Беларусьтегі еврей халқының тарихы

Кіріспе

Еврей тарихының бір саласы Беларусьтегі еврейлердің тарихы 8 ғасырға дейін жетеді. Еврейлер қазіргі Беларусь жерінің барлық аймақтарында өмір сүрген. 1897 жылы Беларусьтегі еврей халқы 910 900 адамды құрап, жалпы халықтың 14,2% болды. Польша-КСРО соғысынан (1919-1920) кейін, Рига шартының талаптарына сәйкес, Беларусь Шығыс Белоруссияға (КСРО оккупациясы астында) және Батыс Белоруссияға (Польша оккупациясы астында) бөлінді, нәтижесінде 350 000 – 450 000 еврей Польшаның билігіне қарады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін еврейлер Беларусьтегі үшінші ең ірі этникалық топ болып табылды және қала халқының 40% астамын құрады. Минск, Пинск, Махилиу, Бабруйск, Витебск және Гомель қалаларының халқының 50% астамы еврейлерден тұрды. 1926 және 1939 жылдары Беларусьте (Шығыс Белоруссия) 375 000 мен 407 000 аралығында еврейлер болды, бұл жалпы халықтың 6,7-8,2% құрады. 1939 жылы Шығыс Польшаны, оның ішінде Батыс Белоруссияны КСРО-ға қосылғаннан кейін, Беларусьтің құрамында қайтадан 1 175 000 еврей болды, оның ішінде Польшадан, Украинадан және басқа да елдерден келген 275 000 еврей бар еді. Шамамен 900 000 еврейдің 800 000-ы, яғни Беларусь еврейлерінің 90% Холокост кезінде қаза тапты. 2019 жылғы Беларусь халық санауы бойынша, Беларусьте өзін еврей деп жариялаған 13 705 адам бар, олардың көпшілігі ашкенази тегінен шыққан. Дегенмен, Израильдің Беларусьтегі елшілігі 2017 жылғы мәліметтер бойынша, еврей тегі бар 30-50 мыңға жуық беларустың бар екенін хабарлайды.

Ерте тарих

Бірнеше ғасыр бойы қазіргі Беларусь және Литва Республикасы жерлері Литва Ұлы Герцогтігінің құрамында болды. Сондықтан, белорус еврейлерінің тарихы Литвадағы еврейлер тарихымен тығыз байланысты, және тарихи тұрғыдан олар литва еврейлерінің бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Еврейлердің қазіргі Беларусь жерінің бір бөлігінде VIII ғасырдың өзінде тұрғандығы мәлім. Осы кезеңнен бастап олар Рутения, Литва және Балтық теңізі арасындағы сауданы жүргізіп, әсіресе Данциг, Юлин (Помераниядағы Винета немесе Волин), сондай-ақ Висла, Одер және Эльба өзендері бойындағы басқа қалалармен байланыс жасады. Белоруссиялық еврейлердің тегі туралы көптеген пікірлер айтылған. Олардың екі түрлі еврейлердің көшіп келу ағынынан құралғандығы есептеледі. Ескі және салыстырмалы түрде кішкентай ағын кейін Литва Ұлы Герцогтігіне айналатын жерлерге шығыстан келді. Бұл ерте көшпендер еврей-славян диалектілерінде сөйлеген, бұл оларды кейінірек германдық жерлерден келген еврей көшпендерінен ерекшелендірді. Бұл шығыс еврейлерінің шығу тегі нақты белгілі болмаса да, тарихи мәліметтер бойынша Вавилон, Палестина, Византия империясы және басқа да еврей босқындары мен қоныс аударушылары Балтық және Қара теңіздер арасындағы, кейін Литва Ұлы Герцогтігінің құрамына кіретін жерлерге қоныстанған. Кейінгі және әлдеқайда ірі көшіп келу ағыны XII ғасырда басталды және крестшілердің неміс еврейлерін қуғындауынан күш алды. Литва еврейлерінің көпшілігінің дәстүрлі тілі – идиш, негізінен батыс германдық еврей көшпендері қолданған ортағасырлық неміс және еврей тілдеріне негізделген. Белоруссиядағы ерекше жағдайлар алғашқы еврей қоныс аударушыларын батыс этностық туыстарындағыдан өзгеше өмір салтын қабылдауға мәжбүр етті. Ол кезде Беларусьте қалалар, Магдебург құқығы немесе сол кездегі жабық гильдиялар болған жоқ.

Дамудың өсуі және Ұлы хартия (13201432)

