Кіріспе
Dodonaea viscosa – Африканың тропикалық, субтропикалық және жылы аймақтарында, Америкада, Оңтүстік Азияда және Австралияда таралған Dodonaea (hopbush) туысына жататын гүлді өсімдік. Dodonaea – сабын тұқымдасы (Sapindaceae) отбасының бір бөлігі. Бұл түрдің ерекше кең таралғандығы соңғы 2 миллион жылда (Австралиядағы бастапқы аймағынан) мұхит арқылы таралуының нәтижесінде мүмкін болды. Харрингтон мен Гадек (2009) D. viscosa-ны "әлемдегі ең ірі трансокеандық таралым көрсеткіштеріне тең таралымға ие" деп сипаттады.
Dodonaea viscosa, also known as the broadleaf hopbush, is a species of flowering plant in the Dodonaea (hopbush) genus that has a cosmopolitan distribution in tropical, subtropical and warm temperate regions of Africa, the Americas, southern Asia and Australasia. Dodonaea is part of Sapindaceae, the soapberry family. This species is notable for its extremely wide distribution, which it achieved only over the last 2 million years (from its region of origin in Australia) via oceanic dispersal. Harrington and Gadek (2009) referred to D. viscosa as having "a distribution equal to some of the world’s greatest transoceanic dispersers".
Сипаттама
D. viscosa - биіктігіне дейін өсетін бұта, сирек - биіктігіне дейін өсетін кішкентай ағаш. Жапырақтары пішіні жағынан әртүрлі: көбінесе сопақша, бірақ кейбіреулері сүйір жапырақша тәрізді, көбінесе сабақсыз, ұзындығы және ені , кезектесіп орналасқан және шайырлы зат секрециялайды. Көптеген мысалдарда жапырақ ұшы сүйір немесе дөңгелек болады. Жапырақ табаны созылған. Жапырақ текстурасы былғары, берік, бірақ сонымен қатар иілгіш. Орталық тамырлар орташа, ұшына қарай көрінбейтіндей болады. Екіншілік тамырлар жұқа, көбінесе анық емес; тамырлар: көбінесе 6-10 жұп, аралас қарама-қарсы, жартылай қарама-қарсы және кезектесіп орналасқан, кемптодромды. Тамырлар орталық тамырдан әртүрлі бұрыштарда тармақталады, бұл бұрыштар 12°-тан 70°-қа дейін өзгеруі мүмкін. Кейбір өсімдіктерде базальдық тамырлар тік өседі: дивергенция бұрышы 45°-қа жуық болуы мүмкін. Базальдық екіншілік тамырлар негізгі тамырдың табанынан жақын жерден тармақталып, жапырақ шетіне параллель орналасады, шеттерінен 1 мм-ден 2 мм-ге дейін қашықтықта. Шеттері әдетте тісті немесе толқынды болады. Қалған екіншілік тамырлар бір-бірінен белгілі бір арақашықтықта орналасқан, ал гүлдер көбінесе бұтақтардың ұштарында өседі. Гүлдері сарыдан қызыл-қоңырға дейін болады және шамамен ұзындығы бар паникерлерде орналасқан. Гүлдері тек аталық немесе аналық болуы мүмкін, ал бір өсімдік тек аталық немесе аналық гүлдер береді. Дегенмен, кейде екі жынысты гүлдер де кездеседі. Тозаң жел арқылы таралады (анемофилия). Гүлдер эволюция барысында желге көбірек ұшырауы үшін гүлшошараттарынан айырылған деп саналады. Жемісі - ені бар, піскенде қоңыр түске айналатын қызыл түсті капсула, оның екі-төрт қанаты бар.
Жалпы атаулар
Жалпы атау "хопбуш" ерекше түр үшін – D. viscosa және бүкіл туыс үшін қолданылады. Оңтүстік Үндістанның Тамил Наду штатында бұл өсімдік вирали (விராலி) деп аталады. Австралиядағы жалпы атаулар: кең жапырақты хопбуш, шам ағашы, алып хопбуш, тар жапырақты хопбуш, жабысқақ хопбуш, жергілікті хопбуш, сабын ағашы, свинчсоррел, үшкір жапырақты хопбуш және жергілікті хопбуш. Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы вираджури халқы бұл өсімдікті Бурурр деп атайды. Басқа да кең таралған атаулар: гавай тілінде аали, ‘а‘али‘и ку ма куа және ‘а‘али‘и ку макани; акеаке (Жаңа Зеландия); лампауае (Гуам); месехелангел (Палау); чирка (Уругвай, Аргентина); Ксайрамад (Сомали); ромерилло (Сонара, Мексика); жарилла (Оңтүстік Мексика); хайуэло (Колумбия); ч'акатеа (Боливия); казоль каакол (Сери); ghoraskai (Афғанстан); вассура вермелья (Бразилия).
Таксономия
Филогенетикалық деректер D. viscosa-ның D. camfieldii-нің туыс түрі екенін көрсетеді, D. camfieldii Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс жағалауының шағын аймағында ғана кездесетін эндемик түр.
Жүйелілік
D. viscosa Плейстоценде шамамен 1,1–2,1 млн жыл бұрын (95% ең жоғары артқы тығыздық, HPD) I және II топтар деп аталатын екі ішкі түрге бөлінгені анықталды. Бұл ішкі түрлер морфологиялық араласуға ұшырайды, әсіресе Австралияның жауыны көп түсетін аймақтарында, бірақ құрғақ аймақта мұндай болмайды, онда олар көбінесе біртіндеп жапсарылады. Сонымен қатар, Оңтүстік Австралияның орталық аймақтарындағы екі популяцияның будандасуынан туындаған D. procumbens және D. viscosa II тобы арасында гендер ағыны жүріп жатыр деген гипотеза бар. D. viscosa Жаңа Гвинея аралының батыс бөлігіндегі, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы, Батыс Африка мен Бразилиядағы халық үй салу және отын ретінде пайдаланады. Оның жапырақтары жараларды емдеу үшін жабын ретінде де қолданылады. Гавайи тұрғындары аали ағашынан үй тіректерін (пу), балық аулау үшін жемді (лаау меломело) және қазба таяқтарын (ооо) жасаған, ал жемістен қызыл бояу алған. Қызғылт жапырақтары бар 'Purpurea' сорты бақта кеңінен өсіріледі. Dodonaea viscosa ашық алаптарды және екіншілік орманды оңай мекендейді, тұздылыққа, құрғақшылыққа және ластануға төзімді. Ол түрлі жағдайларда өсе алады, бірақ өртке бейім жерлерге отырғызуға болмайды, себебі ол тез тұтанады.