Кіріспе
Трнополье лагері – Босния және Герцеговинаның солтүстігіндегі Приедор маңындағы Трнополье ауылында Босния соғысының алғашқы айларында Серб Республикасының әскери және полиция органдары құрған интерн лагері. Концентрациялық лагерь, қамау лагері, түрме және гетто деп әртүрлі аталатын Трнопольеде бір уақытта 4000 мен 7000 босниялық және босниялық хорват тұтқындары сақталды және әйелдер, балалар мен қарт ерлерді жаппай депортациялау үшін транзиттік пункт ретінде қызмет етті. 1992 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында шамамен 30 000 тұтқын өткен. Зұлсалым кеңінен таралған, көптеген жазалау, зорлау және өлтіру оқиғалары болды; 90 тұтқын қаза тапты. 1992 жылдың тамызында Батыс медиасы Приедор лагерлерінің бар екенін жариялады, бұл олардың жабылуына әкелді. Трнополье тамыздың ортасында Халықаралық Қызыл Крест (ХҚК) ұйымына берілді және 1992 жылдың қарашасында жабылды. Соғыстан кейін, бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТ) лагерьдегі рөлі үшін бірнеше босниялық серб шенеуніктерін соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар жасады деп айыптады, бірақ Приедорда жасалған зұлсалым геноцид құрамайды деп шешті. Трнопольедегі қылмыстар сондай-ақ 2006 жылдың наурызында сот процесі кезінде қайтыс болған Сербияның бұрынғы президенті Слободан Милошевичке қарсы ХҚТ-ның айыптау актісінде де тіркелген.
Өмірбаян
Приедор әкімшілік ауданы (немесе опчина) 71 кіші қала мен ауылдан тұрады. 1991 жылғы Югославия халық санағына сәйкес, Приедордың жалпы халқы 112 470 адамды құрады, оның 44 пайызы босниялық мұсылмандар (боснийдіктер), 42,5 пайызы сербтер, 5,6 пайызы хорваттар, 5,7 пайызы югославиялықтар және 2,2 пайызы «басқалар» (украиндықтар, орыстар және итальяндықтар) деп тіркелді. Приедор босниялық сербтер үшін стратегиялық маңызға ие болды, себебі ол Солтүстік-Батыс Боснияны Хорватиядағы Серб Крайина Республикасымен (RSK) байланыстырды, ол 1991 жылы хорват сербтері құрған тәуелсіз мемлекет еді. 1991 жылы Приедор сербтері қалада сербтердің ғана билігін орнатып, оны босниялық сербтердің астанасы Баня-Луканың бақылауына алды. Босниялық мэр Мухамед Чехажичтің орынбасары болған дәрігер Миломир Стакич Приедордың серб мэрі деп жарияланды. 1992 жылдың 30 сәуірінде босниялық серб күштері Приедорды басып алды. Билікті басып алуға 400 босниялық серб полиция қызметкері қатысты, олардың мақсаты муниципалитет президенті мен вице-президентінің, пошта бөлімінің директорының және полиция бастығының өкілеттіктерін өздеріне қарату болды. Қоғамдық қауіпсіздік станциясының және қосымша полицияның серб қызметкерлері Чиркин Полье маңындағы қалашықта жиналды, онда олар әрқайсысы шамамен 20 адамнан тұратын бес топқа бөлінді және әр топқа бір-бір ғимаратты бақылауға алу тапсырылды: әкімшілік ғимарат, полиция штабы, соттар, банк және пошта бөлімі. Серб демократиялық партиясы (СДП) саясаткерлері билікті басып алу туралы декларация дайындады, ол келесі күні Приедор радиосы арқылы бірнеше рет таратылды. Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТ) билікті басып алуды заңсыз мемлекеттік төңкеріс деп таныды, ол этникалық тұрақты муниципалитет құру мақсатымен алдын ала жоспарланып, үйлестірілген болатын. Төңкерісшілер билікті басып алу жоспарын жасырмады, оны серб саясаткерлері, полиция және армияның үйлестірілген әрекеттері арқылы іске асырды. Төңкерістің жетекшісі Миломир Стакич соғыс кезеңінде муниципалитеттің саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Билікті басып алғаннан кейін босниялықтар мен босниялық хорваттар жауапты лауазымдардан алынды. 1992 жылдың 30 мамырында Приедор полиция басқармасының бастығы Симо Дрляча ресми түрде төрт лагерьті (Трнополь, Омарска, Кератерм және Маньяча) ашты, онда Приедорды тастап кетпеген серб емес азаматтар қамалды. Қарсылықты болдырмау үшін босниялық серб күштері барлық серб емес азаматтарды тексеріп, билікке ие босниялықтар мен хорваттарды тұтқындады. Әскери жастағы серб емес ер адамдар әсіресе тексеруге алынып, әйелдер, балалар және қарт адамдардан бөлінді.
