаш рет мемлекеттік қолдауға ие болды. 401 жылы Кумаражива монах Яо Синьтің шақыруымен Чанъаньға келді.

Яо Чанның билігі алдында және кезінде

Яо Син 366 жылы дүниеге келді, оның әкесі Яо Чанг бұрынғы Цинь императоры Фу Цзяньның қол астында генерал болған кезде. Оның анасы кім болғаны нақты белгісіз; Яо Чангтың әйелі, кейіннен Императрица Ше, оның анасы ретінде айтылады, бірақ Яо Син император болған соң, Яо Чангтың бір кәнизағы, Консорт Сунды император шешесі ретінде құрметтеді. Бұл Консорт Суннан туып, Императрица Ше тәрбиелеген болуы мүмкін деген жорамалға негіз болды, бірақ нақты дәлел жоқ. Оның бұрынғы Цинь билігі кезіндегі өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол өскен кезде Фу Цзяньның мұрагер ханзадасы Фу Хонның көмекшісі болды.

Yao Xing was born in 366, when his father Yao Chang was a general under the Former Qin emperor Fu Jiān. Who his mother was is open to interpretation; Yao Chang's wife, the later Empress She, was mentioned as his mother, but when Yao Xing later became emperor, he posthumously honored one of Yao Chang's concubines, Consort Sun, as empress dowager, which allows an inference that he could have been born of Consort Sun but raised by Empress She, but there is no conclusive evidence. Not much is known about his life under Former Qin rule, other than that when he grew older, he served as an assistant to Fu Jiān's crown prince Fu Hong
When Yao Chang declared a rebellion and established Later Qin in 384, Yao Xing was at the Former Qin capital Chang'an, and he immediately fled to his father. For the next several years, as Yao Chang fought with Former Qin and Western Yan, Yao Xing was often entrusted with guarding the base of operations (initially Beidi (, in modern Tongchuan, Shaanxi), later Chang'an after Western Yan captured and then abandoned it), while his father engaged in campaigns. In 386, after Yao Chang declared himself emperor, he created Yao Xing crown prince. He was considered to be firm and gracious, and he spent much time studying literature despite the work necessary in maintaining home base. In 392, while Yao Chang was away on a campaign, Yao Xing, at the suggestion of the general Yao Fangcheng , executed a number of Former Qin generals whom Yao Chang had taken captive earlier. While Yao Chang was angry on the surface, he appeared to be secretly happy that Yao Xing realized the danger that these generals posed. In 393, when the Former Qin emperor Fu Deng attacked the Later Qin vassal Dou Chong, Yao Chang, at the suggestion of the prime minister Yin Wei (尹緯), sent Yao Xing against Fu Deng, in order to establish Yao Xing's authority over the troops. Yao Xing was able to stop Fu Deng's attack on Dou fairly easily. Around the new year 393, Yao Chang fell seriously ill. He told Yao Xing, on his death bed, to trust the several officials that he entrusted his administration with—Yin, Yao Huang (姚晃), Yao Damu (姚大目), and Di Bozhi (狄伯支). When Yao Huang asked Yao Chang for strategies to defeat Fu Deng, Yao Chang refused to answer, merely stating that he trusted that Yao Xing would be able to accomplish it. He soon died, and Yao Xing succeeded him, although initially not keeping Yao Chang's death a secret and entrusting the troops to his uncles Yao Xu and Yao Shuode and his brother Yao Chóng (姚崇), while preparing a campaign against Former Qin.

Яо Чанг көтеріліс жариялап, 384 жылы Кейінгі Циньді құрғанда, Яо Син бұрынғы Цинь астанасы Чанъаньда болды және дереу әкесіне қашты. Келесі бірнеше жыл бойы, Яо Чанг бұрынғы Цинь және Батыс Янмен соғысқанда, Яо Синге көбінесе операциялар базасын күзету міндеті жүктелді (алғашқыда Бейди, қазіргі Тунчуань, Шэньси, кейіннен Батыс Ян басып алып, тастап кеткеннен кейін Чанъань), әкесі науқандарға қатысқанда. 386 жылы Яо Чанг өзін император деп жариялағаннан кейін, ол Яо Синды мұрагер ханзада етіп тағайындады. Ол қатаң және мейірімді, әдебиетке бейім болды және үй шаруасын басқаруға қарамастан, көп уақытын оқуға арнады. 392 жылы, Яо Чанг жорыққа кеткен кезде, Яо Син генерал Яо Фанченнің ұсынысымен, Яо Чанг бұрын тұтқындаған бірнеше бұрынғы Цинь генералдарын өлімге жіберді. Яо Чанг сырттай ашуланғандай болғанымен, Яо Синнің осы генералдардың қаупін сезінгендігіне құпия қуанды. 393 жылы бұрынғы Цинь императоры Фу Денг Кейінгі Циньдің вассалы Ду Чонға шабуыл жасағанда, Яо Чанг премьер-министр Ин Вэйдің кеңесімен Яо Синды Фу Денгке қарсы жіберді, осылайша Яо Синнің әскердегі беделін нығайтқысы келді. Яо Син Фу Денгтің Ду Чонға шабуыл жасауын оңай тоқтата алды. 393 жылдың басында Яо Чанг ауыр сырқатқа шалдықты. Өлім төсегінде ол Яо Синге өзінің басқаруын сеніп тапсырған бірнеше шенеуніктерге – Ин, Яо Хуан, Яо Даму және Ди Бодзиге сенуін айтты. Яо Хуан Яо Чангтан Фу Денгті жеңудің стратегиясын сұрағанда, Яо Чанг жауап беруден бас тартып, тек Яо Синнің оны орындай алатынына сенетінін айтты. Ол көп ұзамай қайтыс болды, ал Яо Син оның орнына отырды. Бірақ бастапқыда Яо Чангтың өлімін жасырмады, әскерді нағашы ағалары Яо Сю және Яо Шуодеге, сондай-ақ ағасы Яо Чонгка сеніп, бұрынғы Циньге қарсы науқанға дайындалды.