Гедиминас шабуыл жасап, Киев пен Волыньді бағындырған (1320–1321) кезде, осы аймақтардағы еврей халқы Литва Ұлы Княздығының солтүстік провинцияларына таралуға итермеленді. Оңтүстік еврейлердің Беларусь пен Литваның дамуындағы ықпалы XIII ғасырда Волыньдегі олардың көптігінен көрінеді. Владимир (Волынь) қаласындағы ұлы князь Владимир Васильковичтің жерлеу рәсімін сипаттаған жылнамашы былай деп жазады: «Олар оның жерлеу рәсімінде Иерусалим құлағанда немесе Вавилон тұтқындығына кеткендегідей жылады». Осы қайғы және оның жазбалары, бұл оқиғадан бұрын еврейлердің мол өркендегенін және беделді болғанын көрсетеді, бұл оларға жаңа үкіметте белгілі бір мәртебе берді. Олар герцог Гедиминастың төзімді саясатымен жаңа қалаларды дамытуға белсенді қатысты. Гедиминаның қайтысынан және оның немересі Витауттың (1341) билікке келуінен кейінгі аласапыран кезеңде белорус еврейлерінің тағдыры туралы көп мәлімет жоқ. Олар Витаутқа Белоруссия мен Литва тарихында маңызды рөл атқарған жеңілдіктер туралы жарлыққа ие болды. Бірінші рет Брест (1388 жылдың 1 шілдесі) және кейін Гродно, Троки (1389), Луцк, Владимир және басқа да ірі қалалардағы еврейлерге жеңілдіктер берген құжаттар Литва Ұлы Княздығының еврейлерін ерекше ұйым ретінде мойындаған алғашқы құжаттар болып табылады. Шашыраған еврей қоныстанғандарды осындай ұйым құруға және литвалық билеушілерден жеңілдіктер алуға жеткілікті күшпен және санда жинау үшін көп уақыт өтуі керек еді. Осы кезде кішкентай қалалар мен ауылдарда тұратын еврейлерге мұндай жеңілдіктердің қажеті болған жоқ, ал өмір салты, Абрахам Харкавидің айтуынша, «литвалық еврейлер арасындағы салыстырмалы кедейлік және еврей білімінің жетіспеуі олардың қауымдық ұйымдасуын тежеді». Бірақ XIV ғасырдың соңында осы ұйымды жеделдеткен күшті күштер болды. Олардың бастысы Польша еврейлері мен GDL-дегі туыстарының ынтымақтастығы болды. Казимир III-нің қайтысынан кейін (1370), Польша еврейлерінің жағдайы нашарлады. Польша сарайындағы Рим католик дін қызметкерлерінің ықпалы артты; Анжу Луи өзінің поддандыларының әл-ауқатына немқұрайды қарады, ал оның еврейлерді христиан дініне өткізуге деген құлшынысы және Германиядан еврейлердің көбеюі Польша еврейлерін болашақтары үшін алаңдатты.

With the campaign of Gediminas and his subjection of Kiev and Volhynia (1320–1321) the Jewish inhabitants of these territories were induced to spread throughout the northern provinces of the Grand Duchy of Lithuania. The probable importance of the southern Jews in the development of Belarus and Lithuania is indicated by their numerical prominence in Volhynia in the 13th century. According to an annalist who describes the funeral of the grand duke Vladimir Vasilkovich in the city of Vladimir (Volhynia), "the Jews wept at his funeral as at the fall of Jerusalem, or when being led into the Babylonian captivity." This sympathy and the record thereof would seem to indicate that long before the event in question the Jews had enjoyed considerable prosperity and influence, and this gave them a certain standing under the new régime. They took an active part in the development of the new cities under the tolerant rule of duke Gediminas. Little is known of the fortunes of the Belarusian Jews during the troublous times that followed the death of Gediminas and the accession of his grandson Vitaut (1341). To the latter, the Jews owed a charter of privileges which was momentous in the subsequent history of the Jews of Belarus and Lithuania. The documents granting privileges first to the Jews of Brest (July 1, 1388) and later to those of Hrodna, Troki (1389), Lutsk, Vladimir, and other large towns are the earliest documents to recognize the Jews of the Grand Duchy of Lithuania as possessing a distinct organization. The gathering together of the scattered Jewish settlers in sufficient numbers and with enough power to form such an organization and to obtain privileges from their Lithuanian rulers implies the lapse of considerable time. The Jews who dwelt in smaller towns and villages were not in need of such privileges at this time, and the mode of life, as Abraham Harkavy suggests, "the comparative poverty, and the ignorance of Jewish learning among the Lithuanian Jews retarded their intercommunal organization." But powerful forces hastened this organization toward the close of the 14th century. The chief of these was probably the cooperation of the Jews of Poland with their brethren in the GDL. After the death of Casimir III (1370), the condition of the Polish Jews changed for the worse. The influence of the Roman Catholic clergy at the Polish court grew; Louis of Anjou was indifferent to the welfare of his subjects, and his eagerness to convert the Jews to Christianity, together with the increased Jewish immigration from Germany, caused the Polish Jews to become apprehensive for their future.

1388 жылғы жарғы

Осыған байланысты, беделді поляк еврейлері белорус және литвалық қауымдастықтармен бірлесіп, Витауттың (Витольд) арнайы жарғысын алуға көмектесті. Жарлықтың кіріспесінде былай делінген:

«Құдай атымен, Әмин. Адамның барлық істері, егер куәгерлердің куәлігімен немесе жазба арқылы расталмаса, жоғалып, ұмытылып кетеді. Сондықтан біз, Александр, сондай-ақ Витовт аталған, Құдайдың рақымымен Литваның Ұлы князі және Брест, Дорожиц, Луцк, Владимир және басқа да жерлердің билеушісі, осы жарғы арқылы қазіргі және болашақ ұрпақтарға, немесе оны білуге немесе естуге қызығушы барлық адамдарға хабарлаймыз. Біз, өз ақсақалдарымызбен кеңескеннен кейін, өзіміздің билігімізде тұратын барлық еврейлерге төмендегі жарлықта көрсетілген құқықтар мен бостандықтарды беруге шешім қабылдадық. Жарлықтың өзі 1084 жылы Польшадағы еврейлерге Ұлы Казимир және одан бұрын Калиш Болеслав берген ұқсас құжаттардың үлгісімен жасалған. Осы жарлық бойынша Литва Ұлы Княздығының еврейлері барлық қылмыстық істерде тікелей Ұлы князьдың және оның ресми өкілдерінің, ал ұсақ-күшік дауларда жергілікті лауазымды тұлғалардың билігіне бағынатын, төменгі дворяндармен (шляхта), боярлармен және басқа да еркін азаматтармен тең дәрежедегі еркін адамдар тобын құрады. Ұлы князьдың ресми өкілдері – «иудей судьясы» (judex Judæorum) деп аталатын ақсақал (starosta) және оның орынбасары болды. Иудей судьясы христиандар мен еврейлер арасындағы барлық дауларды және еврейлерге қатысты барлық қылмыстық істерді шешті; азаматтық істерде ол мүдделі тараптардың өтініші болған жағдайда ғана әрекет ететін. Сотқа шақыруды орындамаған тарап айып төлеуге міндетті болды. Сондай-ақ, еврейлерден жиналған барлық айыппұлдар да оған тиесілі еді. Оның міндеттеріне еврейлердің жеке өмірін, мүлкін және дін бостандығын қорғау кірді. Ол мүдделі тараптың шағымы болмаса, ешкімді сотқа шақыруға құқылы емес еді. Дін мәселелерінде еврейлерге кең ауқымды тәуелсіздік берілді. Осы әділ заңдардың арқасында Беларусь пен Литваның еврейлері сол кездегі поляк және неміс дінтастарына беймәлім өркендеу деңгейіне жетті. Брест, Гродна, Минск, Троки және Луцк қалаларының қауымдастықтары байлығы мен ықпалы тез өсті. Әр қауымның басында еврей ақсақалы тұрды. Бұл ақсақалдар қауымдарды барлық сыртқы қатынастарда, жаңа артықшылықтар алуда және салықтарды реттеуде өкілдік етті. Алайда, мұндай лауазымды тұлғаларға «ақсақал» деген атақ 16 ғасырдың соңына дейін берілмеді. Осы уақытқа дейін құжаттарда, мысалы, «Брест еврейлері кішіпейілді түрде жүгінеді» және т.б. деп жазылған. Олар лауазымға кіріскен кезде өздерінің міндеттерін адал орындауға және тағайындалған мерзім аяқталғаннан кейін лауазымнан бас тартуға ант берді. Ақсақал раввинмен бірлесіп жұмыс істеді, оның құзыретіне барлық еврей істері кірді, сот ісіне қатысты мәселелерді ғана оның орынбасарына, ал соңғысы патшаға тапсырды. Алайда, діни мәселелерде раввин мен ақсақалдың шешіміне шағымдануға патша қалаларының бас раввиндерінен құралған кеңеске ғана рұқсат етілді. Әнші, секстан және шохет раввин мен ақсақалдың бұйрықтарына бағынды. Витауттың мейірімділігі мен төзімділігі оны еврей халқының арасында қадірлі етті, және оның жомарттығы мен асыл мінезі туралы әңгімелер ұзақ уақыт бойы олардың арасында кеңінен тарады. Оның туысы, Польша королі Ягелло, Витауттың өмірінде оның басқару ісіне араласпады.

In the name of God, Amen. All deeds of men, when they are not made known by the testimony of witnesses or in writing, pass away and vanish and are forgotten. Therefore, we, Alexander, also called Vitovt, by the grace of God Grand Duke of Lithuania and ruler of Brest, Dorogicz, Lutsk, Vladimir, and other places, make known by this charter to the present and future generations, or to whomever it may concern to know or hear of it, that, after due deliberation with our nobles we have decided to grant to all the Jews living in our domains the rights and liberties mentioned in the following charter. The charter itself was modeled upon similar documents granted by Casimir the Great, and earlier by Boleslaw of Kalisz, to the Jews in Poland in 1084. Under the charter, the Jews of the Grand Duchy of Lithuania formed a class of freemen subject in all criminal cases directly to the jurisdiction of the grand duke and his official representatives, and in petty suits to the jurisdiction of local officials on an equal footing with the lesser nobles (szlachta), boyars, and other free citizens. The official representatives of the grand duke were the elder (starosta), known as the "Jewish judge" (judex Judæorum), and his deputy. The Jewish judge decided all cases between Christians and Jews and all criminal suits in which Jews were concerned; in civil suits, however, he acted only on the application of the interested parties. Either party who failed to obey the judge's summons had to pay him a fine. To him also belonged all fines collected from Jews for minor offenses. His duties included the guardianship of the persons, property, and freedom of worship of the Jews. He had no right to summon any one to his court except upon the complaint of an interested party. In matters of religion the Jews were given extensive autonomy. Under these equitable laws the Jews of Belarus and Lithuania reached a degree of prosperity unknown to their Polish and German co religionists at that time. The communities of Brest, Hrodna, Minsk, Troki and Lutsk rapidly grew in wealth and influence. Every community had at its head a Jewish elder. These elders represented the communities in all external relations, in securing new privileges, and in the regulation of taxes. Such officials are not, however, referred to by the title "elder" before the end of the 16th century. Up to that time the documents merely state, for instance, that the "Jews of Brest humbly apply," etc. On assuming office the elders declared under oath that they would discharge the duties of the position faithfully, and would relinquish the office at the expiration of the appointed term. The elder acted in conjunction with the rabbi, whose jurisdiction included all Jewish affairs with the exception of judicial cases assigned to the court of the deputy, and by the latter to the king. In religious affairs, however, an appeal from the decision of the rabbi and the elder was permitted only to a council consisting of the chief rabbis of the king's cities. The cantor, sexton, and shochet were subject to the orders of the rabbi and elder. The goodwill and tolerance of Vitaut endeared him to his Jewish subjects, and for a long time traditions concerning his generosity and nobility of character were current among them. His cousin, the king of Poland Jagiello, did not interfere with his administration during Vitaut's lifetime.

