Кіріспе

Норвегиядағы таулар тізбегі Лингген Альптері (Lyngsalpene) – Норвегияның солтүстік-шығысындағы Тромс округінде, Тромс қаласының шығысында орналасқан таулар тізбегі. Таулар тізбегі Линген, Балсфьорд және Сторфьорд муниципалитеттері арқылы өтеді. Таулар Линген фьордының батыс жағалауын солтүстік-оңтүстік бағытта жалғастырады. Таулардың ұзындығы кемінде (анықтамасына байланысты – Швециямен шекараға дейін таулар бар) ал, ені құрайды. Таулар Линген түбегін басып тұрады, ол шығысында Линген фьордымен, батысында Улсфьорденмен шектеседі. Қазіргі уақытта Линген түбегінің 141 км² жерін алып жатқан тауларда 140 мұздық бар. Гамвикблойсен мен Струпенбреен – түбектің сыртқы бөлігіндегі ең үлкен екі мұздық, ал ішкі аймақта Форнесбреен мен Джиеккевари мұздық кешені ең үлкен. Тау жыныстарының құрамында офиолиттік габбро белдеуі бар, екі жағынан да негізінен шистоз метаорындықтармен шектелген. Габбро белдеуі Лингсалпене тауларының астында орналасқан. Отерен мен Коппанген арасындағы жазық жерлерде амфиболиттер, көк тастар мен көк шайырлар басым. Линген түбегінің шығыс жағындағы жазық жерлерде негізінен мика шисталары, филлиттер мен доломиттер кездеседі. Батыстағы жазық жерлер негізінен мика шисталарынан және аздаған кварциттерден тұрады. Жихкевари мен Бальггесваридың шыңдарындағы мұздықтарды қоспағанда, Линген түбегіндегі қазіргі мұздықта цирк мұздықтары басым. Линген Альптері таулардың шығысындағы ішкі жазық жерлерде жаңбыр көлеңкесін тудыруға жеткілікті биік. Норвегия теңізі аймағына ауа және су массаларының солтүстікке қарай жылу әкелуі әлемдегі ең үлкен температуралық аномалиялардың бірін тудырады, яғни Тромс қаласындағы қаңтар айындағы ауа температурасы орташа ендік бойынша орташадан 24°C-қа жоғары. Лингген Альптер ландшафты қорығы (Lyngsalpan landskapsvernområde) Норвегия королінің 2004 жылғы 20 ақпандағы жарлығымен Норвегияның ерекше таулы аймақтарын қорғау мақсатында құрылды, оларға мұздықтар, мореналар, аңғарлар және геологиялық шөгінділер, сондай-ақ биоәртүрлілік, мәдени ескерткіштер мен ландшафты сипаттайтын мәдени ықпалдар кіреді. Ландшафт қорығының ішіндегі табиғи ресурстарды қорғау саам мәдениеті мен экономикасы үшін де маңызды, ал аймақ бұғы шаруашылығына қолайлы болуы керек. Норвегияның тәжді ханзадасы Хакон 2004 жылғы 22 мамырда ландшафт қорығының ашылуына қатысты. Линген Альптерінің ландшафт қорығының ауданы 961,2 км² құрайды. Табиғат қорығы Тромс округінің төрт муниципалитетіне таралады. Тромс және Линген арасында экспресс-кеме арқылы Норд Ленгенге және бірнеше автобус бағыттарына қоғамдық көлік қатынасы бар. Сондай-ақ, Свенсби мен Брейвикейтетті, сондай-ақ Ольдердален мен Лингсейдетті байланыстыратын паромдар бар. Линген Альптерінің басты туристік тартымдарының бірі – Струпскадет аңғарында орналасқан, мұздықтан қоректенетін, ерекше түркіз түсті Blåvatnet көлі.

Blåvatnet (көксу желісі)

Бловатнет көлі Линген түбегінің солтүстік бөлігінде, Струпскадет аңғарында орналасқан. Көл Нордре Ягервастдинден және Ленангстдинден тауларының жанында және Шығыс және Батыс Ленангсбрейн мұздықтарының астында жатыр. Струпскарделва өзені Струпскадет аңғарында батысқа қарай алты мұздық көлдер тізбегі арқылы ағып, Blåvatnet көлін қосымша еріген сумен қамтамасыз етеді. Көлдің солтүстігінде екі шеттік, бүйірлік-алдыңғы мореналар орналасқан, олар 12 800–11 500 жыл бұрынғы Жастар Дриас кезеңінде мұздықтардың кеңеюі кезінде қалыптасқан. Шығысында үш морена орналасқан, олар 8 900–10 400 жыл бұрынғы эоплейстоцен кезеңінде пайда болған. Олар диаметрі 1–5 м болатын ірі бұрышты тас-жартастардан тұрады. Бұл мореналар шығыс және батыс Лененсбрейн мұздықтарынан пайда болған, олардың ауданы тиісінше 1,4 км² және 0,7 км² құрайды. Ленангсбрейн мұздықтары 20 000 жыл бұрын қазіргі жағалауға дейін, Blåvatnet көлінен 4 км төмен жеткен. Ленангсбрейн мұздықтарының қазіргі ауданы 1,9 км² құрайды, ал 18 000–20 000 жыл бұрынғы мұздық кезеңінде 9,1 км² болған, ал теңіз деңгейі қазіргі деңгейден 87 м жоғары болған. 3 800–8 800 жыл бұрын Ленангсбрейн мұздықтары толығымен еріп кеткен. Blåvatnet мұздықтардың еріген суымен келген шөгінділерді жинақтайды. Мұздық-флювиалды шығару көлдің басында кеңейіп жатқан дельтаны қалыптастырады және жарықтың қарқынды көк түске айналуына себеп болатын суспензиялық шөгінділерді қамтамасыз етеді, осылайша Blåvatnet (Көк көл) атауын алған. Мөлдір судағы көк емес көлдер көрінетін жарықтың ұзын толқындарын сіңіріп, қысқа көк және көк-жасыл толқындарды күшті шағылыстырады, сондықтан ол Рэйлидің шашырауынан көк түспен көрінеді. Мұздық судағы мұздық ұны жарықты күшті шағылыстырып, суды мөлдірсіз және жарқыратып көрсетеді. Мұздық ұнының құрамына диаметрі шамамен 2–4 микрон болатын саз және диаметрі шамамен 4–65 микрон болатын күл кіреді. Мұздық ұнының құрамы көк жарықтың көп бөлігін сіңіріп, бір бөлігін көк және жасыл түспен шағылыстырады. Мұздық ұны мен судың өзі сіңіретін түстерді жою арқылы, көбінесе жасыл және аздаған көк жарық мұздық ұнынан кері шағылысады.

Альпинизм

Таулар альпілік сипатқа ие, экстремалды шаңғышылардың арасында танымал. Ең биік шыңы – Тромс округының ең биік тауы – Цзехкевари; Store Lenangstind тағы да көрнекті тау. Британдық альпинист Уильям Сесил Слингсби көптеген шыңдарға алғаш көтерілген. Слингсби Цзехкевари шыңына әсерлі болды, оны Скандинавия аймағының Бланк тауына жауабы деп атады. Пиггтинден тауы норвегиялық философ Питер Вессель Запффеді альпинизммен байланыстырды, бірақ осы шыңды алғаш рет 1920 жылдың жазында Хеннинг Тёнсберг пен Карл Рубенсон бағындырды, ал Запффе өзі 1923 жылы ғана бағындырды, ал алғашқы қысқы көтеріліс 1971 жылы жасалды.

