Кіріспе
Украинадағы еврейлердің тарихы мың жылдан астам уақытқа созылады; еврей қауымдастықтары Киев Русі (IX ғасырдың соңы - XIII ғасырдың ортасы) кезінен бастап Украинаның қазіргі аумағында өмір сүрді. Мұнда хасидтік сионизмге дейінгі маңызды еврей діни және мәдени қозғалыстары пайда болды. Дүниежүзілік еврей конгресінің мәліметтері бойынша, Украинадағы еврей қауымы Еуропадағы үшінші және әлемдегі бесінші ірі қауым болып табылады. Ол кейде гүлденді, ал кейде қудалау мен антисемиттік кемсітушілікке ұшырады. Украина Халық Республикасында (1917-1920) идиш тілі украин және орыс тілдерімен бірге мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болды. Сол кезде Еврей Ұлттық Одағы құрылып, қауымға автономиялық мәртебе берілді. 1917-1920 жылдар аралығында идиш тілі украин валютасында қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Украинаның қала тұрғындарының үштен бірінен азы еврейлерден тұрды. Украиналық еврейлердің құрамында ерекше ерекшеліктері бар кіші топтар болды, олардың ішінде ашкеназдық еврейлер, тау еврейлері, бұхаралық еврейлер, қырымдық қараиттер, крымшак еврейлері және грузин еврейлері бар. Батыс аймақта еврейлер туралы алғашқы жазбалар 1030 жылы кездеседі. 1648-1657 жылдар аралығында Хмельницкий көтерілісі кезінде казак әскері көптеген еврейлерді, рим-католиктерді және униат христиандарын өлтіріп, тұтқынға алды. 1996 жылғы бағалау бойынша, 15 000-30 000 еврей өлтірілді немесе тұтқынға алынды, ал 300 еврей қауымы толығымен жойылды. 2014 жылғы жаңа бағалаулар 1648-1649 жылдар аралығында 3 000-6 000 адамның қаза тапқанын көрсетеді. 1821 жылы Константинопольдегі грек православ патриархының қайтысынан кейін Одессада еврейлерге қарсы көтерілістер болды, нәтижесінде 14 еврей қаза тапты. Кейбір дереккөздер бұл оқиғаны алғашқы погром деп санайды. 20 ғасырдың басында еврейлерге қарсы погромдар жалғасып, үлкен көші-қонға әкелді. 1915 жылы Ресей империясы империяның шекаралық аймақтарынан мыңдаған еврейлерді қуды. Ресей революциясы мен одан кейінгі Азамат соғысы кезінде 1918-1920 жылдар аралығында погромдарда 31 071 еврей қаза тапты. Украинада Саймон Петлюра басқарған украин армиясы осы кезеңде өлтірген еврейлердің саны 35 000-100 000-ға жетеді деп есептеледі. 1919 жылдың қаңтарында Солтүстік-Батыс Волынь облысында погромдар басталды, олар көптеген басқа аймақтарға таралып, 1921 жылға дейін жалғасты. 1927 жылға қарай Совет үкіметінің әрекеттері антисемитизмнің күшеюіне әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс және неміс оккупациясы кезінде Украинадағы азаматтық құрбандардың жалпы саны жеті миллионға бағаланды. 225 000-ы Белоруссияда болған бір миллионнан астам совет еврейлері, Einsatzgruppen және олардың көптеген украин қолдаушылары тарапынан өлтірілді. Олардың көпшілігі Украинада өлтірілді, өйткені Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі совет еврейлерінің көпшілігі Украинаның ең үлкен бөлігі болған қоныс ауданында тұрды. Еврейлерге қарсы ірі қырғындар негізінен оккупацияның алғашқы кезеңінде болды, бірақ Қызыл Армияның оралуына дейін жалғасты. 1959 жылы Украинада 840 000 еврей тұрды, бұл 1941 жылғы көрсеткіштен шамамен 70% төмендеді (Украинаның қазіргі шекараларында). Украинаның еврей халқы Суық соғыс кезінде де айтарлықтай азайып кетті. 1989 жылы Украинаның еврей халқы 1959 жылғы көрсеткіштен сәл ғана көп болды. 1990 жылдары коммунизм құлағаннан кейін 1989 жылғы еврейлердің көпшілігі елден шығып, шетелге (көбінесе Израильге) көшіп кетті. Украинада антисемитизм, оның ішінде еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық әлі де проблема болып табылады.
The history of the Jews in Ukraine dates back over a thousand years; Jewish communities have existed in the modern territory of Ukraine from the time of the Kievan Rus' (late 9th to mid 13th century). Important Jewish religious and cultural movements, from Hasidism to Zionism, arose there. According to the World Jewish Congress, the Jewish community in Ukraine constitutes Europe's third largest and the world's fifth largest. At times it flourished, while at other times it faced persecution and anti Semitic discrimination. In the Ukrainian People's Republic (1917 1920), Yiddish became a state language, along with Ukrainian and Russian. At that time, the Jewish National Union was created and the community was granted autonomous status. Yiddish was used on Ukrainian currency between 1917 and 1920. Before World War II, slightly less than one third of Ukraine's urban population consisted of Jews. Ukrainian Jews included sub groups with distinct characteristics, including Ashkenazi Jews, Mountain Jews, Bukharan Jews, Crimean Karaites, Krymchak Jews, and Georgian Jews. In the westernmost region, Jews were mentioned for the first time in records in 1030. During the Khmelnytsky Uprising between 1648 and 1657, an army of Cossacks massacred and took large numbers of Jews, Roman Catholics, and Uniate Christians into captivity. One estimate (1996) reported that 15,000 30,000 Jews were killed or taken captive, and that 300 Jewish communities were completely destroyed. More recent estimates (2014) report mortality of 3,000 6,000 people between the years 1648–1649. During 1821 anti Jewish riots in Odesa followed the death of the Greek Orthodox Patriarch in Constantinople, in which 14 Jews were recorded killed. Some sources claim this episode as the first pogrom. At the start of the 20th century, anti Jewish pogroms continued, leading to large scale emigration. In 1915, the imperial Russian government expelled thousands of Jews from the Empire's border areas. During the Russian Revolution and ensuing Civil War, an estimated 31,071 Jews were killed in pogroms between 1918 and 1920. pogroms continued. In Ukraine, the number of civilian Jews killed by the Ukrainian Army under Symon Petliura during the period was estimated at between 35,000 to 100,000. Pogroms erupted in January 1919 in the northwest province of Volhynia and spread to many other regions and continued until 1921. The actions of the Soviet government by 1927 led to a growing antisemitism. Total civilian losses in Ukraine during World War II and the German occupation are estimated at seven million. More than one million Soviet Jews, including 225,000 in Belarus, were killed by the Einsatzgruppen and their many Ukrainian supporters. Most of them were killed in Ukraine because most pre WWII Soviet Jews lived in the Pale of Settlement, of which Ukraine was the biggest part. The major massacres against Jews occurred mainly in the first phase of the occupation, although they continued until the return of the Red Army. In 1959 Ukraine had 840,000 Jews, a decrease of almost 70% from 1941 totals (within Ukraine's current borders). Ukraine's Jewish population continued to decline significantly during the Cold War. In 1989, Ukraine's Jewish population was only slightly more than half of what it was in 1959. During and after the collapse of communism in the 1990s, the majority of Jews in 1989 left the country and moved abroad (mostly to Israel). Antisemitism, including violent attacks on Jews, is still a problem in Ukraine.
Киев Русі
XI ғасырда Константинопольдегі Византия яһудилері Киев яһудилерімен отбасылық, мәдени және діни байланыстарда болды. Мысалы, 11 ғасырда Киев Русінен келген кейбір яһудилер Салоникада немесе Константинопольде өткен қараиттарға қарсы құрылтайға қатысты. Ярослав Зиялының тұсында Киевтің үш қақпасының бірі Жидовский (яһуди) деп аталды.
Галисия-Волыния
Галициядағы яһудилер туралы алғаш рет 1030 жылы жазылған. XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап олар Польша патшалары мен дәулетті феодалдардың қарауында болды. Австрия-Венгрия құрамындағы Галиция мен Буковинадағы еврей халқы әлемдік еврей халқының 5 пайызын құрады.
Польша-Литва одақтастығы
Польша Корольдігінің 10 ғасырда құрылуынан бастап, 1569 жылы Польша-Литва одағының құрылуымен Польша Еуропадағы ең әртүрлі елдердің біріне айналды. Ол әлемдегі ең ірі және сергекті еврей қауымдастығының отаны болды. Одақ кезеңінде Украина аумағындағы еврей қауымдастығы Украинадағы ең ірі және маңызды этникалық азшылық топтарының біріне айналды.
Қазақтардың көтерілісі мен Топан су
Украиналық қазақ гетманы Богдан Хмельницкий поляктар оларды құл ретінде "күнәлі яһудилердің қолына" сатқан деген үгітпен Хмельницкий көтерілісі (1648–1657) деп аталатын қазақ көтерілісін жетекке алды. Ол кезде Украинадағы яһуди халқының саны 51 325 адамды құраған деп есептеледі. 1648–1649 жылдары қазақ әскері көптеген яһудилерді, римдік католиктерді және украиндық грек католиктерін қырғынға салып, тұтқынға алды. 1996 жылғы мәліметтер бойынша 15 000–30 000 яһуди өлтірілді немесе тұтқынға алынды, ал 300 яһуди қауымы жойылды.
Ресей империясы мен Австрия билігі
Ресей империясын еврейлерден қорғау үшін қолданылған дәстүрлі шаралар, Польшаның бөлінісі кезінде Польша-Литва одағының негізгі аумағы қосылғанда қиындыққа тап болды. Екінші (1793) және үшінші (1795) бөлістер кезінде еврейлердің көп саны Ресей империясына қосылды, ал Екатерина Ұлы Польша мен Қырымды қамтитын Елді мекендеу аймағын құрды. 1821 жылы Константинопольдегі грек православ патриархының қайтысынан кейін Одессада болған еврейге қарсы көтерілістерде 14 еврей қаза тапты. Кейбір дереккөздер бұл оқиғаны алғашқы погром деп санайды, ал басқалары (мысалы, 1911 жылғы Еврей энциклопедиясы) 1859 жылы Одессада болған көтерілісті алғашқы погром деп көрсетеді. Бұл термин 1881 және 1884 жылдар аралығында Ресей империясының оңтүстігінде (Украинаны қоса) еврейлерге қарсы зорлық-зомбылық толқынынан кейін кеңінен қолданыла бастады, себебі еврейлер Александр II-нің өліміне кінәлі деп айыпталды. 1882 жылдың мамыр айында Ресейдің Александр III 1917 жылға дейін күшінде болған «Мамыр заңдары» деп аталатын уақытша ережелерді енгізді. Жүйелі дискриминация саясаты және еврейлерге білім алу мен кәсіп иеленуге қойылған қатаң шектеулер кең тараған кедейлікке және жаппай эмиграцияға әкелді. 1886 жылы Киевте еврейлерді қуғынға салу туралы жарлық шығарылды. 1893–1894 жылдары Қырымның бір бөлігі Елді мекендеу аймағынан алынып тасталды. 1894 жылдың 20 қазанында Александр III Қырымда қайтыс болғанда, Саймон Дубновтың сөзінше: «өлген адамның денесі теміржолмен Санкт-Петербургке апарылғанда, сол теміржолмен Ялтадан Елді мекендеу аймағына еврейлер де қуылды. Александр III-нің билігі погромдармен басталды және қуғын-сүргінмен аяқталды». XIX ғасырда Одесса үлкен еврей қауымының отаны болды, ал 1897 жылға қарай халықтың шамамен 37% еврейлерден тұрды деп есептелді.
Саяси белсенділік және эмиграция
Ресейдегі революциялық басшылық құрамында еврейлердің үлесі артық болды. Алайда, көпшілігі еврей мәдениеті мен еврей саяси партияларына жаулы қарым-қатынас танытты, коммунистік партияның атеизмі мен пролетариаттық интернационализміне адал болды және "еврей мәдени ерекшелігінің" кез келген көрінісін жоюға тырысты. Қара жүздіктер сияқты контрреволюциялық топтар революцияға қарсы күресіп, социалистерге шабуыл жасады және еврейлерге қарсы қырғындар ұйымдастырды. Қоғамның консервативті топтарынан қарсылық туды, әсіресе, еврейлерге қарсы кезді-кезді шабуылдар жасалды – Одессада бір күнінің ішінде шамамен бес жүз адам қаза тапты. Николай II революционерлердің 90 пайызы еврейлер деген мәлімдеме жасады.
ХХ ғасырдың басында
XX ғасырдың басында Ресей империясының Кишинев, Киев, Одесса және тағы да басқа қалаларында яһудилерге қарсы қырғындар жалғасты. Погромдардың басталуын болдырмау үшін көптеген еврей өзін-өзі қорғау тобы құрылды, олардың ең табыстысы Одессада Мишка Япончик басшылығымен жұмыс істеді. 1905 жылы Николай II үкіметіне қарсы революция кезінде бірнеше қырғын орын алды. Погромдарды ұйымдастырушылар – Орыс халқы одағының ("Қара жүздіктер") мүшелері болды. 1911 жылдан 1913 жылға дейінгі кезеңде антисемиттік ахуал қанға батқан жала (яһудилерді діни мақсаттармен христиандарды өлтіруге айыптау) істерімен сипатталды. Олардың ең әйгілісі – Менахем Мендель Бейлисқа қарсы екі жылдық сот процесі, ол христиан баласын өлтіргені үшін айыпталды. Билік бұл сот процесін яһуди халқының адалсыздығын көрсету үшін пайдаланды. 1915 жылдың наурыз айынан мамыр айына дейін, неміс әскеріне қарсы тұрғанда, үкімет мыңдаған яһудилерді империяның шекаралық аймақтарынан, негізінен қоныс аудару жолағынан қуғынға түсірді.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдайлар
1917 жылғы Ресей революциясы мен одан кейінгі Ресей азамат соғысы кезінде бұрынғы Ресей империясы аумағында 70 000-ден 250 000-ға дейін еврей азаматтары қасірет көргендіктен қаза тапты. Қазіргі Украинада 1918–1920 жылдары шамамен 31 071 адам мерт болды, себебі барлық еврей партиялары Украинаның тәуелсіздігіне күшті қарсылық көрсетті. Украина Халық Республикасы погромдарды айыптаған бұйрықтар шығарды және оларды тергеуге тырысты. Еврейлердің өзін-өзі басқару тәжірибесіне жол ашылды. "Жайлау" ресми түрде жойылды. Еврейлердің географиялық орын ауыстыруына және білім алу мүмкіндіктеріне қойылған шектеулердің алынуы елдің ірі қалаларына көші-қонға әкелді. 1917 жылғы 25 қазан / 7 қарашадағы большевик революциясынан кейін бір апта өткен соң, жаңа үкімет "Ресей халықтарының [ұлттардың] құқықтары туралы декларациясын" жариялады, барлық ұлттарға теңдік, өзін-өзі анықтау және бөліну құқығын уәделеді. Декларацияда еврейлер есімдері тікелей айтылмады, бұл Лениннің еврейлер ұлт емес деген көзқарасын көрсетеді. 1918 жылы РСФСР Министрлер Кеңесі "Дін мен мемлекетті, мектепті шіркеуден бөлу туралы" декрет шығарды, ол діни бірлестіктерді заңды тұлға мәртебесінен, мүлікке ие болу құқығынан және шарттар жасасу құқығынан айырды. Декрет діни бірлестіктердің мүлкін мемлекеттендірді және олардың діни білім беруді бағалауына тыйым салды. Осының салдарынан дін тек жеке оқу орындарында оқытылуы немесе зерттелуі мүмкін болды. 1918 жылдың 1 ақпанында Ұлттық істер комиссариатының құрамында Еврей ұлттық істері комиссариаты құрылды. Оған "еврей далаларында пролетариат диктатурасын" орнату және жергілікті және орталық мекемелерге еврей мәселелері бойынша кеңес беру арқылы еврей халқын үкімет тарапына тарту міндеті жүктелді. Комиссариат сонымен қатар сионистік және еврей социалистік партияларының ықпалына қарсы күресуге тиіс болды. 1918 жылдың 27 шілдесінде Халық комиссарлары Кеңесі антисемитизмнің "революцияның ісіне өлім әкелетінін" жариялаған декрет шығарды. Погромдар ресми түрде тыйым салынды. 1918 жылдың 20 қазанында КОКП-ның еврей секциясы (Евсекция) партияның еврей мүшелері үшін құрылды; оның мақсаттары Еврей комиссариатының мақсаттарымен ұқсас болды.