Ертедегі билік: кейінгі Циньдің аймақтық билік ретінде құрылуы

Яо Синь әкесінің өлімін құпия ұстауға ниеттенсе де, Фу Денг осы жаңалықты алды да, бірден Кейінгі Циньге қарсы ірі шабуылға дайындалды. Фу Денг ағасы Фу Гуанға (苻廣) Йонченг (雍城, қазіргі Баоджи, Шэньси) бекінісін қорғауды, ал Фу Чонгқа Ху Конг қамалының (胡空堡, қазіргі Сянян, Шэньси) бекінісін қорғауды тапсырды. Фу Денг әскерінің жеткілікті сумен қамтамасыз етілмегенін уайымдап, бақылауды күшейткен жоқ. Яо Синь Мавейде (馬嵬, қазіргі Сянян, Шэньси) әскерін орналастырып, бұрынғы Цинь әскерлері Мавей маңындағы өзенге жетпеуіне бөгет қойды. Бұрынғы Цинь әскерлері шөлдеп, бірақ одан да жанкешті түрде шайқасты. Яо Синь Иньге сақтық танытуға бұйырды, бірақ Инь, бұрынғы Цинь әскерлерінің қиын жағдайда екенін түсініп, сақтық саясатты ұстанса, әскердің рухы құлдырайды деп ойлап, қарсы шабуыл жасады. Бұрынғы Цинь әскерлері жеңіліске ұшырады. Фу Денгтің ағасы Фу Гуан (苻廣) мен ұлы Фу Чонг жеңіліс туралы естіген соң, ұстап тұрған екі бекінісін тастап кетті, Фу Денг оларды қайта басып алуға мүкіндік таппады. Одан кейін ол Батыс Цинь патшасы Цифу Гангуиден көмек сұрады, ол Цифу Ичжоу (乞伏益州) бастаған көмекші күш жіберді. Фу Денг Цифу Ичжоумен қосылуға тырысқанда, Яо Синь оны тұтқындап, кейін өлім жазасын орындады. Фу Денгтің әскерін таратып, Фу Денгтің императрицасы Лиді Яо Хуанға берді. Фу Денгтің тақ мұрагері Фу Чонг императорлық атаққа ие болып, Кейінгі Циньге бірнеше ай бойы қарсы тұруға тырысты, бірақ сол жылдың соңында Батыс Циньге қарсы шайқаста қаза тапты, себебі Цифу Гангуи оған қарсы шығып, бұрынғы Циньді жойды. Кейінгі Цинь бұрынғы Циньнің қалған аумағының көп бөлігін өзіне қаратып алды. 395 жылдың басында Кейінгі Цинь Кейінгі Янмен бейбітшілік орнатты, осылайша шығыс шекарадағы соғыс қаупін болдырмады. Бірақ 395 жылы Кейінгі Янның тақ мұрагері Муронг Бао Солтүстік Вэйдің патшасы Туоба Гуйге қарсы сәтсіз жорық жасағанда, Кейінгі Цинь Солтүстік Вэйге көмек үшін әскер жіберді, бірақ Кейінгі Цинь әскерлері Кейінгі Янмен тікелей шайқасқан жоқ. 397 жылы Кейінгі Янның негізін қалаушы императоры Муронг Чуй қайтыс болғаннан кейін және оның орнына Муронг Бао келгеннен кейін, Солтүстік Вэйдің күшті шабуылына ұшырады. Кейінгі Цинь Кейінгі Янға көмек көрсетуден бас тартты. 397 жылдың соңында Ежелгі Императрица қайтыс болды. Яо Синьнің қайғысы соншалық зор болғандықтан, ол біраз уақыт бойы мемлекеттік істермен айналыса алмады. Бірақ қайғысы басылғаннан кейін де, ол аза тұту киімдерін кие берді. Жалпы алғанда, осы кезеңде тарихшылар Яо Синьді еңбекқор, түрлі пікірлерді тыңдайтын және империяны тиімді басқаратын адам ретінде сипаттады. Ол түрлі шекараларда бірнеше жорықтар жасап, Кейінгі Циньнің аумақтары мен ықпалын кеңейтті. 399 жылы Яо Синь өзінің ағасы Яо Чонгты, Ци герцогін және генерал Ян Фосонды (楊佛嵩) маңызды Цзинь қаласы Луоянға шабуыл жасауға жіберді, 399 жылдың қысында Луоянды және оның айналасындағы қалаларды басып алды. Сондай-ақ 399 жылы Яо Синь, апаттың белгілері деп саналатын астрологиялық белгілерге жауап ретінде император атағын алуды тоқтатты, оның орнына құдайларға көңілжайлылық таныту үшін «Жаратушы Патша» (天王) атағын қолданды. Ол сондай-ақ өзінің шенеуніктері мен ақсүйектерін бір шендік дәрежесімен төмендетті. 400 жылы Яо Синь өзінің ағасы Яо Шуодені, Лонгси герцогін Батыс Циньге қарсы ірі шабуыл жасауға жіберді. Батыс Цинь Яо Шуоденің жабдықтау желісін үзуге алғашқы сәттіліктеріне қарамастан, Яо Синь өзі әскер басқарып, Яо Шуодені көмектесті, Батыс Цинь патшасы Цифу Гангуиді шайқаста жеңіп, Цифу Гангуидің бүкіл әскерін дерлік тұтқындап, Батыс Цинь қалаларының көп бөлігін басып алды. Цифу Гангуи өзі Оңтүстік Лян патшасы Туфа Лилугуға беріліп, Батыс Циньнің өмір сүруіне уақытша нүкте қойды. 400 жылдың күзінде Туфа Лилугу өзін күдікті деп санаған Цифу Гангуи Оңтүстік Ляннан қашып, Кейінгі Циньге берілді. Яо Синь оны Гуйи маркизі етіп тағайындады және 401 жылы Цифу Гангуиге оның әскерін қайтарып, оған өзінің ескі астанасы Ванчуаньды (苑川, қазіргі Байын, Гансу) қорғауға бұйрық берді. Цифу Гангуи Кейінгі Цинь генералы болғанымен, кейде тәуелсіз әрекет етті. 401 жылдың соңында Яо Синь, Яо Шуоденің ұсынысы бойынша Кейінгі Лянға қарсы ірі шабуыл жасады. Соғыстан аулақ болу үшін Туфа Лилугу Оңтүстік Лян әскерлеріне Кейінгі Цинь әскерлеріне жол беруге бұйрық берді, сондықтан Яо Шуоде Кейінгі Лян астанасы Гузаңға (姑臧, қазіргі Уувей, Гансу) оңай жетті, қала қоршауға алынды. Оңтүстік Лян, Солтүстік Лян және Батыс Лян елшілерін жіберіп, өздерін вассал ретінде мойынсұнды. Екі ай қоршаудан кейін Кейінгі Лян императоры Лю Лонг та вассал ретінде мойынсұнды және оған Цзянькан герцогы атағы берілді, бірақ ол Гузаңды бақылауда қалды және ішкі саясатта «Жаратушы Патша» атағын қолдануын жалғастырды. Солтүстік Лян герцогы Цзюйцю Мэнсюнь осыдан қатты қорқып, өзінің аумағын Кейінгі Циньге беруге және бүкіл әскерін Кейінгі Циньге көшіруге ұсыныс жасады, бірақ кейін уәдесінен бас тартты, бірақ ол көп жыл бойы Кейінгі Циньнің вассалы болып қалды. (Кейінгі Циньнің вассалдары болғанына қарамастан, Лян мемлекеттерінің барлығы бір-бірімен соғыс жүргізіп отырды.)