Геология және мұздықтану

Линген түбегінің көп бөлігі – биік таулары мен альпілік ландшафттары бар айқын таулы аймақ. Таулардың өсі бойында кең жолаққа, ал түбектің екі жағындағы фьордтар бойында төменгі жазықтар орналасқан. Лингеннің альпілік орталық бөлігі габбродан және басқа да қатты тау жыныстарынан тұрады, олар эрозия мен ауа райының әсеріне жақсы төзімді. Габбро – Жер бетінің астында тұтқындалып, баяу салқындап, кристалл массаға айналған еріген магмадан пайда болады. Түбектердің төменгі бөліктері негізінен метаморфоздық шөгінді жыныстардан тұратын, аз тұрақты тау жыныстарынан құралған. Тау тізбегі бірнеше жерде терең тау өткелдері мен аңғарлармен тілінген, олардың ең ірісі – Улсфьорденнің 14 шақырымдық саласы Кьосен. Линген түбегі Каледондық орогенездің бөлігі болып табылады. Арктикалық Норвегиядан Ұлыбритания, Ирландия және Гренландияның бір бөлігі арқылы созылатын Каледондық орогенез 380-430 миллион жыл бұрын Лаурентия және Балтика ескі құрлықтарының соқтығысуы нәтижесінде қалыптасқан. Бұл таулардың алғашқы биіктігі сегіз-он километрге жете алған. Солтүстік Скандинавия геологиясында кембрийге дейінгі негіз және Каледондық тау жүйесі екі басты тау жынысы болып табылады. Линген түбегінің көп бөлігін 100 шақырымдық габбро, ламелді диабаздық интрузиялар және басқа да негізгі магмалық жыныстар құрайды. Бұл жыныстар Финнмарк орогенезі кезінде Япет мұхитының астындағы қабықтың бөлігі болған және Финнмарк тектоникасы кезінде деформацияланған негіздің үстіне итерілген. Каледондық орогенез кезінде Балтық Лаурентияның астына батып кеткен. Габбро интрузиясы мен офиолиттік шынжырлары бар арал доғасы тақталар арасында қысылып, содан кейін Балтика тақтасының бетіне көтерілген. Габбро теңіз деңгейінен жоғары көтеріліп, күшті эрозияға ұшыраған. Прекамбрий негізі Тромсёден батысқа қарайғы үлкен аралдарда, оның ішінде Сенья, Квалёя, Рингвассоя және Ваннада басым, ал Тромсё мен Линген магмалық парақтары Тромсёден шығысқа қарайғы аймаққа үстемдік етеді. Мұз басудың ұзақ тарихына қарамастан, бүгін байқап отырған мұз басудың дәлелдері соңғы мұз дәуірінен ғана, себебі оның ұзақтығы мен қарқындылығы бұрынғы мұз дәуірлерінің іздерін жойды. Шамамен 20 000 жыл бұрынғы мұздың ең жоғарғы қалыңдығы кезінде Линген түбегі 1000-1200 метрге дейін мұзбен жабылған болуы мүмкін. 9000-13000 жылдар аралығында фьорд және аңғар мұздықтары еріді. Линген түбегіндегі бос тау жыныстарының көп бөлігі – мұздықтардың еруінен тасылған мореналар мен мұздық материалдары. Мұз дәуірінен кейін таулы аймақтарда әртүрлі мұздық әрекеттер байқалды, олар ландшафтқа аз әсер етті. Төменгі беткейлер мен тау етегінде мұздық тозу процесі жүрді. Өзендер аңғарлардағы еріген массаларды теңізге тасыды, толқындар жағалаудағы шөгінділерді ыдыратып, сұрыптап, ал балшық теңіз түбіне шөгінді. Мұздықтар мен оларға жақын аймақтардағы мұздық массасының тепе-теңдігі – жақын өткендегі және қазіргі жағдайдағы табиғи өзгерістер туралы мәлімет бере алатын климаттық архивтер.