Ақ армия және контрреволюциялық погромалар
Большевиктер үкіметінің азаматтар арасындағы теңдік туралы ресми саясатынан өзгеше, антисемитизм патшалық контрреволюционерлердің саяси және әлеуметтік идеологиясында, әсіресе Қара жүздер сияқты жартылай әскери топтарда терең бойға сіңген. Олар орыс еврейлеріне қарсы қырғындарды (погромдарды) қоздырып, ұйымдастырды. Қара жүздердің ресми ұраны – "Бей Жидов", яғни "Яһудилерді ұрып-соғу". Осылайша, 1917 жылғы революциядан кейін болған Ресей азаматтық соғысы кезінде еврейлер революциялық қызылдар мен контрреволюциялық ақтар арасындағы қақтығыстың маңызды ортасы болды, әсіресе Украинаның даулы аймағында. Большевиктердің антисемитизмге қарсы ресми ұстанымы және большевиктер қатарындағы Леон Троцкий сияқты еврейлердің ықпалды болуы, Ақ армия мен Украина Ұлттық Республикасының христиан ұлтшыл қозғалыстарына украиналық еврейлерді жек көрілетін коммунизммен байланыстыруға мүмкіндік берді. Бұл байланыстар, ресейлік шаруалар арасындағы антисемитизмнің мәдени дәстүрімен қосылып, ақтардың Украинаның еврей халқына шабуыл жасауына толыққанды негіз болды. 1918 мен 1921 жылдар аралығында Украинада өткізілген шамамен 2000 погромның көбі Ақ армия күштерімен ұйымдастырылды. Көзі куәгерлері контрреволюциялық әскерилердің "Біз 'жидтерді' жеңдік, Коммунаны жеңдік" және "Бұл – қызыл террорға болшевиктердің жауабы" сияқты ұрандарды айтқандарын естіген. Дубовода (17 маусым) 800 яһуди конвейерлік тәсілмен басылып өлтірілді. Пинкасим тізімдері бойынша, погромда қаза тапқандардың арасында 390 ер адам, 309 әйел және 76 бала болды. Жарақат алғандардың саны 500-ден асты. Екі аптадан кейін Украина Директориясының басшысы 131-ші бұйрықты орталық газетте жариялады. Онда Симон Петлюра мұндай әрекеттерді айыптады және 1919 жылдың қараша айында Отаман Семесенкомен ату отряды арқылы өлім жазасын орындады. Семесенко бригадасы қарусызданып, таратылды. Бұл оқиға ерекше, себебі ол 1926 жылы украиналық көшбасшыны өлтіргені үшін Шоллем Шварцбардты ақтауға негіз болды. Петлюраның тікелей қатысы дәлелденбесе де, Шварцбард кек алу ниетімен ақталды. Украина аймағындағы еврейлерге қарсы погромдар сериясы 1919 жылдың маусым және қазан айлары аралығында Киевтегі погромдармен аяқталды.
Большевиктер/КСРО билікті нығайту
1919 жылдың шілдесінде Орталық еврей комиссариаты кехилоттарды (қауымдық кеңестер) таратып жіберді. Кехилот яһуди қауымына әлеуметтік қызметтер көрсеткен. 1919–1920 жылдары коммунистік үкімет барлық қарсылықты жоюға тырысқандықтан, еврей партиялары мен сионистік ұйымдар қызметін жасырын жүргізуге мәжбүр болды. Кеңес коммунистік партиясының Евсекциясы еврей бөлімі 1920-ші жылдардағы діни институттарды жабуға, діни қауымдарды таратуға және діни білімге қол жеткізуді одан әрі шектеуге бағытталған діни қарсы науқандардың алдыңғы қатарында болды. 1924 жылдың 31 қаңтарында Ұлттық істер жөніндегі комиссариат таратылды. 1924 жылдың 29 тамызында еврейлерді қайта қоныстандыру жөніндегі ресми агенттік – Жерге еврей жұмысшыларын қоныстандыру комиссиясы (КОМЗЕТ) құрылды. КОМЗЕТ еврейлерді ауылдық жерлерге қоныстандыру жобаларын зерттеді, басқарды және қаржыландырды. 1925 жылдың қаңтарында КСРО-дағы жұмысшы еврейлерінің ауыл шаруашылығын ұйымдастыру қоғамы (ОЗЕТ) құрылды. ОЗЕТ КОМЗЕТ-тің қоныстандыру жұмысын қолдау үшін қоныс аударушыларды тартуға көмектесті. Алғашқы жылдары үкімет еврей қоныстарын, әсіресе Украинада ынталандырды. Бірақ келесі он жыл ішінде жобаға қолдау азайды. 1938 жылы ОЗЕТ, жылдар бойы белсенділігі төмендегеннен кейін таратылды. Кеңес үкіметі Украинада үш еврей ұлттық ауданын, ал Қырымда екі аудан құрды. Ұлттық аудандар Совет жүйесінің үшінші деңгейін құрады, бірақ олардың барлығы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін таратылды. 