Despite Yao Xing's hopes of keeping his father's death a secret, Fu Deng received news of it anyway—and immediately prepared a major attack against Later Qin. Fu Deng had his brother Fu Guang (苻廣) defend the base of Yongcheng (雍城, in modern Baoji, Shaanxi) and Fu Chong defend the base of Hu Kong Castle (胡空堡, in modern Xianyang, Shaanxi), and, in his anxiety, did not make sure that his army had sufficient water supply. Yao Xing set up his army at Mawei (馬嵬, in modern Xianyang, Shaanxi) to prevent Former Qin forces from reaching the river near Mawei, and Former Qin forces were stricken by thirst, but still fought harder. Yao Xing initially ordered Yin to be cautious, but Yin, realizing the trouble the Former Qin forces were already in and believing that morale would be destroyed if he undertook a cautious strategy, fought back fervently, and the Former Qin forces collapsed. Upon hearing the defeat, Fu Deng's brother Fu Guang (苻廣) and son Fu Chong abandoned the two bases that they were holding, and Fu Deng was unable to recapture them. He then sought help from the King of Western Qin, Qifu Gangui, who sent a relief force headed by Qifu Yizhou (乞伏益州). As Fu Deng sought to join up with Qifu Yizhou, Yao Xing ambushed and captured him, and then executed him. He disbanded Fu Deng's troops and gave Fu Deng's Empress Li to Yao Huang. Fu Deng's crown prince Fu Chong would assume imperial title and attempt to resist Later Qin a few months longer, but later in the year died in battle against Western Qin after Qifu Gangui turned against him, ending Former Qin. Later Qin assumed nearly all of Former Qin's remaining territory. Around the new year 395, Later Qin established peace with Later Yan, thus obviating likelihood of war on the eastern border—although later in 395, when Later Yan's crown prince Murong Bao carried out a disastrous campaign against Northern Wei's King Tuoba Gui, Later Qin sent a relief force to aid Northern Wei, although Later Qin forces did not actually engage Later Yan. Further, in 397, with Later Yan under heavy attack by Northern Wei after its founding emperor Murong Chui died and was replaced by Murong Bao, Later Qin refused to provide aid to Later Yan. Later in 397, Empress Dowager She died. Yao Xing was described to be in such great mourning that he was unable to handle matters of state for some time. After that had passed, however, he continued to wear mourning clothes. Overall, during this period, Yao Xing was described by historians as diligent and willing to listen to different opinions, ruling the empire efficiently. He engaged in a number of campaigns on the various borders, enlarging Later Qin's territories and influence. In 399, Yao Xing sent his brother Yao Chóng the Duke of Qi and the general Yang Fosong (楊佛嵩) to attack the important Jin city of Luoyang, and in winter 399 captured Luoyang and the surrounding cities. Also in 399, Yao Xing, in response to astrological signs that were considered signs of disaster, stopped claiming the title of emperor, instead using the title "Heavenly King" (Tian Wang), to show humility to the gods. He also accordingly demoted his officials and noble by one rank. In 400, Yao Xing sent his uncle Yao Shuode the Duke of Longxi to launch a major attack against Western Qin. Despite Western Qin's initial success in cutting of Yao Shuode's supply line, Yao Xing himself led a force to aid yao Shuode, defeating Western Qin's king Qifu Gangui in battle, nearly capturing Qifu Gangui's entire army and proceeding to take most of Western Qin's cities. Qifu Gangui himself surrendered to Southern Liang's king Tufa Lilugu, thus temporarily ending Western Qin's existence. In fall 400, believing that he was being suspected by Tufa Lilugu, Qifu Gangui fled from Southern Liang and surrendered to Later Qin. Yao Xing created him the Marquess of Guiyi and, in 401, took the unusual action of giving Qifu Gangui his army back and ordering him to defend his old capital Wanchuan (苑川, in modern Baiyin, Gansu), and while Qifu Gangui was in name a Later Qin general, he acted independently at times. Later in 401, Yao Xing, under suggestion from Yao Shuode, launched a major attack against Later Liang. To avoid conflict, Tufa Lilugu ordered Southern Liang forces to yield a path for Later Qin forces, and Yao Shuode therefore easily reached the Later Liang capital Guzang (姑臧, in modern Wuwei, Gansu), putting the city under siege. Southern Liang, Northern Liang, and Western Liang all sent messengers submitting as vassals. After two months of siege, Later Liang's emperor Lü Long also submitted as a vassal, and was given the title Duke of Jiankang, although he remained in control of Guzang and continued to use the Heavenly King title internally as well. Northern Liang's duke Juqu Mengxun became so apprehensive that he offered to yield his territory and relocate his entire army into Later Qin proper, but later reneged on the promise, although he remained Later Qin vassal for years. (Despite their status as Later Qin vassals, however, the various Liang states continued to battle against each other.)