Климат және жануарлар дүниесі

Лингенде аралдың батыс және шығыс бөлігінің климаты арасында күрт айырмашылық бар. Жоғары жатқан аймақ кедергі ретінде қызмет етіп, батыстан келген жауын-шашынның көп бөлігін тоқтатады, сондықтан оның басым бөлігі батыс жағына түсіп, шығыс жағын құрғақ етеді. Бұл қардың жағдайына және қыс мезгілінің ұзақтығына да әсер етеді. Жазықтарды жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 600 мм Lyngseydet және 850 мм Ulsfjord маңында жағажайлық деп санауға болады. Тауларда жауын-шашын мөлшері әлдеқайда көп. Жылдық орташа температура 3,0°C. Қаңтар айындағы ең төменгі орташа айлық температура -4,5°C, ал шілдедегі ең жоғары температура 12,5°C. Лингсалпанның ең биік таулы аймақтарында түрлердің аздығы байқалады, ал төменгі таулы аймақтарда, аңғарларда және орманды жерлерде құстар мен жануарлардың түрлерінің әртүрлілігі жоғары. Жоғары жатқан жерлерде түрлердің әртүрлілігі шектеулі, көбінесе тек тау торғайы, қарға және қарлы кескіштер кездеседі. Төменгі биіктіктерде құсқұйрықтар, су құстарындары және басқа да түрлердің саны артады. Жабайы сүтқоректілерге қоян, қызыл түлкі, бобкат және кіші қарақұйрық жатады. Сонымен қатар, құндыз, мысық және бұлан да кездеседі. Бұл аймақта үйсіндер мен мартендер де өмір сүреді. Мысықтар мен сусарлар көлдер мен өзендердің жанында табалады. Бұлардан басқа, көптеген ұсақ кеміргіштер де бар.

Тарих

Лингеннің айналасындағы аймақ Швеция мен Финляндия шекарасындағы Солтүстік Каптың (Nordkalotten) жүрегінде орналасқан. Ғасырлар бойы Линген мәдениеттердің, сауданың, діндердің және солтүстік мемлекеттер арасындағы қақтығыстардың кездесу орны болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Линген Ресей мен Дания-Норвегияның бірлескен салық жиналатын аймағының шекаралық бөлігі саналды. 1326 жылы бейбітшілік шарт жасалғаннан кейін, Линген Новгород Республикасының салық салынатын жерлерінің батыс шекарасы ретінде белгіленді. Ресей Норвегия жағалауындағы Лингенге дейінгі аймақтан салық жинай алатын. Линген соңғы кездерде де маңызды шекаралық аймақ болып табылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер Норвегия арқылы кеңейе жасайтын кеңес әскерлерінен қорғану үшін «Линген желісі» (Lyngenlinja) деп аталатын қорғаныс шебін құрды. Ал суық соғыс кезінде Норвегия және НАТО осы қорғаныс шебін қайтадан жарақтандырды. Линген түбегі ұзақ жылдар бойы бұғы бағатын орын болып келді. 18 ғасырда швед саамдарының «Идду нярга» (Iddu njarga) деген жерге, яғни Линген түбегіне қоныс аударғаны туралы жазба деректер сақталған. 1751 жылғы Лапландия кодексі саамдардың мемлекеттік шекарадан тыс жерлерде жайылым пайдалану құқығын мойындады, бұл құқық Дания/Норвегия және Финляндия/Швеция арасында ресми түрде бекітілді. 1972 жылы Норвегия Швециямен жасасқан бұғы шаруашылығы туралы келісімді бұзды. Осы аймақтағы Теңіз саамдарының өмір салты негізінен бірнеше қолөнер түрлерін үйлестіре білуге және осы арқылы тіршілік етуге бейімделген. Әйелдер негізінен үй шаруашылығын жүргізді, балаларға күтім жасады, малға қарады, тамақ пісірді және үй жұмыстарын атқарды. Ал ер адамдар ғимараттар мен құралдарды күтіп ұстау, балық аулау, аң аулау, отын дайындау, мал сою, құрал-жабдық жасау сияқты жұмыстармен айналысты. Көптеген ер адамдар маусымдық балық аулауға шығатын, ал әйелдер үй шаруашылығымен айналысатын. 18 және 19 ғасырларда шекараны кесіп өткен квендер өздерінің салт-дәстүрлерін және тілдерін алып келді. 17 ғасырда Лингенге келген норвегиялықтардың арасында саудагерлер, христиан миссионерлері және мемлекеттік қызметкерлер болды. Ресурстарға бай Люнгенфьорд жағасында норвегиялық фермерлер мен балықшылар да тұрды. Солтүстік Капттағы (Nordkalotten) саамдар, норвегиялықтар және квендердің тарихи кездесуі «үш тайпаның кездесуі» деп аталды.