Кіріспе

Велосипедтің алғашқы түрі Пенни-фартинг, сондай-ақ биік дөңгелек, биік дөңгелекті велосипед немесе қарапайым велосипед деп те аталады. Бұл велосипедтің ерте түрі. Ол 1870 және 1880 жылдары танымал болды, оның үлкен алдыңғы дөңгелегі жоғары жылдамдық пен ыңғайлылықты қамтамасыз етті. Жоғары жылдамдық, аяқтардың әрбір айналымында үлкен қашықтықты жүруге мүмкіндік бергендіктен, ал үлкен дөңгелек соққыларды жақсы жұдырылап, сергітетіндей болды. 1880 жылдардың соңында қазіргі заманғы велосипедтердің дамуымен ол қолданудан шықты. Жаңа велосипедтер тізбектік беріліс жүйесі арқылы ұқсас жылдамдық пен пневматикалық дөңгелектердің арқасында ыңғайлылықты ұсынды. Олар "қауіпсіз велосипедтер" деп сатылды, себебі оларды отыру және түсу оңай болды, құлау қаупі азайды және құлау биіктігі төмендеді, бұл пенни-фартингтерге қарағанда айқын еді. Аты британдық пенни және фартинг монеталарынан шыққан, пенни фартингтен әлдеқайда үлкен болғандықтан, велосипедтің бүйірден қарағанда үлкен пенни (алдыңғы дөңгелек) кіші фартингке (артқы дөңгелекке) басшылық етуіне ұқсас. "Пенни-фартинг" атауы қазір ең көп қолданылатын атау болса да, бұл машиналар қолданудан шыққанға дейін пайда болмаған болуы мүмкін. Баспаға түскен алғашқы сілтеме 1891 жылы "Bicycling News" журналында жарияланды. Көптеген жылдар бойы олар жай ғана "велосипедтер" деп аталды және екі дөңгелекті, педальмен жүретін алғашқы көліктердің бірі болды, бірақ олар ең алғашқысы емес. 1890 жылдардың соңында оларды жаңа пайда болған қауіпсіз велосипедтерден ажырату үшін "қарапайым" деген атау қолданыла бастады. Бұл термин, сондай-ақ "биік дөңгелек" және оның басқа түрлері, көптеген қазіргі заманғы жанкүйерлер арасында басымдыққа ие. 1869 жылы француз Эжен Мейер биік дөңгелекті велосипед дизайнын ойлап тапты және сымды спицалы дөңгелектерді жасады. 1870 жылдары "велосипед өнеркәсібінің әкесі" деп аталған ағылшын өнертапқышы Джеймс Старли және басқалар француздық "сүйекті шашыратушы" велосипедінің негізінде велосипедтерді шығара бастады, бірақ алдыңғы дөңгелектерінің мөлшерін үлкейтті. 1878 жылы Альберт Поуп Бостоннан тыс жерде "Колумбия" велосипедін өндіруді бастады, осылайша АҚШ-та екі онжылдыққа созылған өркендеу кезеңі басталды. "Уоттон" рульдер аяқтардың артына оралған, бұл басқаруды жеңілдетті, бірақ төбеден құлау қаупін сақтап қалды. Басқа да әрекеттерге орындықты артқа жылжыту және "Xtraordinary" және "Facile" сияқты рычагтармен немесе педальдермен, "Кенгуру" сияқты тізбекпен немесе "Крипто" сияқты ступицамен дөңгелекті жүргізу кірді. Дегенмен, велосипед тежелуі 1890 жылдарға дейін қалалықтардың әл-ауқаты жоғары адамдардың, негізінен ерлердің иелігінде болды және бұл айқын тұтынудың көрнекті мысалы болды.

Атрибуттары

Пенни-фартинг велоципедке қарағанда үлкен дөңгелек қолданған, сондықтан ең тік төбелерден басқа барлық жерде жылдамдық жоғары болды. Бұған қоса, үлкен дөңгелек тегіс жүруді қамтамасыз еткен, бұл пневматикалық дөңгелектер ойлап табылғанға дейін маңызды болған. Жоғары отыру позициясы кейбіреулерге қиын көрінсе де, алдымен төменгі велоципедте отыруды үйренуге болады. Бұл тәсілді меңгерген соң, биік дөңгелекті велосипед тегіс жерде және кейбір төбелерде оңай мінуге және түсуге болады. Пенни-фартингтің ерекшелігі – жүргізуші жоғары және алдыңғы осінің үстінде отырады. Дөңгелек тасқа, ойыққа тигенде немесе күшті тежелгенде, жүргізуші велосипедтен алға қарай, басымен құлауы мүмкін. Мұндай құлаулар жиі кездесетін және қауіпті, кейде өлімге әкелетін жағдайлардың бірі болатын. Төбеден сырғанағанда, жүргізушілер көбінесе аяқтарын педальдерден алып, рульдің үстіне қоятын, сонда олар бастары емес, аяқтарымен құлайтын. Пенни-фартинг велосипедтері көбінесе бұрынғы велоципедтерде қолданылған материалдар мен құрылымдарды пайдаланды: құйма темір рамалар, қатты резеңке дөңгелектер және педальдер, руль және дөңгелектер үшін қарапайым подшипниктер. Олар өте берік болғандықтан, көп күтімді қажет етпейтін. Мысалы, 1880 жылдары әлемді айналып келген велосипедші Томас Стивенс, тек бір маңызды техникалық проблеманы баяндады – ол жергілікті әскерилер оның велосипедін тәркілеп, алдыңғы дөңгелегін зақымдаған кезде болған.