Ортаңғы билік: нығаю және тұрақтандыру

Жаңа 402 жылы Солтүстік Вэй Кейінгі Циньдің вассалы Мо Иганға (沒奕干) шабуыл жасады, бұл Солтүстік Вэй мен Кейінгі Цинь арасындағы қарым-қатынастың уысуына себеп болды. Солтүстік Вэй императоры Даову (Туоба Гуй) Кейінгі Циньмен некелесуді сұрағанда, Яо Син осы жайттан және император Даовудың Мұрон әйел алғанын естігендіктен бас тартты. 402 жылдың жазында Яо Син жеке басымен Солтүстік Вэйге қарсы ірі шабуыл ұйымдастырды, сол кезде ол Сары өзеннің солтүстігіндегі Кейінгі Янның жерлерінің көбін басып алған еді. 402 жылдың күзінде Яо Синнің алғы шеп қолбасшысы Яо Пин (姚平) Иян герцогы Солтүстік Вэй императоры Даовумен Чайбиде (柴壁, қазіргі Линфен, Шаньси) қоршауға түсті. Яо Пин мен Яо Синнің қарсы шабуылдарына қарамастан, Солтүстік Вэйдің қоршауы күшейе берді. 402 жылдың қысында Яо Пин және оның әскері қашпаққа тырысқандары сәтсіз аяқталып, тұтқынға алынды, осымен Яо Синнің Солтүстік Вэйге қарсы жорығы аяқталды. Сондай-ақ 402 жылы Яо Син өзінің қарындасы Чжанды императрица етіп жариялады. Ол өзінің ұлы Яо Хунды тақ мұрагері етіп, басқа ұлдарын герцогтар етіп тағайындады. Яо Син Яо Хунды ұзақ уақыттан бері тақ мұрагері етіп жасағысы келген, бірақ Яо Хунның мінезі әлсіз және денсаулығы нашар деп есептелгендіктен шешімін кейінге қалдырды. Осы шамада Яо Син Кумаражива монахтың ықпалымен шын ниетпен буддист болғандай көрінді. Бұл оның кейінгі әрекеттеріне зор әсер етті – көптеген өлімге әкелуі мүмкін қатаң шаралардан аулақ болып, жауларына мейірімділікпен қарауға тырысты. Бұл оның империясына кері әсер етті, себебі оның көп бөлігі кеңейе алмады. 405 жылы ол Кумараживаға құдай сияқты құрмет көрсетіп, арнайы атақ берді және жиі шенеуніктермен бірге Кумараживаның уағыздарын тыңдады. Оның өтінішімен Кумаражива 300-ден астам сутраны қытай тіліне аударды. Яо Син көптеген мұнаралар мен храмдар салды. Оның ықпалымен халықтың 90 пайызы буддизмді қабылдады. 403 жылы Лю Лонг өзінің Кейінгі Лян мемлекетіне Солтүстік Лян және Оңтүстік Лянның үздіксіз шабуылдарынан кейін, Гузан аймағын – Кейінгі Лянның бақылауында қалған жалғыз аумақты – Кейінгі Циньге тапсырды, осылайша Кейінгі Лян мемлекетінің тарихы аяқталды. Яо Син Лю Лонгты және оның туыстарын Чанъаньға көшіріп, оларды және оның інісі Лю Чаоны (呂超) шенеуніктер етіп тағайындады. Алайда, Солтүстік Лян және Оңтүстік Лян тек номиналдық вассалдар болғандықтан, Гузан іс жүзінде Кейінгі Циньнің жеке аймағына айналды. 404 жылы Оңтүстік Лянның патшасы Туфа Рутан (Туфа Лилугудың ағасы) патшалық атағын талап етуді және өзінің дәуірінің атын қолдануды тоқтатты, бұл Кейінгі Циньге бағынуын көрсетті, бірақ ішкі жағынан ол тәуелсіздігін сақтап қалды. 405 жылы Цзинь генералы Лю Юдың өтініші бойынша Яо Син 398 жылдан 405 жылға дейінгі Цзинь азаматтық соғысы кезінде Цзиньден Кейінгі Циньге өткен 12 округті шенеуніктерінің қарсылығына қарамастан қайтарып берді. (Дегенмен, бұл қадамға Лю Ю тарапынан жауап келмеді, ол Яо Синнің өлімінен кейін Кейінгі Циньді жойды.) 406 жылы Туфа Рутанның 3000 жылқы мен 30,000 қойдан тұратын сыйлығына жауап ретінде Яо Син қатты риза болды және Гузанды Туфа Рутанға қайтарды, осылайша Кейінгі Циньнің Гузан аймағына бақылауы тоқтатылды. 407 жылы Цифу Гангуиді бақылауда ұстау қиынға соғады деп есептеген Яо Син, Цифу Гангуи Чанъаньға ресми сапармен келген кезде оны ұстап алып, азаматтық лауазымға тағайындады, ал Цифу Гангуидің әскерін оның мұрагері Цифу Чипанға берді. Кейінірек 407 жылы Кейінгі Цинь мен Солтүстік Вэй бұрынғы тұтқынға алынған генералдарды бір-біріне қайтарып, бейбітшілік шартына қол қойды. Кейінгі Цинь генералы Лю Бобо (кейін Хелиан Бобо деп атын өзгертті), сол кезде Шуфанды (朔方, қазіргі Ордос, Ішкі Моңғолия) басқарған, өйткені оның әкесі Лю Вэйчен (劉衛辰) 391 жылы Солтүстік Вэй күштерінің қолынан қаза тапқандықтан, ашуланып, көтеріліс жариялады және Ся мемлекетін құрды. Лю Бобо Кейінгі Циньге қарсы партизандық тактиканы қолданды, оның әскерлері мен қалаларын әлсіретті. Осы кезден бастап Кейінгі Цинь құлдырауға бет бұрды.