Ягиеллон ережесі

1569 жылы Польша мен Литва Ұлы Герцогтігі бірікті. Екі елдегі еврейлер үшін де гүлдену және салыстырмалы қауіпсіздік кезеңі болды (17 ғасырдағы Хмельніцкий көтерілісінен басқа). Дегенмен, 1495 және 1503 жылдар аралығында Литва Ұлы Герцогтігінен еврейлерді қуу сияқты бірнеше оқиғалар Ұлы Герцогтіктің ішінде ғана орын алды.

1495 жылы яһудилерді жер аудару және 1503 жылы қайта оралу

Казимирдің орнын Польша патшасы ретінде ұлы Иоанн Альберт, ал Литва тағында кіші ұлы Александр Ягеллон басты. Ол өзінің алдыңғылары яһудилерге берген артықшылықтар туралы жарғыны бекітті, тіпті оларға қосымша құқықтар да берді. Әкесінің яһуди қарыздарлары өздеріне тиесілі соманың бір бөлігін алды, ал қалғанын түрлі сылтаулармен бермеді. Литва билеушілерінің яһудилерге қатысты ұрпақтан ұрпаққа жеткен көзқарасы 1495 жылғы сәуірде Александр шығарған жарлықпен күтпеген және түбегейлі түрде өзгерді. Бұл жарлық бойынша Литва және оған жақын аумақтарда тұратын барлық яһудилер елден кетуге бұйрылды. Қуғын көбінесе зорлық-зомбылықсыз өтті, себебі халықтың яһудилерге деген жаулығы болған жоқ және бұл жарлық абсолютті билеушінің еркіндік шешімі ретінде қарастырылды. Алайда, кейбір ақсүйектер Александрдың жарлығын мақұлдады, өйткені яһуди қарыздарларының кетуінен пайда көруді күтті, бұл 1503 жылы Литваға қайта оралғандарға қатысты көптеген сот істерінен көрініп тұр. Еврей деректерінен біраз адамның Қырымға көшіп кеткені, ал көпшілігінің Польшаға қоныс аударғаны белгілі. Олар Польша патшасы Иоанн Альберттің рұқсатымен Литваның шекарасына жақын қалаларда қоныстанды. Алғашында екі жылға берілген бұл рұқсат, "яһудилердің ауыр жағдайға түсуі және үлкен шығындарға ұшырауы" себепті ұзартылды. Бұл заң патшалықтың барлық қалаларына қатысты және оларға поляк ағайындарына берілген барлық бостандықтарды қамтамасыз етті (Краков, 29 маусым 1498 ж.). Қуғынға ұшыраған қараиттар Польшаның Ратно қаласына қоныстанды. Күтпеген қуғынның себептері көп болуы мүмкін: діни себептер, қазынаны толтыру үшін яһудилердің ақшасын конфискациялау қажеттілігі, жеке антагонизм және басқа да факторлар. Александр Польша тағына отырғаннан кейін көп ұзамай яһудилердің Литваға оралуына рұқсат берді. 1503 жылдың наурыз айынан бастап, сақталған құжаттарға сәйкес, олардың үйлері, жерлері, синагогтары мен зираттары қайтарылды және бұрынғы қарыздарын өндіріп алуға рұқсат берілді. Жаңа артықшылықтар жарғысы оларға бұрынғыдай Литваның барлық жерінде өмір сүруге мүмкіндік берді. Яһудилердің оралуы және бұрынғы мүлкін қайтарып алуға тырысуы көптеген қиындықтар мен сот дауларына әкелді. Александр қосымша жарлық шығаруға мәжбүр болды (1503 жылғы сәуір), ол өзінің вице-регентіне заңды орындауды тапсырды. Осыған қарамастан, яһудилер көп жыл бойы кейбір мүлкін қайтарып алмады.