Бір дәуірдің соңы

Пенни-фартингтің мәлім қауіптері, оның танымал болған кезеңінде, оның артықшылықтарымен салыстырғанда аз болды. Ол қиын және қауіпті машина болғанымен, сол кездегі қауіпсіз велоципедтерге қарағанда қарапайым, жеңіл және жылдам болды. Екі жаңа жағдай бұл ахуалды өзгертті және қауіпсіз велосипедтің пайда болуына әкелді. Біріншісі – тізбекті жетегіш, бастапқыда үш дөңгелекті велосипедтерде қолданылған, бұл дөңгелектің өлшеміне тәуелсіз беріліс қатынамын таңдауға мүмкіндік берді. Екіншісі – пневматикалық велосипедтік дөңгелек, кішкентай дөңгелектерге тегіс жүруді қамтамасыз етті. Пенни-фартингтің танымалдығына ықпал еткен адамдардың бірінің жүрегі туысы оның құлдырауына елеулі үлес қосты. Джеймс Старли 1870 жылы «Ариэль» (әуе рухы) атты жоғары дөңгелекті велосипедін жасады; бірақ бұл инновациялар заманы болды, тізбекті жетегіштер жаңартылғанда, әр буынға кішкентай ролик қосылды, үлкен алдыңғы дөңгелектің қажеті болмай, жоғары жылдамдықтарға қол жеткізу мүмкін болды. 1885 жылы Старлидің жүрегі туысы Джон Кемп Старли осы жаңа жетістіктерді пайдаланып, қазіргі заманғы велосипедті – «Ровер» қауіпсіз велосипедін ұсынды, себебі отыру орны алдыңғы дөңгелектің жанасу нүктесінен әлдеқайда төмен және артқа қарай орналасқандықтан, жүргізуші алға құлау қаупі аз болды. 1888 жылы Джон Данлоп ұлының үш дөңгелекті велосипеді үшін пневматикалық дөңгелекті қайта ойлап тапқанда, жоғары дөңгелектер қолданудан шықты. Бұрын тек жоғары дөңгелектерде ғана болатын ыңғайлы жүруді енді кішкентай, тізбекті жетегішті велосипедтерде де сезінуге болады. 1893 жылға қарай жоғары дөңгелекті велосипедтер енді өндірілмеді. Өндірушілер қатарында АҚШ-тағы Rideable Bicycle Replicas, Ұлыбританиядағы Trott & Sons және Тайваньдағы UDC компаниялары бар. Осы өндірушілердің бірі – UDC Penny Farthings, Ұлыбританиядағы ең ірі пенни-фартинг сатушысы, 2020 жылы COVID-19 карантині кезінде пенни-фартингтердің рекордтық сатылымын тіркеді. <p>Пенни-фартинг клубы – 2013 жылы Нил Лаутон құрған велосипед клубы. Клуб жүргізушілерге оқыту курстарын ұсынады, Лондон және Ұлыбританияның басқа қалаларына велосипедпен саяхаттар ұйымдастырады және пенни-фартинг полосы сияқты клубтық шараларды өткізеді.

Сипаттамалары

Пенни-фартинг – тікелей жетегі бар велосипед, яғни коленвал мен педальдер тікелей доңғалақтың осіне бекітілген. Педальдің айналуын арттыру үшін берілістерді пайдаланудың орнына, жететін доңғалақтың мөлшері жүргізушінің ішкі тізесінің ұзындығына жақын етіп үлкейтіледі, бұл максималды жылдамдықты арттыруға мүмкіндік береді. Бұл жүргізушіні доңғалақтың үстіне орналастырады және отырғанда жерге тию мүмкін болмайды. Humber and Co., Ltd., Beeston, Nottingham компаниясы жасаған тағы бір модельдің салмағы бар болғаны 30 кг және оның доңғалақтары бар. Салмақты азайту үшін оның тежегіші де, аяқ тірегі де жоқ. Pope Manufacturing Company компаниясы жасаған үшінші модельдің салмағы және сары темірден жасалған саймандары бар. Тік рульдің оң жағындағы тежегіш тұтқасы алдыңғы доңғалаққа басып тежегішті іске қосады. Үшеуінің де коленвалы ұзындығын реттеуге болады.