Around the new year 402, Northern Wei attacked the Later Qin vassal Mo Yigan (沒奕干), and this led to the breakdown of relations between Northern Wei and Later Qin. When Northern Wei's Emperor Daowu (Tuoba Gui) sought marriage with Later Qin, Yao Xing, because of this and because he heard that Emperor Daowu already had Empress Murong as his wife, refused. In summer 402, Yao Xing personally led a major attack against Northern Wei, which had by this point taken over nearly all of Later Yan's territory north of the Yellow River. In fall 402, Yao Xing's forward commander Yao Ping (姚平) the Duke of Yiyang was surrounded by Northern Wei's Emperor Daowu at Chaibi (柴壁, in modern Linfen, Shanxi), and despite counterattacks by both Yao Ping and Yao Xing, the Northern Wei siege became increasingly tighter, and in winter 402, Yao Ping and his army were captured following a failed attempt to break out, ending Yao Xing's campaign against Northern Wei. Also in 402, Yao Xing created his concubine Consort Zhang empress. He also created his son Yao Hong as crown prince and other sons as dukes. Yao Xing had long wanted to create Yao Hong, described as kind, loving, and studious, as crown prince, but hesitated because Yao Hong was also regarded as having a weak personality and prone to illnesses. Around this time, Yao Xing also appeared to have become a devout Buddhist, under the influence of the monk Kumarajiva. This appeared to have a major influence on his actions later on—as he appeared to avoid decisive actions that may lead to many deaths, while trying to act gently toward his enemies. This had an unfortunately deleterious effect on his empire, which, for the most part, stopped expanding. In 405, he gave Kumaraijiva an honorific title, treating him like a god, and often led his officials in listening to Kumaraijiva's sermons. At his request, Kumarajiva translated more than 300 sutras into Chinese. Yao Xing also built many towers and temples. Because of his influence, it was described that 90% of the population became Buddhists. In 403, with his Later Liang state continuously under attack by Northern Liang and Southern Liang, Lü Long surrendered the Guzang region—the only territory still remaining under Later Liang control—to Later Qin, thus ending Later Liang. Yao Xing moved Lü Long and his clan to Chang'an and made him and his brother Lü Chao (呂超) officials. However, because Northern Liang and Southern Liang were only nominal vassals, Guzang was effectively a lone island of Later Qin control. In 404, Southern Liang's king Tufa Rutan (Tufa Lilugu's brother) stopped claiming kingly title and using his own era name, in a further showing of submission to Later Qin, although internally he remained effectively independent. In 405, at the request of the Jin general Liu Yu, Yao Xing returned 12 commanderies that had switched their allegiance from Jin to Later Qin during the Jin civil war from 398 to 405, despite his officials' opposition. (This gesture, however, would not be reciprocated by Liu, who would destroy Later Qin after Yao Xing's death.) In 406, in response to Tufa Rutan's tribute of 3,000 horses and 30,000 sheep, Yao Xing became so touched that he yielded Guzang to Tufa Rutan, thus ending Later Qin's actual control of the Guzang region. In 407, believing that Qifu Gangui was becoming difficult to control, when Qifu Gangui arrived in Chang'an for an official visit, he detained Qifu Gangui to be a civilian official, while giving command of Qifu Gangui's army to Qifu Gangui's heir apparent, Qifu Chipan. Later in 407, Later Qin and Northern Wei agreed to peace—returning previously captured generals to each other. The Later Qin general Liu Bobo (who would later change his name to Helian Bobo), who was then in charge of Shuofang (朔方, in modern Ordos, Inner Mongolia), because his father Liu Weichen (劉衛辰) had been killed by Northern Wei forces in 391, became angry and declared a rebellion, establishing Xia. Liu Bobo used guerrilla tactics against Later Qin, wearing Later Qin's armies and cities down. From this point on, Later Qin began to decline.