Операция
Трнополье Босния соғысы басталар алдында Приедор муниципалитетіндегі, негізінен мұсылман тұратын ауыл болды. Оның ішіндегі лагерь жергілікті бастауыш мектеп ғимаратында құрылды, ол мектеп "Бауырластық және Бірлік" (Osnovna škola Bratstvo–Jedinstvo) деп аталған. Трнопольде әйел және ер адам тұтқындары болды. Приедордың серб емес әйелдерінің көпшілігі осы лагерьден өтті, соның ішінде зорталғандар да болды. 1992 жылдың мамыр айынан қараша айына дейін лагерьде барлығы 30 000 адам қамалды. Кез келген уақытта 4000-7000 тұтқын болды. Трнопольге гетто, түрме және тұтқын лагері сияқты түрлі сипаттамалар берілді. Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) 1994 жылғы баяндамасында Трнополье әйелдер, балалар және қарт ер адамдарды жаппай депортациялау үшін қолданылған концлагерь екені айтылды. Баяндамада: Босқындар Трнопольені Омарска мен Кератерм лагерьлерімен салыстырғанда "жақсырақ" деді, себебі жүйелі өлтірулер болған жоқ, тек жекелеген жағдайларда ғана адамдар өлтірілді. Шындығында, көптеген серб емес адамдар өз еркімен лагерьге келді, "тек көшелері мен ауылдарын тонап жүрген әскерлерден қашу үшін". Осы құбылыс британдық журналист Эд Вуллиамиді Трнопольді Приедор босниялықтары мен хорваттары үшін "қайшылы жағдайға түсірген пана" деп сипаттауға итерді. Автор Хариз Халилович былай деп жазады: Көптеген тұтқындар аштықтан зардап шегіп, физикалық және психологиялық зорлыққа ұшырады. 1992 жылдың тамыз айына қарай Трнопольде шамамен 3500 адам қамауда болды. 1992 жылдың 7 тамызында британдық телеарна Independent Television News (ITN) тілшілері Омарска мен Трнопольдегі тұтқындардың видеоларын түсіріп, олардың өмірлік жағдайларын жазды. Бұл кадрлар әлемге таралып, халықтың наразылығын тудырды. Бұл босниялық серб билігін журналистер мен Халықаралық Қызыл Крест (ХҚК) өкілдеріне Приедор лагерьлерінің кейбір бөлімдеріне кіруге рұқсат беруге мәжбүр етті, бірақ бұл алдында ең нашар күйдегі тұтқындар өлтірілді немесе халықтың көзінен жасырылған лагерьлерге жіберілді. 1992 жылдың 21 тамызында Коричани шатқалындағы жаппай қырғын кезінде 200-ге жуық ер адам бөлініп, өлтірілді. Приедор лагерьлерінің ашылуы туралы ақпарат тамыз айының соңында лагерьлердің жабылуына әкелді. Тамыздың ортасында Трнополь ХҚК-ның қарауына берілді. Лагерь сол жылдың қараша айында ресми түрде жабылды.