Casimir was succeeded as king of Poland by his son John Albert, and on the Lithuanian throne by his younger son, Alexander Jagellon. The latter confirmed the charter of privileges granted to the Jews by his predecessors, and even gave them additional rights. His father's Jewish creditors received part of the sums due to them, the rest being withheld under various pretexts. The attitude toward the Jews which had characterized the Lithuanian rulers for generations was unexpectedly and radically changed by a decree promulgated by Alexander in April, 1495. By this decree all Jews living in Lithuania proper and the adjacent territories were summarily ordered to leave the country. The expulsion was evidently not accompanied by the usual cruelties; for there was no popular animosity toward the Jews, and the decree was regarded as an act of mere willfulness on the part of an absolute ruler. Some of the nobility, however, approved Alexander's decree, expecting to profit by the departure of their Jewish creditors, as is indicated by numerous lawsuits on the return of the exiles to Lithuania in 1503. It is known from the Hebrew sources that some of the exiles migrated to the Crimea, and that by far the greater number settled in Poland, where, by permission of King John Albert, they established themselves in the towns situated near the boundary of the Grand Duchy of Lithuania. This permission, given at first for a period of two years, was extended "because of the extreme poverty of the Jews on account of the great losses sustained by them." The extension, which applied to all the towns of the kingdom, accorded the enjoyment of all the liberties that had been granted to their Polish brethren (Kraków, June 29, 1498). The expelled Karaites settled in the Polish town of Ratno. The causes of the unexpected expulsion were probably many, including religious reasons, the need to fill a depleted treasury by confiscating the Jews' money, personal animosity, and other causes. Soon after Alexander's accession to the throne of Poland he permitted the Jewish exiles to return to Lithuania. Beginning in March, 1503, as is shown by documents still extant, their houses, lands, synagogues, and cemeteries were returned to them, and permission was granted them to collect their old debts. The new charter of privileges permitted them to live throughout Lithuania as before. The return of the Jews and their attempt to regain their old possessions led to many difficulties and lawsuits. Alexander found it necessary to issue an additional decree (April, 1503), directing his vice regent to enforce the law. In spite of this some of the property was not recovered by the Jews for years.

1566 жылғы акт

XVI ғасырдың ортасында кіші ақсүйектер мен яһудилер арасындағы антагонизм күшейді. Олардың қарым-қатынасы шиеленісіп, христиандардың яһудилерге деген дұшмандығы Литва яһудилерінің өміріне кедері келтіре бастады. Бәсекелестік тудырған экономикалық себептерге байланысты яһудилерге қарсы сезім алғашында туған болатын, бірақ дін қызметкерлері осы сезімді күшейтіп, «еретиктерге» – атап айтқанда лютерандарға, кальвинистерге және яһудилерге қарсы крест жорығына қатысты. Германиядан тараған Реформация Рим-католик шіркеуіне адалдықты әлсіретуге бағытталды. Католик әйелдерінің яһудилерге, түріктерге немесе татарларға үйленуі жиі кездесетін жағдай болды. Вильнюс епископы Сигизмунд Августқа (1548 жылғы желтоқсан) мұндай аралас некелердің көптігі және балаларын ата-бабаларының дінінде тәрбиелеуіне наразылық білдірді. Ақсүйектер яһудилерді сауда және қаржы салаларындағы қауіпті бәсекелес деп қарады. Олар шаруалармен қарым-қатынаста яһудилерді делдал ретінде пайдалануға ұмтылып, ақсүйектердің наразылығын тудырды. Яһудилердің әскери қызметтен босатылуы және яһуди салық жинаушыларының билігі мен байлығы ақсүйектердің ашуын одан әрі күшейтті. Ақсүйектер кедендік кірістерді жалға алу арқылы яһудилермен бәсекелесуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Яһудилер корольдің қалалары мен жерлерінде тұрғандықтан, ақсүйектер оларға билік ете алмай, пайда көре алмады. Олар корольдің рұқсатысыз өз жерлеріне яһудилерді қоныстандыруға құқылы емес еді, бірақ олар көбінесе яһуди салық жинаушыларының жерлерінде салынған баж салынатын үйлерге ашуланып, кедергі келтіретін. Сондықтан, стратегиялық сәт келгенде, Литва ақсүйектері яһудилерге қарсы билігін арттыруға тырысты. 1551 жылы Вильнюстағы сеймде ақсүйектер әр адамнан бір дукаттан тұратын арнайы салысты ұсынды, ал Волынь ақсүйектері яһуди салық жинаушыларын баж салынатын үйлер салуға немесе өздерінің жерлеріндегі таверналарға күзетшілер қоюға тыйым салуды талап етті. Яһудилерге қарсы оппозиция ақыры 1566 жылғы репрессивті Литва жарғысында бекітілді, онда Беларусь және Литва ақсүйектеріне алғаш рет ұлттық заңнамаға қатысуға рұқсат берілді. Осы жарғының он екінші параграфында мыналар айтылған: «Яһудилер қымбат киімдер кимеуі керек, алтын тізбектер тағуға болмайды, олардың әйелдері алтын немесе күміс әшекейлер тағуға болмайды. Яһудилердің қылыштары мен пышақтарында күміс әшекейлер болмауы керек, олар ерекше киімдерімен ерекшеленуі керек, сары түстегі бас киімдер, ал әйелдері сары түсті зығыр матадан жасалған орамалдар киюі керек, осылайша барлығы яһудилерді христиандардан ажырата алады». Осы параграфта осы сипаттағы басқа да шектеулер бар. Алайда король яһудилердің ескі жарғыларын өзгертуге ақсүйектердің ниетін тоқтатты.