Кейінгі Цинь билігінің әлсіреуі

407 жылы Оңтүстік Ян императоры Муронг Чао, анасы мен әйелі Кейінгі Циньде болғандықтан, оларды Оңтүстік Янға қайтаруды сұрады. Яо Син Муронг Чао вассал болып мойынұсыну және бұрынғы Цин сарайының музыканттарын (Батыс Янға түскен, кейін Кейінгі Ян және Оңтүстік Ян арқылы өткен) немесе 1000 Цин азаматын Кейінгі Циньге тапсыру шартымен келісті. Муронг Чао вассал болуға келісіп, музыканттарды Кейінгі Циньге жіберді. Яо Син оған анасы мен әйелін, сонымен қатар сыйлықтарды да қайтарды. Сол 407 жылы Циннің И провинциясын (қазіргі Чунцин және Сычуань) басып алып, өзін Чэнду патшасы деп жариялаған Цяо Цзун Кейінгі Циньдің вассалы болды. 408 жылы Оңтүстік Лян көршілерінен қатты шабуылға ұшырағанын (407 жылы Сяға қарапайым жеңіліске ұшыраған) байқаған Яо Син, өзінің ресми адамы Вэй Цзонның қарсылығына қарамастан, Оңтүстік Лянды жоюға тырысты. Ол ұлы Яо Биді Гуанпин герцогі етіп тағайындап, Цыфу Гангуи мен Лиан Чэнге Оңтүстік Лянға шабуыл жасауды, ал Цы Нанға Сяға шабуыл жасауды тапсырды. Екі жорық та сәтсіз аяқталды. Яо Би, кейіннен Чаншан герцогі Яо Сиань Туфа Рутаннан жеңілді, ал Яо Син жеңіліске байланысты беделін жоғалтқандықтан Оңтүстік Лянмен жаңа бейбітшілікке келісуге мәжбүр болды. Алайда, Цының жорығы одан да апатты болды, өйткені Цы Лю Бобоның тұзағына түсіп, бүкіл әскерімен тұтқындалды, нәтижесінде қазіргі Солтүстік Шэньси Сяның қолына өтті. Кейінірек 408 жылы Туфа Рутан Лианг патшасы атағын қайтадан талап етіп (Кейінгі Цинь Гуанву герцогі атағының орнына) және дәуір атауын өзгертіп, вассалдық мәртебесінен бас тартты. Осы кезеңде Яо Синнің ағалары мен ұлдары билікті басып алу үшін құпия жоспарлар жасады. Мысалы, 409 жылы оның ағасы Яо Чон (атауын басқа ағасынан ажырату үшін назар аударыңыз) Ди Бодзиді Чанъанға шабуыл жасауға мәжбүрлеуге тырысты, ал Ди бас тартқан соң оны улады, бірақ кейін оның жасаған ісі анықталды және өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр болды. Сондай-ақ 409 жылы Цыфу Гангуи қашып, ұлы Цыфу Чипанға қосылу үшін Ванчуанға оралды. Ол көп ұзамай тәуелсіздік жариялап, Батыс Циньді қайта құрды және оның патшасы болды. Ол Кейінгі Циньге қарсы бірнеше шабуылдар жасады және көп зиян келтірді, бірақ 411 жылы кешірім сұрап, өзін қайтадан Кейінгі Циньдің вассалы деп жариялады. Алайда сол жылдың соңында ол қайтадан шабуылға көшті. 409 жылы Цзинь генералы Лю Ю Оңтүстік Янға үлкен шабуыл жасады, ол Кейінгі Циньден көмек сұрады. Бастапқыда Яо Син Лю Юды кері шегінуге көндіру үшін елшілер жіберді, сондай-ақ Яо Цзян басқаратын көмекші күш жіберді, бірақ Лю Бободан ауыр шығынға ұшырағандықтан және тұтқындалу қаупі туғандықтан Яо Цзянның күшін кері қайтаруға мәжбүр болды. Кейінгі Циньнің көмегінсіз Оңтүстік Ян 410 жылдың басында Цзиньге түсті. 410 жылы Цзяо Цзунның өтініші бойынша Яо Син Гу Лин басқаратын әскерін Цзяо Цзунның Хуан Цзянь және Цзяо Даофу басқаратын әскеріне қосылу үшін Цзинь провинциясына (Хунань және орталық Хубэйдің қазіргі аймақтары) шабуыл жасауға жіберді. Алайда Лю Юдың інісі Лю Даогуй екі әскерді де жеңіп, Хуан Цзяньды өлтіріп, Гуды қашуға мәжбүр етті. 411 жылы Яо Синнің үлкен құрметіне ие болған Яо Би ханзада Яо Хонды тақтан түсіруге тырысты. 412 жылы Цыфу Гангуиді оның немере інісі Цыфу Гонгфу, мемлекеттің негізін қалаушы патша Цыфу Гуореннің ұлы өлтірді. Кейінгі Циньнің көптеген лауазымды тұлғалары Яо Синге мүмкіндікті пайдаланып Батыс Циньге шабуыл жасауға кеңес берді. Яо Син әлі де аза тұрып жатқан мемлекетке шабуыл жасаудың дұрыс еместігіне сенгендіктен бас тартты. Сондай-ақ 412 жылы Яо Син өзінің кәнизагын императорлық әйел етіп жариялады. (Яо Синнің алғашқы императорлық әйелі, император Чжанның қайтыс болған күні тарихта қалмаған, бірақ ол осы кезде қайтыс болған болуы мүмкін.) 413 жылы Лю Юдың генералы Чжу Линши Цзяо Цзунның Батыс Шу мемлекетіне шабуыл жасап, оны жойып, Цзиньге қайта қосып алды. Яо Син Батыс Шудың билеушісі болғанымен, оған көмектесе алмады. 414 жылы Яо Би өзінің жақын адамдарына Яо Синді Яо Хонгтың орнына тағайындауға көндіруге тырысып, мұрагерлік таққа ие болуға бірнеше рет әрекеттенді. Яо Син бас тартты, бірақ Яо Биді сөкпеді. Сол жылы Яо Син ауыр сырқатқа шалдықты, ал Яо Би билікті басып алуды жоспарлады. Оның інісі Яо Ю жоспарын Яо И, Яо Хуан, Яо Чен және Яо Сюань ағаларына жеткізді, олар қажет болған жағдайда Яо Биге қарсы тұруға әскер жинады. Яо Син Яо Биді лауазымынан шеттетуге мәжбүр болды, ал қалған ұлдары әскерін демобилизациялап, ресми сапармен Чанъанға келді. Ұлдары Яо Биге көп қылмыстар тақты, бірақ Яо Син одан әрі шара қабыланбады. Шындығында, 415 жылы Яо Би Яо Сюаньды қылмыстық істерде жалтақтап, Яо Син Яо Сюаньды тұтқындады. 415 жылдың жазында Цзинь генералы Сыма Сючжи Лю Юға шабуыл жасағаннан кейін қашуға мәжбүр болды және Кейінгі Циньге келді. Яо Син Сыма Сючжиге әскер беріп, Цзинь шекарасын мазалады, бірақ Сымалар Гуанчжун және Луоян аймақтарын қайтадан басып алады деген ескі болжам туралы ескертулерге қарамастан. 