Кіріспе
Солтүстік Американың попугай түрі
Қызыл тәжді амазонка (Amazona viridigenalis), сонымен қатар қызыл тәжді попугай, жасыл еңчек амазонкасы немесе мексикалық қызыл басты попугай деп те аталады, Мексиканың солтүстік-шығысы мен АҚШ-тың оңтүстік Техас штатында кездесетін, құрып кету қаупі төніп тұрған амазонка попугайы. 1994 жылғы зерттеу бойынша, жабайыда 2000-ден 4300-ға дейін ересек жекелеген құстар бар екені есептелді; Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімі оны азайып бара жатқан популяциясы бар, дүниежүзілік деңгейде құрып кетуге жақын түр деп санайды. Осы құстың табиғатта тірі қалуына қауіп төндіретін басты себептер – Мексикадан АҚШ-қа үй жануарлары саудасы үшін құстарды заңсыз экспорттау және олардың табиғи ортасы, яғни Мексиканың солтүстік-шығысындағы жазық ормандарды жою.
Сипаттама
Олардың сыртқы түрі әдетте жасыл, ең ерекше белгілері – жарқын қызыл маңдай мен тәж, көздерінің артындағы қара көк жолақ және ашық жасыл еңчектері. Қызыл тақталы амазондардың қанаттарының астында қызыл және көк дақтар кездеседі, ал құйрықтарының ұшы ашық сары түсті болады. Олардың көздерін анық көрсететін ақ сақинасы бар. Көздің қарашығы ашық сарыдан алып қызылға дейін түрлі болуы мүмкін, бірақ жас құстардың көздері жетілгенше сұр түсті болады. Қызыл тақталы амазондардың мүсіні мүйіз түсті, бірақ кейде қара нүктелер де кездеседі. Олардың аяқтары беж немесе сұр түсті. Олардың денесі мүңкіден құйрық ұшына дейін шамамен ұзын, ал қанаттарының ені шамамен құрайды. Көптеген амазон попугайларында жыныс айырмашылығы байқалмайды (ақ бетті Амазонка альбифронс, сары бетті Амазонка ксантолора және көк бетті Амазонка аестива бұл ережеден тыс), сондықтан жынысын анықтаудың жалғыз дұрыс жолы – генетикалық тест жасау. Олардың орташа салмағы шамамен құрайды.
Ауқым
Олардың табиғи таралу аймағы Мексиканың солтүстік-шығысындағы жазықтар және мүмкін Техастың оңтүстік ұшы. Қызыл тәжді амазондар өздерінің туған жерлерінде қоныс тұратын (көшпеуші) түр, бірақ олар тамақ іздеу үшін көбейетін аймақтарынан тысқары да жылдам жая алады. Жабайы құстар Калифорнияның оңтүстігінде, Флориданың оңтүстігінде және Гавайидегі Оаху аралындағы қалалық аймақтарда көбейді. 2019 жылдың 4 маусымында АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің Корпус-Кристи экологиялық қызметтері жұртшылыққа USFWS қызыл тәжді попугайды Техас штатының Рио-Гранде аңғарында туған деп есептейтінін хабарлады. Дегенмен, 1918 жылғы Көшіп-қоныс жасайтын құстар туралы шартта попугайлар туралы ештеңе айтылмағандықтан, Техастағы таралу аймағындағы құстар USFWS қорғауына ие емес және қабылданған штаттық және жергілікті заңдарға сүйенуі керек. USFWS 2019 жылы Техастың Рио-Гранде аңғарында шамамен 700 жабайы қызыл тәжді попугай бар екенін бағалады, ал тарихи жазбалар 1885 жылға дейін Оңтүстік Техаста попугайлардың болғанын көрсетеді. Қалалық өмірге бейімделуіне байланысты Америка Құрама Штаттарындағы жабайы попугайлардың саны қазір Мексикадағы популяциямен шайқасады. Алайда, IUCN және басқа да ресурстар бұл құстың АҚШ-тың барлық бөліктерінде, соның ішінде Оңтүстік Техаста да туған емес деп санайды. NatureServe бұл түрді Техаста "Қауіпті жағдайда" деп санайды.