Операция

Оларды мінуге шеберлік керек. Мінуші алдымен рульді ұстап, бір аяғын артқы дөңгелектің үстіндегі тіреуге қоюы тиіс. Содан соң велосипедті итеріп алға жылжытып, жылдамдық алып, велосипедті басқарып, тепе-теңдікті сақтап, орындыққа секіру керек. Жоғары масса орталығы мен кері маятник эффектісінің арқасында баяу жылғаны оңай болғанымен, пенни-фартингтер апатқа бейім. Тоқтау үшін, мінуші педальдерді кері басып, сонымен қатар, дөңгелекке басатын қасық пішіндес тежегішті қолданады. Масса орталығының жоғары орналасуы және алдыңғы дөңгелектен алыс болмауы, кез келген кенеттен тоқтау немесе шұңқырға немесе басқа да кедергіге соқтығысу мінушіні рульден құлатуы мүмкін. Ұзақ төмен құлпыратын жолдарда кейбір мінушілер өз аяқтарын рульге іліп қоятын. Бұл жылдам түсуге мүмкіндік берді, бірақ тоқтау мүмкіндігін қалдырмады.

Танымал мәдениетте

Бір дөңгелек үстемдік танытқан велосипедтердің пайда болуымен Америкада оларды "дөңгелекшілер" деп атау қалыптасты, бұл атау 1994 жылы Америка велосипедшілер лигасы болып қайта аталғанша, Америка дөңгелекшілер лигасы аясында шамамен бір ғасыр бойы сақталды. Жарыс велосипедшілерінің клубтары тізеге дейін жететін шалбар, тығыз жакеттер және қалпақтардан тұратын униформа киеді, ал былғары аяқ киімдері мен қалпақтарында клубтың түстері бейнеленген. 1967 жылы пенни-фартингтерді (және басқа да ерте велосипедтерді) жинаушылар мен қалпына келтірушілер Wheelmen ұйымын құрды, бұл коммерциялық емес ұйым "америкалық велосипед өнерінің мұрасын сақтауға" арналған. Жоғары дөңгелекті велосипед ағылшын тілді елдердегі велосипедшілердің беріліс қатынасын сипаттау үшін қолданатын дюймдік өлшемдерде сақталды. Бұл өлшемдер дөңгелектің диаметрін дюйммен алдыңғы тізбектің тістерінің санына көбейтіп, артқы тізбектің тістерінің санына бөліну арқылы есептеледі. Нәтижесінде, пенни-фартинг дөңгелегінің эквивалентті диаметрі шығады. Жоғары дөңгелекті велосипед үшін ең ірі мүмкін өлшем саналатын 60 дюймдік беріліс, қазіргі кезде тұрмыстық велосипедтің орташа берілісіне тең, ал көптеген велосипедтердің жоғары берілістері 100 дюймнен асып түседі. 1880 жылдардың ортасында кем дегенде бір Columbia велосипеді жасалған, бірақ 60 дюймдік модель тұрақты өндірістегі ең үлкені болды. Пенни-фартинг 1960 жылдардағы культтік "Түрме" телесериалындағы "Ауыл" логотипі болып табылады және шоудың соңғы титрлерінде де көрсетіледі. Сериалдың авторы және жұлдызы Патрик МакГухан велосипедті прогрестің тежелуінің символы деп мәлімдеді. Пенни-фартинг Висконсин штатындағы Спарта, Калифорния штатындағы Дэвис және Вашингтон штатындағы Редмонд қалаларының символы болып табылады.

Оқиғалар

Әр жылдың ақпан айында Тасманияның Эвандейл қаласында әлемнің түкпір-түкпірінен келген пенни-фартинг әуесқойлары шағын ауылға жиналып, ұлттық чемпионатты қоса алғанда, пенни-фартинг жарыстарын өткізеді. Қазан айында Порт-Байрон қаласындағы 1890 жылдардағы велосипедшінің 30 фут (9 метр) биіктігіндегі мүсінінен ("Will B. Rolling" деп аталады) Висконсин штатының Спарта қаласындағы ұқсас мүсінге ("Ben Bikin'" деп аталады) велосипедпен саяхат жасалады. 2004 жылы британдық лейкемиямен ауыратын және қайырымдылық қор жинаушы Ллойд Скотт (43) Австралияның шөлейт аймағынан өтіп, қайырымдылық мақсатына ақша жинау үшін пенни-фартингке мініп өтті. 2008 жылдың қарашасында британдық Джофф Саммерфилд пенни-фартингпен әлемді айналып саяхаттады. Саммерфилд екі жарым жыл бойы 23 елде велосипедпен жүріп, Тадж-Махал, Ангкор-Ват және Эверест тауы сияқты орындарды көрді. Англиядағы Кнутсфорд қаласы 1980 жылдан бері әр 10 жылда бір рет Кнутсфорд Ұлы Жарысын өткізіп келеді. 1980 жылғы жарысқа 15 команда, ал 1990 және 2000 жылдары 16 команда қатысты. 2010 жылғы жарыс 50 командамен шектелді және ShelterBox қайырымдылық қорына көмек көрсету мақсатында өткізілді. 2012 жылы АҚШ-тың Мэриленд штатының Фредерик қаласында бірінші Clustered Spires High Wheel Race жарысы өтті. Бұл елдегі осы сияқты жалғыз жарыс – тарихи қалалық аудандағы бір сағаттық айналым жарысы.