Refugees reported that Trnopolje was a "decent" camp in comparison to Omarska and Keraterm as there were no systematic killings, only arbitrary ones. Indeed, many non Serbs entered the camp voluntarily, "simply to avoid the rampaging militias plundering their streets and villages". This phenomenon led British journalist Ed Vulliamy to describe Trnopolje as "a perverse haven" for the Bosniaks and Croats of Prijedor. Author Hariz Halilovich writes: Many inmates were starved and physically or verbally abused during their imprisonment. By August 1992, Trnopolje held about 3,500 people. On 7 August 1992, reporters from Independent Television News (ITN), a British television station, took footage of the prisoners at Omarska and Trnopolje, and recorded their living conditions. The images were shown around the world and caused public outrage. This prompted the Bosnian Serb authorities to allow journalists and the International Red Cross (IRC) access to some of the Prijedor camps, but not before the most emaciated of the prisoners were killed or shipped off to camps far from the public eye. Some 200 former male inmates were separated and killed in the Korićani Cliffs massacre on 21 August 1992. The publicity generated by the discovery of the Prijedor camps led to their closure by the end of August. In mid August, Trnopolje was placed into the hands of the IRC. The camp was officially shut down that November.
Салдары
Лагердің негізгі ғимараты Босния соғысынан кейін жергілікті бастауыш мектеп ретінде қайта қызмет етуін жалғастырды. Мектеп аумағында соғыста қаза тапқан босниялық серб әскерлеріне ескерткіш орнатылды. 1997 жылы британдық Living Marxism (LM) журналы Трнопольде түсірілген видеоматериалдар лагерьдегі жағдайды әдейі бұрмалап көрсеткенін мәлімдеді. Бұл ITN-ді 2000 жылы LM-ді қорлауға сот арқылы шағымдануға мәжбүр етті. ITN лагерь дәрігерінің көрсеткен куәлігі LM-ді қорғаныстан бас тартуға итермелеген сот ісінде жеңіске жетті, содан кейін журнал банкрот деп жарияланды, үлкен өтемақы төлеуден қашып құтылды. "Приедор 92" – Приедор аймағындағы лагерьлердің құрсақтан қалғандарын білдіретін қауымдастық, лагерь ішінде 90 тұтқынның қаза болғанын бағалайды. Миломир Стакичтің ісі кезінде ICTY прокурорлары 1992 жылдың мамыр және қараша айлары аралығында Трнопольде жүздеген серб еместер өлтірілгенін мәлімдеді. ICTY мәліметінше, Приедордағы босниялық сербтер басқаратын барлық лагерьлерде қаза тапқандардың саны 1500-ге жетеді. Трнопольде зорланған әйелдердің саны әлі белгісіз.
Айыптау және сот процестері
Миломир Стакич 2003 жылдың шілдесінде Трнополь, Кератерм және Омарска лагерьлерін құрудағы рөлі үшін сотталып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ол геноцид айыбынан ақталды. 2006 жылдың наурыз айында апелляциялық шағым бойынша Стакичтің жазасы 40 жылға қысқартылды. Сот Приедордың серб емес халқына қарсы жою және қуғын-сүргін жасағаны үшін оның кінәсін растады, сонымен қатар геноцид айыбы бойынша ақталуын күшінде қалдырды. Приедорлық такси жүргізушісі Зоран Жигич 2001 жылдың қарашасында Трнопольде, сондай-ақ Кератерм мен Омарскада тұтқындарды зорлаған, ұрған, азаптап, зорлаған және өлтіргені үшін 25 жылға бас бостандығынан айырылды. 2005 жылдың ақпан айында оның үкімі күшінде қалды және 25 жылдық жазасы бекітілді. Трнополь, Кератерм және Омарскада жасалған қылмыстар соғыстан кейін Сербия президенті Слободан Милошевичке қатысты Халықаралық трибуналдың (ХТ) айыптау актісінде тіркелді. Милошевич 2006 жылдың 11 наурызында сот процесі аяқталмас бұрын түрмеде қайтыс болды. Халықаралық сот (ХС) 2007 жылдың 26 ақпанында Босния геноциді ісі бойынша шешімін шығарды, онда ол тұтқындау лагерьлерінде, оның ішінде Трнопольде жасалған қиянаттарды Геноцид конвенциясының II (b) бабына сәйкес қарастырды. Сот өз шешімінде былай деді: