Тау велосипедтерінің түрлері мен ерекшеліктері

Кіріспе

Велосипед түрі – тау велосипедтері

Тау велосипеді (MTB) – жолсыз жүруге арналған велосипед. Тау велосипедтері басқа велосипедтермен кейбір ұқсастықтарға ие, бірақ олардың құрылымында қиын жерлерде беріктігі мен өнімділігін арттыруға арналған ерекшеліктер қарастырылған. Бұл оларды тегіс беттерде ауыр, күрделі және тиімсіз етеді. Оларға әдетте аспалы бұранда, үлкен тісті шиналар, берік дөңгелектер, қуатты тежегіштер, тік және кең руль (тепе-теңдікті және жайлылықты арттыру үшін), сондай-ақ топографияға, қолдануға (мысалы, тік көтерілу немесе жылдам түсуге) оңтайландырылған кең ауқымды беріліс және артқы дөңгелек үшін аспалы механизмі бар рама кіреді. Арқалық аспалы жүйе ауыр велосипедтерде кең таралған, ал қазір тіпті жеңіл велосипедтерде де жиі кездеседі. Орындық тірегін реттеуге арналған құрылғы (дроппер) отыру биіктігін жылдам өзгертуге мүмкіндік береді (педальдеу үшін жоғарырақ отыру тиімді, бірақ агрессивті маневрлер кезінде қауіпті). Тау велосипедтері көбінесе тау жолдарында, бір жолдарда, ормандық жолдарда және басқа да асфальтталмаған беттерде қолданылады. Бұл жерлерде саяхаттау мен демалысқа қоса, көптеген адамдар тау велосипедтерін асфальтталған жолдарда да пайдаланады, кейбіреулер тік отыру қалыбын, жайлы жүрісті және тұрақтылықты бағалайды. Тау велосипедтерімен жүретін жерлерде көбінесе тастар, түбірлер, бос топырақ және тік еңістер кездеседі. Көптеген жолдарда қосымша техникалық ерекшеліктер (TTF) бар, мысалы, тігілген бұталар, тігілген ағаштар, тас үйінділері, тар жолдар, секірулер және қабырғалар. Тау велосипедтері осы жерлер мен ерекшеліктерді басқару үшін жасалған. Олардың берік құрылысы, мықты дөңгелектері мен кең шиналары қалалық жағдайда да, курьерлерге де ыңғайлы, олар шұңқырлар мен қоршауларды жеңуі керек. 1970-ші жылдарда тау велосипедтері спортының дамуынан бастап, кросс-кантри (XC), эндуро, all-mountain, freeride, downhill және трек пен слалом сияқты көптеген жаңа түрлері пайда болды. Олардың әрқайсысы велосипедке әртүрлі талаптар қояды, сондықтан оңтайлы өнімділік үшін әртүрлі конструкциялар қажет. MTB-нің дамуы аспалы жүйелердің ұзартуына әкелді, қазір олар көбінесе 13 жылдамдыққа дейін, ал беріліс қатынасы 13 жылдамдыққа дейін жетеді, бұл көтерілуді және жылдам түсуді жеңілдетеді. Беріліс жүйесіндегі жетістіктер "1x" (бір жылдамдық) жүйесінің кең таралғанына әкелді, ол алдыңғы тізбектерді біреуге дейін азайтады және артқы жақта кең ауқымды кассета қолданады (әдетте 9-12 тізбек). 1x берілісі велосипедтің салмағын азайтады, жерден арақашықтықты арттырады және беріліс таңдау процесін жеңілдетеді, бірақ 2 немесе 3 тізбектерді қолданатын жүйелер әлі де бастапқы деңгейдегі велосипедтерде жиі кездеседі. "All terrain bicycle", "all terrain bike" және "ATB" терминдері "тау велосипеді" терминімен синоним ретінде қолданылады, бірақ кейбір авторлар оларды көне деп санайды.

A mountain bike (MTB) or mountain bicycle is a bicycle designed for off road cycling. Mountain bikes share some similarities with other bicycles, but incorporate features designed to enhance durability and performance in rough terrain, which makes them heavier, more complex and less efficient on smooth surfaces. These typically include a suspension fork, large knobby tires, more durable wheels, more powerful brakes, straight, extra wide handlebars to improve balance and comfort over rough terrain, and wide ratio gearing optimised for topography, application (e. g., steep climbing or fast descending) and a frame with a suspension mechanism for the rear wheel. Rear suspension is ubiquitous in heavier duty bikes and now common even in lighter bikes. Dropper seat posts can be installed to allow the rider to quickly adjust the seat height (an elevated seat position is more effective for pedaling, but poses a hazard in aggressive maneuvers). Mountain bikes are generally specialized for use on mountain trails, single track, fire roads, and other unpaved surfaces. In addition to being used to travel and recreate on those surfaces, many people use mountain bikes primarily on paved surfaces; some may prefer the upright position, plush ride, and stability that mountain bikes often have. Mountain biking terrain commonly has rocks, roots, loose dirt, and steep grades. Many trails have additional technical trail features (TTF) such as log piles, log rides, rock gardens, skinnies, gap jumps, and wall rides. Mountain bikes are built to handle these types of terrain and features. The heavy duty construction combined with stronger rims and wider tires has also made this style of bicycle popular with urban riders and couriers who must navigate through potholes and over curbs. Since the development of the sport of mountain biking in the 1970s, many new subtypes of mountain biking have developed, such as cross country (XC), enduro, all mountain, freeride, downhill, and a variety of track and slalom types. Each of these place different demands on the bike, requiring different designs for optimal performance. MTB development has led to an increase in suspension travel, now often up to , and gearing up to 13 speed, to facilitate both climbing and rapid descents. Advances in gearing have also led to the ubiquity of "1x" drivetrains (pronounced "one by"), simplifying the gearing to one chainring in the front and a wide range cassette at the rear, typically with 9 to 12 sprockets. 1x gearing reduces overall bike weight, increases ground clearance, and greatly simplifies the process of gear selection, but 2 or 3 ring drivetrains are still common on entry level bikes. The expressions "all terrain bicycle", "all terrain bike", and the acronym "ATB" are used as synonyms for "mountain bike", but some authors consider them passé.

Шығу тегі

Бастапқы тау велосипедтері тау жолдарын еркін түсіп жүру үшін өзгертілген, ауыр крейсерлік велосипедтер болды. Бұл спорт 1970-ші жылдары АҚШ-тың Солтүстік Калифорниясында танымал болды, онда жүргізушілер ескі, бір жылдамдықты, кең доңғалақты велосипедтерді қалың төбелермен түсу үшін пайдаланды. Калифорнияда осы өзгертілген велосипедтер "баллондық велосипедтер", Колорадода "кланкерлер", ал Орегонда "топырақ бомбалаушылар" деп аталды. Велосипед қаңқасын құрастырушы Джо Бриз бұл идеяны пайдаланып, алғашқы тау велосипеді деп саналатын велосипедті жасады. Жол велосипедтері компаниялары жоғары технологиялық, жеңіл материалдардан, мысалы M4 алюминийінен тау велосипедтерін жасауды 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында ғана бастады. 1979 жылғы Lawwill Pro Cruiser – саудаға шығарылған алғашқы тау велосипеді болды. Оның рамасы Дон Коскинің электр сымдарынан және Schwinn Varsity рамасынан жасалған рамаға негізделген. Мерт Лоувилл Оклендтен Терри Найтқа рамаларды жасауды тапсырды. Велосипедтер жаңа күйінде шамамен 500 долларға сатылды және 1979-1980 жылдары (шамамен 600 велосипед) өндірілді. Алғашқы жапсарып өндірілген тау велосипеді – 1981 жылы тұңғыш рет шығарылған Specialized Stumpjumper болды. Тау велосипедтерінің танымалдылығы артып келе жатқанда, "Нью-Йорк Таймс" газетінде "Ross Bicycles Inc." компаниясының атқарушы вице-президенті Рэндольф (Рэнди) Росс: "Мен осы велосипедтердің велосипед индустриясы үшін ең маңызды жаңалықтардың бірі екенін айтар едім" деді. Оның қарапайым сыртқы түрі – индустрия үшін "имидждің толыққанды өзгерісі". 1990-шы және 2000-шы жылдар аралығында тау велосипедтері аз танымал спорт түрінен халықаралық жарыс жолы мен әлем чемпионатына, сондай-ақ FMB World Tour және Red Bull Rampage сияқты түрлі еркін стильдегі жарыстармен бірге кең таралған әрекетке айналды.

Жылжымалы дискілер

1980 жылдан бері тау велосипедтерінің жылдамдығы 7-ден 36-ға дейін болып келді, ал жетекте 1-4 тізбек шеңбері және кассетада 5-12 тісті дөңгелектер болды. 30, 33 және 36 жылдамдықты тау велосипедтері бастапқыда тиімсіз деп табылған, себебі 10, 11 немесе 12 жылдамдықты кассетаның лайды сыпырып тастау қабілеті және 10, 11 немесе 12 жылдамдықты артқы ауыстырғыштың күрделілігі алдыңғы ауыстырғыштармен үйлесімсіз болды. Бірақ қазір 10, 11 және 12 жылдамдықты кассеталар бір тізбек шеңбері бар велосипедтерде кең таралған, сондай-ақ кейбір тау велосипедтерінде де кездеседі. Дегенмен, көптеген кәсіби тау велосипедшілері велосипедтерінің салмағын азайту үшін 9 жылдамдықты жүйемен 10 жылдамдықты жол тізбегін пайдалануға көшті. 2009 жылдың басында SRAM компаниясы XX жиынтығын шығарды, ол 2 жылдамдықты алдыңғы ауыстырғыш және 10 жылдамдықты артқы ауыстырғыш пен кассетаны пайдаланды, бұл жол велосипедіне ұқсас. Олардың 10 жылдамдықты XX кассетасының лайды сыпырып тастау қабілеті кассетаны компьютерлік сандық басқару (CNC) технологиясымен кеңінен өңдеу арқылы MTB үшін жарамды болды. Мұндай өнімге кеткен уақыт пен шығынға байланысты, ол тек жоғары деңгейдегі XC жарыскерлеріне бағытталған. Алайда, 2011 жылға қарай 10 жылдамдық стандартқа айналды және нарық көшбасшысы Shimano тіпті өзінің "Alivio" бюджеттік жиынтығын 10 жылдамдықты нұсқада ұсынды. 2012 жылдың шілдесінде SRAM XX1 деп аталатын 1x11 жетек жүйесін жариялады, ол жеңіл салмақ пен қарапайымдық үшін алдыңғы ауыстырғышты қолданбайды. 2014 жылғы Глазгодағы Достастық ойындарында барлық жетекші спортшылар 1x11 жетек жүйесін қолданды. SRAM-ның жаңа 1x12 жетек жүйесі 2016 жылы SRAM Eagle ретінде ұсынылды. Бұл бір тізбек шеңбері бар велосипедтің көтерілу қабілетін жақсартады.

Геометрия

Велосипед геометриясындағы маңызды бұрыштар – бас бұрышы (бас түтігінің бұрышы) және орындық түтігінің бұрышы (орындық түтігінің бұрышы). Бұл бұрыштар көлденеңнен өлшенеді және велосипедтің жүргізушінің отыру позыциясына және оның өнімділік сипаттамаларына айтарлықтай әсер етеді. Тау велосипеді геометриясында орындық түтігінің бұрышы көбінесе 73 градусқа тең болады, ал бас түтігінің бұрышы 60-дан 73 градусқа дейін болуы мүмкін. Велосипедтің мақсатына қарай оның геометриясы күрт өзгереді. Жалпы, тік бұрыштар (көлденеңнен 90 градусқа жақын) төбеге шығу кезінде педальдеу үшін тиімдірек және басқаруды жеңілдетеді. Ал көлбеу бұрыштар (көлденеңнен алшақтаған) жоғары жылдамдық пен төмен құлау кезінде тұрақтылықты арттырады.

Күші жойылды

Бұрын тау велосипедтерінің қаңқасы мен бұрандасы қатты болған. 1990 жылдардың басында алғашқы аспалы бұрандалы тау велосипедтері пайда болды. Бұл қиыр жерлерде жүруді жеңілдетіп, физикалық жағдайға түсетін жүктемені азайтты. Алғашқы алдыңғы аспаның жүрісі шамамен 38-50 мм құрады. Аспалы алдыңғы бұрандасы және қатты, аспасы жоқ артқы дөңгелегі бар велосипедтер, «қатты құйрықтылар» дерлік бірден танымал болды. Қатты құйрықты конструкцияның төмен бағасы, аз күтімді қажет етуі және педаль тиімділігінің жоғары болуының артықшылықтары бар болғанымен, толық аспалы конструкциялардың жақсаруына байланысты оның танымалдылығы азайды. Алдыңғы бұрандалы аспалардың жүрісі қазір одан да көп болуы мүмкін (жоғарыдағы «Конструкциялар» бөлімін қараңыз). Көптеген жаңа тау велосипедтері «толық аспа» дизайнын қолданады, ол екі аспалы деп те аталады, яғни алдыңғы және артқы дөңгелектер велосипедке бекітілгенде соққы сөндіргішпен жабдықталады. Бұл тегіс жүруді қамтамасыз етеді, себебі алдыңғы және артқы дөңгелектер кедергілердің күшін сіңіру үшін жоғары және төмен қозғала алады. Сапасы бірдей екі аспалы велосипедтер айтарлықтай қымбатқа түседі, бірақ бұл бағаның өсуі жолдан тыс жерлерде өте жоғары өнімділікке қол жеткізуге мүмкіндік береді, өйткені екі аспалы велосипедтер таудан түсу кезінде және техникалық қиын учаскелерде тау велосипедтерінің басқа түрлерінен әлдеқайда жылдам. Бұл дөңгелек кедергіге соққанда жоғары секіруге бейімділігімен байланысты. Жоғары секіру кезінде біраз алға жылғалы энергия жоғалып, жылдамдық төмендейді. Екі аспалы велосипедтер бұл мәселені жоғары секіру күшін сіңіріп, оны алдыңғы және артқы дөңгелектердің соққы сөндіргіштеріне жіберу арқылы шешеді, бұл алға жылдамдық импульсін пайдасыз жоғары қозғалысқа аударуды күрт азайтады. Артқы аспаның кемшіліктері – салмақтың артуы, бағаның өсуі және кейбір конструкцияларда педаль тиімділігінің төмендеуі, бұл әсіресе жолдарда және қиын жолдарда велосипед тебу кезінде байқалады. Бастапқыда артқы аспаның конструкциялары тым ауыр болды және педальмен байланысты тербеліске немесе құлыпталуға бейімді болды.

In the past mountain bikes had a rigid frame and fork. In the early 1990s, the first mountain bikes with suspension forks were introduced. This made riding on rough terrain easier and less physically stressful. The first front suspension forks had about 11/2 to 2 inches (38 to 50 mm) of suspension travel. Once suspension was introduced, bikes with front suspension and rigid, non suspended rear wheels, or "hardtails", became popular nearly overnight. While the hardtail design has the benefits of lower cost, less maintenance, and better pedaling efficiency, it is slowly losing popularity due to improvements in full suspension designs. Front fork suspensions are now available with of travel or more (see above under Designs.) Many new mountain bikes integrate a "full suspension" design known as dual suspension, meaning that both the front and rear wheel are fitted with a shock absorber in some form as the wheel attaches to the bike. This provides a smoother ride as the front and rear wheels can now travel up and down to absorb the force of obstacles striking the tires. Dual suspension bikes of a similar quality are considerably more expensive, but this price increase brings an enormous off road performance upgrade as dual suspension bikes are much faster on downhill and technical/rough sections, than other forms of the mountain bike. This is because when the wheel strikes an obstacle its tendency is to bounce up. Due to some forward energy being lost in the upward movement some speed is lost. Dual suspension bikes solve this problem by absorbing this upward force and transmit it into the shocks of the front and rear wheels, drastically decreasing the translation of forward momentum into useless upward movement. Disadvantages of rear suspension are increased weight, increased price, and with some designs, decreased pedaling efficiency, which is especially noticeable when cycling on roads and hard trails. At first, early rear suspension designs were overly heavy, and susceptible either to pedaling induced bobbing or lockout.

Дискілі тежегіштер

Жаңа тау велосипедтерінің көпшілігі дискілі тежегіштерді қолданады. Олар барлық жағдайларда, әсіресе қолайсыз жағдайларда, дөңгелектің ортасында (дөңгелектің тоғысында) орналасқандықтан, дөңгелекті тежегіштерге қарағанда тоқтату қуатын едәуір жақсартады (аз күш жұмсау арқылы тежеуді жақсы реттеуге болады). Сондықтан олар дөңгелектің шеттеріне қарағанда құрғақ және таза болады, себебі дөңгелектің шеттері оңайлап ластанады немесе зақымданады. Дискілі тежегіштердің кемшілігі – олардың бағасы жоғарырақ және көбінесе салмағы ауыр. Дискілі тежегіштер ұзақ құлау кезінде дөңгелектерге жылу жиналмауына мүмкіндік береді; керісінше, жылу роторда жиналады, ол қатты ыстық болуы мүмкін. Дискілі тежегіштердің екі түрі бар: гидравликалық, ол тежегішті тоқтату үшін желілердегі майды пайдаланып, тежегіш колодкаларын роторға басады. Олар қымбатқа түседі, бірақ жақсы жұмыс істейді. Механикалық, ол роторларға қарсы колодкаларды тарту үшін желілерде сымдарды пайдаланады.

Доңғалақтың және дөңгелектің құрылысы

Тау велосипедінің ерекшелігі – өте кең доңғалақтары. Бастапқы 26 дюймдік доңғалақ диаметрі ≈2.125″ енімен (ISO 559 мм обод диаметрі) жиі 29 дюймдік доңғалақтармен (≈2.35″ енімен, ISO 622 мм обод диаметрі) және сондай-ақ 27.5 дюймдік доңғалақ диаметрімен (≈2.25″ енімен, ISO 584 мм обод диаметрі) алмастырылуда, әсіресе кішкентай мөлшердегі рамаларда, бойы кішкентай жүргізушілер үшін. 24 дюймдік доңғалақтары бар тау велосипедтері де бар, олар кейде даладан секіруге немесе жасөсперімдерге арналған велосипед ретінде қолданылады. 24 дюймдік доңғалақтар даладан секіру велосипедтерінде және кейде фрирайд велосипедтерінде, тек артқы доңғалақта қолданылады, себебі бұл велосипедті басқаруды жеңілдетеді. 29 дюймдік доңғалақтар бұрын тек кросс-кантри үшін ғана қолданылатын, бірақ қазір тау велосипедінің басқа да салаларында кеңінен таралды. 29″ доңғалақты тау велосипедін көбінесе 29er деп атайды, ал 27.5 дюймдік доңғалақты велосипед 27.5 тау велосипеді немесе маркетингтік термин ретінде «650B велосипеді» деп аталады. Танымал доңғалақ өндірушілерге Wilderness Trail Bikes, Schwalbe, Maxxis, Nokian, Michelin, Continental, Tioga, Kenda, Hutchinson, Specialized және Panaracer жатады.

Тандемдер

Тау велосипедтерінде тандемдік конфигурациялар қолжетімді. Мысалы, Cannondale және Santana Cycles амортизациясыз модельдерді ұсынады, ал Ellsworth, Nicolai және Ventana толық амортизациясы бар тандемдерді шығарады.