415 жылдың күзінде Яо Син қайтадан ауыр сырқатқа шалдықты, ал Яо Би билікті басып алу үшін қайтадан әскер жинады. Яо Син оның жоспарын біліп, Яо Биді тұтқындады, бірақ Яо Хонгтың өтініші бойынша оны өлімге кеспеді, керісінше босатып жіберді. 415 жылдың қысында Яо Син қызы, Сипин принцессасын Солтүстік Вэйге, император Даовудың ұлы, император Минюаньға үйлендіру үшін жіберді, екі мемлекет арасындағы одақты нығайту мақсатында. Император Минюань оны императорлық әйелге лайық салтанатпен қарсы алды. Алайда, Сипин принцессасы Туоба тайпасының дәстүріне сәйкес, императорлық әйел болу үшін қажетті алтын мүсінді жасауға құлшыныс танытпады, сондықтан ол тек императорлық кәнизақ ретінде тағайындалды, бірақ императорлық әйелге лайық құрметпен қарады. 416 жылы Яо Син Хуаиньге (Чанъанның жанында) сапар жасады, сапар барысында ауырып, Чанъанға қайтып оралды. Оның күзетшісі Инь Чун, Яо Бидің жақтасы, Яо Хонг қаладан шығып Яо Синге қарсы салт атқанда оны өлтіруді жоспарлады. Яо Хонгтың жақтастары осы туралы хабар алып, Яо Синге қарсы салт атпауға көндірді. Иньнің көмекшісі Яо Шами Иньді Яо Синді алып, Яо Биге қосылып билікті басып алуға көндіруге тырысты, бірақ Инь шешім қабылдамай, одан бас тартты. Яо Син Чанъан сарайына оралғаннан кейін, билікті Яо Хонгқа беріп, Яо Биді тұтқындауға бұйрық берді. Сонымен қатар, Яо Синнің ұлы Яо Гэнъэр, Яо Синнің қайтыс болғанына сеніп, інісі Яо Инді Наньян герцогін билікке басып алуға көндірді, ал Яо Ин Инь Чунмен (Яо Бидің талаптарын күтуде) бірігіп сарайға шабуыл жасады, Яо Хонгтың әскерімен шайқасты. Яо Син ауруына қарамастан, пайда болды және Яо Биге өзіне-өзі қол жұмсау туралы бұйрық берді. Яо Иннің әскері Яо Синді көргеннен кейін Яо Инге қарсы шықты. Сол түні Яо Син басқаруын ағасы Яо Шао, Лян Си, Инь Чжао және Лянь Манвэйге тапсырды және ертесіне қайтыс болды. Яо Хонг оның орнына келді, бірақ оның ағалары мен туыстарынан, сондай-ақ Ся және Цзиньнің шабуылдарынан одан да көп қиындықтарға тап болды, ал 417 жылға қарай Кейінгі Цинь Цзиньге түсті.

In 407, Murong Chao, the emperor of Southern Yan, whose mother and wife were then in Later Qin, requested to have them delivered to Southern Yan. Yao Xing agreed to do so if Murong Chao would agree to be a vassal and either deliver Former Qin palatial musicians (who were taken by Western Yan and eventually passed through Later Yan and then Southern Yan) or 1,000 Jin citizens to Later Qin, before his request would be agreed. Murong Chao agreed to yield as vassal, and delivered the musicians to Later Qin. Yao Xing then delivered his mother and wife to him, along with gifts. Also in 407, Qiao Zong, who had taken control of Jin's Yi Province (modern Chongqing and Sichuan) and declared himself the King of Chengdu, became a Later Qin vassal. In 408, noticing that Southern Liang was under severe attack by its neighbors (including having suffered a terrible defeat to Xia in 407), Yao Xing launched a campaign to try to destroy Southern Liang, despite opposition by his official Wei Zong (韋宗), who felt that Tufa Rutan would not be defeated easily. He commissioned his son Yao Bi (姚弼) the Duke of Guangping along with Qifu Gangui and Lian Cheng (斂成) to attack Southern Liang, while simultaneously commission Qi Nan (齊難) to attack Xia. Both ventures ended badly. Yao Bi and later Yao Xian (姚顯) the Duke of Changshan were defeated by Tufa Rutan, and Yao Xing was forced to agree to a new peace with Southern Liang while having lost prestige based on the defeat. Even more disastrous was the Qi's mission, however, as Qi fell into a trap laid by Liu Bobo and was captured with his entire army, causing all of modern northern Shaanxi to fall into Xia hands. Later in 408, Tufa Rutan effectively repudiated his vassal status by again claiming the title King of Liang (instead of the Later Qin created title of Duke of Guangwu) and changing era name. Around this time, there also began to be increasing tendencies by Yao Xing's brothers and sons to plot to take over power. For example, in 409, his brother Yao Chōng (姚沖, note different tone than another brother) tried to force Di Bozhi to join him in a plot to attack Chang'an, and when Di refused, poisoned Di to death, but was discovered later and forced to commit suicide. Also in 409, Qifu Gangui escaped and returned to Wanchuan to join his son Qifu Chipan. He soon redeclared independence and reestablished Western Qin as its king. He soon launched several campaigns against Later Qin and inflicted substantial damage, although he would apologize in 411 and again declared himself a Later Qin vassal. Later that year, however, he resumed his attacks. Later in 409, the Jin general Liu Yu launched a major attack on Southern