Жабайы тотықтар
Жабайы тотықтардың популяциясы АҚШ-тың Калифорния штатындағы Лос-Анджелес агломерациясында, әсіресе Сан-Габриэль алқабында кездеседі. Сан-Диего аймағында да популяциялар бар. Бұл құстардың тұтқыннан қашуы салдарынан 1960 жылдардан бастап қалалық экожүйеге еніп, мекендеуге бейімделді. Калифорниялық тотықтар жобасының мәліметінше, қызыл тәжді амазондар Калифорнияда табиғи популяция құрған он үш түрдің бірі, оның ішінде Амазона туысына жататын алты түрі бар. Лос-Анджелес осы сирек кездесетін түрге пана берген қала ретінде танымал, мұндағы 3000-ға жуық тотықтар Мексикадағы жабайы популяциядан кем емес, тіпті одан да көп болуы мүмкін. Аймақ тұрғындары құстардың дауысты шақыруына қарамастан, олар жергілікті мақтан тұтатын нәрсе және өзіндік ерекшелік екенін айтады.
Көбею
Қызыл тақталы амазонка тотықтары шамамен бес жасында жыныстық жағынан жетіледі. Аналығының жұмыртқаларын күтіп, шайқауына орташа есеппен 28 күн уақыт керек, әдетте бір уыққа төрт жұмыртқадан келеді. Балапандар тоғыз аптада ұшып кете бастайды. Табиғатта бұл тотықтар өмір бойы бір жұп болып қалады және өз тобының басқа мүшелеріне жақын ағаштардың қуыстарында жұптасуға арналған ортақ жер табады, осылай шаңырақты құрайды. Егер қуыс бұрын тоналмаса немесе басқа себептерге байланысты көбейе алмаса, олар балапандарын өсіру үшін әр жыл сайын сол қуысқа оралады.
Құс шаруашылығы
Бұл тотықұстар көбінесе үй жануарлары ретінде ұсталады және иелерінен қажетті көңіл көрсетілгенде өте мейірімді және ойнақы бола алады. Кейбіреулері өте жақсы сөйлейді және дауыстарды қайталай алады, бірақ олар ең жақсы түрде ерекше көзге түсетін дыбыстарды, мысалы, микротолқынды пештің, телефонның немесе басқа үй жануарларының дыбыстарын еліктейді. Көптеген иелері олардың күшті қызығушылығынан туындаған шалқақтыққа бейім екенін айтады. Қызыл тақ киген амазондар тұтқындықта 50 жылдан астам өмір сүре алады, ал дұрыс күтім болса, кейбіреулері 70 жасқа да жетеді. Осы түрдегі тотықұстың иесі болумен байланысты жиі кездесетін қиындықтардың бірі – оған жеткілікті физикалық жаттығу жасау мүмкіндігін беру және оны табиғатта жейтін тамаққа ұқсас, әртүрлі және пайдалы диетамен тамақтандыруға көндіру. Амазондар жеткілікті стимул берілмесе, қозғалмауы мүмкін, бұл семіздік сияқты денсаулық проблемаларына әкелуі мүмкін. Бұл құстар тым сезімтал деп есептелмейді және басқа тотықұстарға тән стресс факторларын жақсы көтеретіндіктен, үй жануарлары ретінде ұстауға болатын ең төзімді үлкен түрлердің бірі болып табылады. Стресс немесе депрессияға байланысты туындайтын невроздық мінез-құлық, мысалы, қауырсын жұлу, басқа түрлерге қарағанда сирек кездеседі. Кейбір иелері көбейту маусымында (көктемде) жасөспірімдерде байқалатын гормоналды мінез-құлықтан туындаған қиындықтарға тап болады, бұл кейбір тотықұстарды, әсіресе еркектерді, иелерін тырнап, сүйікті емес адамдарды шағып, айқайлауға бейім етеді. Бұл гормоналды күйзелістер жасқа байланысты азаяды.