1926 жылы еврей халқының ең көп саны бар қалалар: Одесса – 154 000 адам, немесе жалпы халықтың 36,5%; Киев – 140 500 адам, немесе 27,3%; Харьков – 81 500 адам, немесе 19,5%; және Днепропетровск – 62 000 адам, немесе 26,7% болды. 1931 жылы Львовтағы еврей халқының саны 98 000 адам, немесе 31,9% құрады, ал Черновцыда – 42 600 адам, немесе 37,9%. 1929 жылдың 8 сәуірінде жаңа Діни бірлестіктер туралы заң барлық бұрынғы діни заңнаманы бекітті. Діни бірлестіктердің барлық отырыстарының күн тәртібі алдын ала мақұлдануы тиіс болды, ал діни бірлестіктердің мүшелерінің тізімдері билік органдарына ұсынылуы керек еді. 1930 жылы Евсекция таратылды, осылайша орталық кеңес еврей ұйымы болмады. Бұл орган еврейлердің діни өмірін әлсіретуге көмектессе де, оның таратылуы еврейлердің зайырлы өмірінің де ыдырауына әкелді; еврей мәдени және білім беру ұйымдары біртіндеп жоғалып кетті. 1933 жылы Кеңес үкіметі ішкі паспорттарды қайта енгізген кезде, осы мақсаттар үшін «еврей» этникалық тобы ретінде қарастырылды. 1932–1933 жылдардағы кеңес ашаршылығы еврей халқына әсер етті және штетлдерден халық тығыз қоныстанған қалаларға көшіп кетуге себеп болды. Кеңес үкіметі Польшадан, Румыниядан (екі елі де Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Украина КСР-іне қосылатын болды) аумақтарды аннексиялаған кезде, аталған аумақтардағы еврей ұйымдары жабылды, олардың басшылары тұтқындалып, жер аударылды. Нацистердің басып кіруінен бұрын шамамен 250 000 еврей адам аннексияланған аумақтардан қашып кетті немесе советтердің ішкі аумақтарына эвакуацияланды.
Қырымдағы еврей қонысы
1921 жылы Қырым автономиялы республикаға айналды. 1923 жылы Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті украин және белорус қалаларынан Қырымға 570 400 отбасыны құрайтын көптеген еврей халқын қоныстандыру туралы қаулы қабылдады. Еврей отбасыларын одан әрі қоныстандыру жоспары КСРО Орталық Комитетінің 1926 жылғы 15 шілдедегі шешімімен бекітілді, осы мақсатқа 124 миллион рубль қаражат бөлініп, сондай-ақ шетелдік көздерден 67 миллион рубль түсті. Крымда еврейлерді қоныстандыру жөніндегі кеңестік бастамаға Саймон Петлюра қарсы шықты, ол мұны қауқып тудыратын әрекет деп есептеді. Бұл пікірді Арнольд Марголин да қолдады, ол онда еврей колонияларын құрудың қауіпті болатынын мәлімдеді. Кеңес үкіметі екі рет Қырымда еврей автономиясын құруға тырысты: алғаш рет 1920 жылдары Америка еврейлік бірлескен тарату комитетінің қолдауымен, екінші рет 1944 жылы Еврей антифашистік комитетінің көмегімен.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Соғыста және Украинаның неміс оккупациясы кезінде қаза тапқан бейбіт тұрғындардың жалпы саны жеті миллионға дейін жетеді деп есептеледі. Бұл бағалауға Einsatzgruppen және жергілікті украиндық көмекшілер атып өлтірген миллионнан астам еврейлер кіреді. Шығыс Украинадағы немесе Украина КСР-інің (1938 жылғы шекаралары бойынша) Холокостында қаза тапқан еврейлердің жалпы саны, Холокостқа дейінгі еврей халқының 1,5 миллионнан сәл астам болғанымен салыстырғанда, 700 000-нан сәл кем деп есептеледі. Қазіргі Украина шекараларындағы қаза болғандардың саны шамамен 900 000-ға жуық.
2022 жылғы Ресей шабуылы
2022 жылдың ақпан айында Ресей Украинаға басып кірді. Израиль елшілігі яһудилердің эвакуациясын жеңілдету үшін сенбі күні де ашық болды. Барлығы 97 яһуди Израильге баруды таңдады. Сонымен қатар, 140 еврей жетім Румыния мен Молдоваға қашып кетті. 100 яһуди Израильге көшуге дайындық үшін Беларуське қашты. 2022 жылдың 2 наурызында Израильдің еврей агенттігі Польша, Румыния және Молдовада уақытша баспана алған жүздеген еврей соғыс қашқындары келесі аптада Израильге аттанатынын хабарлады. Қашқындардың саны 10 000-нан 15 200-ға дейін жетеді деп есептелді. 2023 жылдың қыркүйегінде Ресейден 43 000-нан астам және Украинадан 15 000-нан астам яһуди Израильге қашып кеткені хабарланды.