The middle of the 16th century witnessed a growing antagonism between the lesser nobility and the Jews. Their relations became strained, and the enmity of the Christians began to disturb the life of the Litvak Jews. The anti Jewish feeling, due at first to economic causes engendered by competition, was fostered by the clergy, who were then engaged in a crusade against "heretics," notably the Lutherans, Calvinists, and Jews. The Reformation, which had spread from Germany, tended to weaken the allegiance to the Roman Catholic Church. Frequent instances occurred of the marriage of Catholic women to Jews, Turks, or Tatars. The Bishop of Wilno (Vilnius) complained to Sigismund August (Dec., 1548) of the frequency of such mixed marriages and of the education of the offspring in their fathers' faiths. The szlachta also saw in the Jews dangerous competitors in commercial and financial undertakings. In their dealings with the agricultural classes the lords preferred the Jews as middlemen, thus creating a feeling of injury on the part of the szlachta. The exemption of the Jews from military service and the power and wealth of the Jewish tax farmers intensified the resentment of the szlachta. Members of the nobility attempted to compete with the Jews as leaseholders of customs revenues, but were never successful. Since the Jews lived in the towns and on the lands of the king, the nobility could not wield any authority over them nor derive profit from them. They had not even the right to settle Jews on their estates without the permission of the king; but, on the other hand, they were often annoyed by the erection on their estates of the tollhouses of the Jewish tax collectors. Hence when the strategic moment arrived, the Lithuanian nobility endeavored to secure greater power over the Jews. At the Diet of Vilna in 1551 the nobility urged the imposition of a special polltax of one ducat per head, and the Volhynian nobles demanded that the Jewish tax collectors be forbidden to erect tollhouses or place guards at the taverns on their estates. The opposition to the Jews was finally crystallized and found definite expression in the repressive Lithuanian statute of 1566, when the nobles of Belarus and Lithuania were first allowed to take part in the national legislation. Paragraph Twelve of this statute contains the following articles:

"The Jews shall not wear costly clothing, nor gold chains, nor shall their wives wear gold or silver ornaments. The Jews shall not have silver mountings on their sabers and daggers; they shall be distinguished by characteristic clothes; they shall wear yellow caps, and their wives kerchiefs of yellow linen, in order that all may be enabled to distinguish Jews from Christians." Other restrictions of a similar nature are contained in the same paragraph. However, the king checked the desire of the nobility to modify essentially the old charters of the Jews.

Белоруссиядағы казактардың көтерілісінің әсері

1648–1657 жылдардағы Польша-Литва одақтастығындағы казактардың көтерілісі Беларусьтегі еврей қауымдастықтарының ұйымдастырылуын қиратты. XVII ғасырдың соңғы жартысында өз үйлеріне оралған аман қалғандардың көпшілігі мүсіркеусіз жағдайда болды. Иоанн Казимир (1648–1668) Литваның еврей қауымдарына түрлі жеңілдіктер беріп, олардың жағдайын жақсартуға тырысты. Заманауи құжаттар көрсеткендей, қауымдық ұйымдағы бұрынғы тәртіпке оралуға әрекеттер жасалды. Мысалы, 1672 жылы Литва Ұлы Герцогтігінің түрлі қалалары мен ауылдарынан келген еврей ақсақалдары Михал Корыбут Вишневецкий (1669–1673) патшадан жарлық алды. Жарлықта былай делінген: «Шляхта мен басқа христиандарға қарсы жасалған қылмыстардың көбеюі, осының салдарынан христиандардың еврейлерге деген ашу-ызасының артуы және еврей ақсақалдарының иелердің қорғауындағы осындай қылмыскерлерді жазалай алмауы себепті, патша кахалдарға қажет болған жағдайда қылмыскерлерді еврей соттарына шақырып, жазалауға және қауымнан шығаруға рұқсат береді». Кахалдардың бұрынғы билігін қайта жаңғыртуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды.

Беларусьтегі еврей мәдениеті

Беларусьтағы ешивалардың құрылуы батыста оқыған литвалық-поляк еврейлеріне және сол кезде Беларусьқа, Литваға және Польшаға көшіп келген неміс еврейлеріне байланысты болды. Бұл ертедегі ешивалар туралы өте аз мәлімет бар. 16 ғасырға дейін еврей жазбаларында олар туралы немесе белгілі литвалық раввиндер туралы ештеңе айтылмаған. Ешиваның алғашқы белгілі раввиндік өкілі және басшысы Владимир, Волыниядан Исаак Безалел болды, ол 16 ғасырдың төртінші онжылдығында Соломон Лурия Острогқа барған кезде қарт адам болған. 1559 жылы тағы бір раввин, Острог раввині және Лурияның бұрынғы раввині Кальман Хаберкастер қайтыс болды. Брест ешивасына қатысты кейде-ақ сол кездегі раввиндердің жазбаларында кездеседі. Соломон Лурия (1585 ж. қайтыс болды), Моше Иссерлес (1572 ж. қайтыс болды) және Давид Ганс (1589 ж. қайтыс болды) оның қызметі туралы айтады. Острог пен Владимир, Волыниядағы ешивалардың 16 ғасырдың ортасында гүлденген күйде болғаны және олардың басшылары Талмудта бір-бірімен бәсекелескендігі белгілі. Ганс Кременц ешивасының басшысы Исаак Коэн (1573 ж. қайтыс болды) туралы да айтады, ол туралы басқаша көп мәлімет жоқ. Люблин одағы кезінде Соломон Лурия Острог раввині болды және Польша мен Ұлы Литва Герцогтығындағы ең үлкен Талмудтық билік өкілдерінің бірі ретінде қарастырылды. 1568 жылы король Сигизмунд Ұлы Литва Герцогтығында белгілі бір кедендік салықтарды жинауда серіктес болған Исаак Бородавка мен Мендель Исакович арасындағы соттарды раввин Соломон Лурия мен Пинск және Тиктиннен келген екі көмекші раввиннің қарауына беруді бұйырды. Польша мен Литваның жетекші раввиндерінің кең ауқымды өкілеттігі мен практикалық өмірді кеңінен білуі респонсада келтірілген көптеген шешімдерден көрінеді. Олар әрқашан әділдік пен моральды қорғаушылар болды. Ибраһим Рапопорттың (сонымен қатар Абрам Шренцель; 1650 ж. қайтыс болды) "Эйтан ха Эзрахи" (Острог, 1796) еңбегінде раввин Мейр Сак былай деп келтірген: "Мен біздің қауым басшыларының еврей қылмыскерлерінің бостандығын сатып алу әдет-ғұрыптарына қарсымын. Мұндай саясат біздің халқымыздың арасында қылмыстылыққа ықпал етеді. Әсіресе, дін қызметкерлерінің арқасында мұндай қылмыскерлер христианды қабылдап, жазадан құтылып қалуы мені қатты мазалайды. Біздің басшыларымызды мұндай түрлендірулерге жол бермеу үшін, жалған дінге берілгендіктерінен пара беруге мәжбүр етеді. Біз қылмыскерлерді соттан қашып құтылу мүмкіндігінен айыруға тырысуымыз керек". Осылай ойлаған 16 ғасырда Махарам Люблин (Responsa, § 138). Сонымен қатар, Кац осы жауапты келтірген тағы бір мысал яһуди қылмыскерлерінің діни қызметкерлердің көмегін яһуди соттарының билігіне қарсы шақырып, христианды қабылдауды уәде еткенін көрсетеді. Польша-литвалық раввиндердің шешімдері жиі кеңінен көрініс табады, бұл Джоэл Сиркестің (Bayis Hadash, § 127) яһудилердің діни қызметінде христиан шіркеулерінде қолданылатын әуендерді қолдануға болатындығы туралы шешімінде көрсетілген, "негізінде музыка яһудилік те емес, христиандық та емес, ол жалпыға бірдей заңдарға бағынады". Лурия, Мейр Кац және Мордехай Яффедің шешімдері раббилердің орыс тілі мен оның филологиясын білгенін көрсетеді. Мысалы, Яффе, әйелдің атын Лупка немесе Лубка деп жазу мәселесі туындаған ажырасу ісі кезінде, сөзді "п" емес, "б" әріппен дұрыс жазу керек деп шешті, өйткені есімнің шығу тегі орыс тіліндегі lubit = "сүйеді", ал lupit = "сабап" емес (Levush ha Butz we Argaman, § 129). Мейр Кац (Geburat Anashim, § 1) Брест Литовскінің аты ажырасу жағдайларында "Брест" емес, "Бриск" деп жазылатынын түсіндіреді, "неге де литвалық еврейлердің көпшілігі орыс тілін қолданады". Ал Куджава ауданындағы Бриск қаласындағы жағдай басқаша, өйткені бұл қаланың аты әрқашан "Бриск" деп жазылады. Кац (неміс) өзінің жауаптарының соңында Литваның білімді болғанына қарай, халық тек бір тілде сөйлейтін болады деп үміттенетінін айтады – неміс тілінде, және сондай-ақ Брест Литовскі "Бриск" деп жазылатын болады.

The founding of the yeshivas in Belarus was due to the Lithuanian Polish Jews who studied in the west, and to the German Jews who migrated about that time to Belarus, Lithuania and Poland. Very little is known of these early yeshivas. No mention is made of them or of prominent Lithuanian rabbis in Jewish writings until the 16th century. The first known rabbinical authority and head of a yeshiva was Isaac Bezaleel of Vladimir, Volhynia, who was already an old man when Solomon Luria went to Ostrog in the fourth decade of the 16th century. Another rabbinical authority, Kalman Haberkaster, rabbi of Ostrog and predecessor of Luria, died in 1559. Occasional references to the yeshiva of Brest are found in the writings of the contemporary rabbis Solomon Luria (d. 1585), Moses Isserles (d. 1572), and David Gans (d. 1589), who speak of its activity. Of the yeshiva of Ostrog and Vladimir in Volhynia it is known that they were in a flourishing condition at the middle of the 16th century, and that their heads vied with one another in Talmudic scholarship. Mention is also made by Gans of the head of the Kremenetz yeshiva, Isaac Cohen (d. 1573), of whom but little is known otherwise. At the time of the Lublin Union, Solomon Luria was rabbi of Ostrog, and was regarded as one of the greatest Talmudic authorities in Poland and the GDL. In 1568 King Sigismund ordered that the suits between Isaac Borodavka and Mendel Isakovich, who were partners in the farming of certain customs taxes in the Grand Duchy of Lithuania, be carried for decision to Rabbi Solomon Luria and two auxiliary rabbis from Pinsk and Tiktin. The far reaching authority of the leading rabbis of Poland and Lithuania, and their wide knowledge of practical life, are apparent from numerous decisions cited in the responsa. They were always the champions of justice and morality. In the Eitan ha Ezrachi (Ostrog, 1796) of Abraham Rapoport (known also as Abraham Schrenzel; d. 1650), Rabbi Meïr Sack is cited as follows: "I emphatically protest against the custom of our communal leaders of purchasing the freedom of Jewish criminals. Such a policy encourages crime among our people. I am especially troubled by the fact that, thanks to the clergy, such criminals may escape punishment by adopting Christianity. Mistaken piety impels our leaders to bribe the officials, in order to prevent such conversions. We should endeavor to deprive criminals of opportunities to escape justice." The same sentiment was expressed in the 16th century by Maharam Lublin (Responsa, § 138). Another instance, cited by Katz from the same responsa, likewise shows that Jewish criminals invoked the aid of priests against the authority of Jewish courts by promising to become converts to Christianity. The decisions of the Polish Lithuanian rabbis are frequently marked by breadth of view also, as is instanced by a decision of Joel Sirkes (Bayis Hadash, § 127) to the effect that Jews may employ in their religious services the melodies used in Christian churches, "since music is neither Jewish nor Christian, and is governed by universal laws." Decisions by Luria, Meïr Katz, and Mordecai Jaffe show that the rabbis were acquainted with the Russian language and its philology. Jaffe, for instance, in a divorce case where the spelling of the woman's name as Lupka or Lubka was in question, decided that the word is correctly spelled with a "b," and not with a "p," since the origin of the name was the Russian verb lubit = "to love," and not lupit = "to beat" (Levush ha Butz we Argaman, § 129). Meïr Katz (Geburat Anashim, § 1) explains that the name of Brest Litovsk is written in divorce cases "Brest" and not "Brisk," "because the majority of the Lithuanian Jews use the Russian language." It is not so with Brisk, in the district of Kujawa, the name of that town being always spelled "Brisk." Katz (a German) at the conclusion of his responsum expresses the hope that when Lithuania shall have become more enlightened, the people will speak one language only—German—and that also Brest Litovsk will be written "Brisk."