Yan, which sought aid from Later Qin. Initially, Yao Xing sent messengers to try to persuade Liu Yu to withdraw, and also sent a relief force commanded by Yao Qiang (姚強), but was forced to withdraw Yao Qiang's force when he suffered a major loss at Liu Bobo's hands and was nearly captured. Without aid from Later Qin, Southern Yan fell to Jin in early 410. Later in 410, at Qiao Zong's request, Yao Xing sent an army commanded by Gou Lin (苟林) to join Qiao Zong's army, commanded by Huan Qian (桓謙) and Qiao Daofu (譙道福) to attack Jin's Jing Province (荊州, modern Hunan and central Hubei). However, Liu Yu's brother Liu Daogui (劉道規) defeated both armies, killing Huan Qian and forcing Gou to flee. As of 411, Yao Bi, who was greatly favored by Yao Xing, was deep into a conspiracy to try to undermine the crown prince Yao Hong. In 412, Qifu Gangui was assassinated by his nephew Qifu Gongfu (乞伏公府), the son of the founding king Qifu Guoren. Many Later Qin officials try to persuade Yao Xing to take the opportunity, as Qifu Gongfu and Qifu Chipan battled for control of the state, to attack Western Qin. Yao Xing refused, believing it improper to attack a state that was still mourning. Also in 412, Yao Xing created his concubine Consort Qi empress. (No historical record gave the date when Yao Xing's first empress Empress Zhang died, but presumably she had by this point.) In 413, Liu Yu's general Zhu Lingshi (朱齡石) attacked Qiao Zong's Western Shu state and destroyed it, reannexing it to Jin. Yao Xing, although Western Shu's suzerain, was unable to aid it. In 414, Yao Bi made several attempts to be made crown prince by having officials close to him suggesting Yao Xing to replace Yao Hong with him. Yao Xing refused, but did not rebuke Yao Bi. Yao Xing grew seriously ill that year, and Yao Bi planned a coup to take over. His brother Yao Yu revealed his plot to the other brothers Yao Yi, Yao Huang, Yao Chen, and Yao Xuan, who mobilized their own forces to be ready to attack Yao Bi if necessary. Yao Xing was forced to relieve Yao Bi of his posts, and the other sons demobilized and arrived at Chang'an for an official visit. The sons accused Yao Bi of many crimes, but Yao Xing took no further action. Indeed, in 415, Yao Bi retaliated by falsely accusing Yao Xuan of crimes, and Yao Xing arrested Yao Xuan. In summer 415, the Jin general Sima Xiuzhi (司馬休之), having been forced to escape after Liu Yu attacked him, fled to Later Qin. Yao Xing commissioned Sima Xiuzhi with an army to let him harass Jin borders, despite warnings by his officials of a prophecy that the Simas would regain Guanzhong and the Luoyang region. In fall 415, Yao Xing fell ill again, and Yao Bi secretly gathered forces again to plan a coup. Yao Xing found out and arrested Yao Bi, but at Yao Hong's urging did not execute him but instead released him. In winter 415, Yao Xing sent his daughter, the Princess Xiping, to Northern Wei to be married to Emperor Daowu's son Emperor Mingyuan, in order to affirm the alliance between the two states. Emperor Mingyuan welcomed her with the ceremony due an empress. However, Princess Xiping was unable to forge a golden statue, as required by Tuoba Tribe traditions to be a sign of divine favor, to become an empress, so she was only created an imperial consort, but she was treated with the honors due an empress. In 416, Yao Xing went on a trip to Huayin (華陰), near Chang'an, and fell ill on the trip and headed back to Chang'an. His attendant Yin Chong (尹沖) one of Yao Bi's supporters—planned to then assassinate Yao Hong as Yao Hong would come out of the city to welcome Yao Xing. Yao Hong's supporters received news of this and persuaded Yao Hong not to come out to welcome Yao Xing. Yin's assistant Yao Shami (姚沙彌) then tried to persuade Yin to take Yao Xing and join with Yao Bi to seize power, but Yin hesitated and did not do so. Once Yao Xing returned to the Chang'an palace, he transferred power to Yao Hong and ordered Yao Bi arrested. Meanwhile, Yao Xing's son Yao Geng'er (姚耕兒), believing that Yao Xing had died, persuaded his brother Yao Yin (姚愔) the Duke of Nanyang to start a coup, and Yao Yin joined with Yin Chong (perhaps in anticipatory support of Yao Bi's claims) to attack the palace, battling with Yao Hong's troops. Yao Xing, despite his illness, made an appearance and announced an edict ordering Yao Bi to commit suicide. As soon as Yao Yin's troops saw Yao Xing, they abandoned Yao Yin. That night, Yao Xing entrusted Yao Hong's administration to his brother Yao Shao (姚紹) the Duke of Dongping, Liang Xi (梁喜), Yin Zhao (尹昭), and Lian Manwei (斂曼嵬), and he died the next day. Yao Hong succeeded him, but he soon had to face even more challenges from his brothers and cousins as well as attacks by Xia and Jin, and by 417 Later Qin had fallen to Jin.