Қазан төңкерісінен кейін

Еврей саяси ұйымдары, соның ішінде Жалпы еврей еңбек одағы 1918 жылы Белоруссия Халық Республикасын құруға қатысты. Белоруссияда Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында, 1920-жылдары, идиш тілі белорус, поляк және орыс тілдерімен бірге Шығыс Белоруссияда мемлекеттік тіл болды. Яков Гамарник, украиндық еврей, 1928 жылдың желтоқсанынан 1929 жылдың қазанына дейін Белоруссия Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (де-факто мемлекет басшысы) қызметін атқарды. Бірақ, кейіннен Кеңес саясаты еврейлерге қарсы бағытталды (Сталиннің антисемитизміне қараңыз).

Екінші дүниежүзілік соғыс

Неміс басып алған аймақтардағы еврей халқына қарсы қатыгездіктер дерлік бірден басталды, Einsatzgruppen (ерекше топтар) еврейлерді ұстап, ату үшін жіберілді. Жергілікті антисемиттер өздерінің қарақшылықтарын жасауға ынталандырылды. 1941 жылдың соңына қарай 5000-нан астам әскер еврейлерді ұстап, өлтіруге жұмылдырылды. Өлтірудің кезең-кезеңмен өнеркәсіптік сипатқа ие болуы "Қортынды шешім" қабылдануына және "Рейнхард" операциясының жойқын лагерьлерінің құрылуына әкелді: Холокост машинасы. Холокост кезінде қаза болған кеңестік еврейлердің 246 000-ы белорустер болды, бұл Белорусь еврейлерінің жалпы санының шамамен 66%-ын құрайды.

ХХ ғасырдың аяғынан қазіргі күнге дейін

1968 жылы бірнеше мың еврей жастары сионистік қызметтері үшін тұтқындалды. XX ғасырдың екінші жартысында Белоруссия еврейлерінің Израильге (1970 жылдары Кеңес Одағынан еврейлердің көші-қоны, "Алия" деп аталады) және АҚШ-қа үлкен толқынмен көшіп кетуі байқалды. 1979 жылы Белорусьте 135 400 еврей болды; он жыл өткен соң 112 000-ы қалды. Кеңес Одағының тарауы мен Белорусьтің тәуелсіздігі кезінде, қауымның көп бөлігі, сондай-ақ бұрынғы Кеңес Одағының еврей халқының көпшілігі Израильге көшіп кетті (1990 жылдардағы Ресейдің Израильге иммиграциясына қараңыз). Дегенмен, жергілікті еврей ұйымдары 2006 жылы олардың санын 50 мыңға бағалады. Елдегі еврейлердің шамамен жартысы Минскіде тұрады. Ұлттық еврей ұйымдары, жергілікті мәдени топтар, діни мектептер, қайырымдылық қорлар, соғыс ардагерлері мен Холокосттан аман қалғандарға көмектесетін ұйымдар құрылды. АҚШ Өкілдер палатасының мүшелері Белорусьтің АҚШ-тағы елшісі Михаил Хвостовқа хат жолдап, Лукашенконың сөздерін қайтаруды талап етті, сондай-ақ бұл мәлімдеме Израиль тарапынан да наразылық тудырды. 1939 жылы қала халқының шамамен жартысын құраған еврейлер, 1999 жылы Бабруйскіде 1000-ға жуық қалды. 2020 және 2021 жылдардағы Белорусьтегі наразылықтардан кейін Белорусьтен еврейлердің көші-қоны 69 пайызға артты. 2022 жылы Белорусь Ресей-Украина соғысына қатысқаннан кейін, Белорусьтен еврейлердің көші-қоны 229 пайызға өсті.