Кіріспе

Велосипед түрі

Жататын велосипед – бұл мінгішті жатып, кері қарай жайғастыратын велосипед. Кейбір жататын велосипедшілер осы типті дизайнды эргономикалық себептермен таңдайды: мінгіштің салмағы арқа мен жамбасқа сүйеніп, үлкен аумаққа ыңғайлы түрде таралады. Дәстүрлі тік велосипедте дене салмағы отырғыш сүйектердің, аяқтардың және қолдардың кішкентай бөлігіне ғана тиеді. Басқалары жататын велосипедті таңдайды, себебі кейбір модельдерде аэродинамикалық артықшылықтар бар; мінгіштің денесінің жатып, аяқтары алға қаратылған жағдайы кішірек алдыңғы бетін ұсынады. Жататын велосипедтер тік велосипедтерге қарағанда әлдеқайда жылдам, бірақ олар 1934 жылы Халықаралық велосипед спорты одағы (UCI) тарапынан тыйым салынды. Жататын велосипедтердегі жарыстар мен рекордтар қазір Әлемдік адам күшімен жүретін көліктер қауымдастығы (WHPVA) және Халықаралық адам күшімен жүретін көліктер қауымдастығы (IHPVA) бақылауында. Жататын велосипедтер кең ауқымды конфигурацияларда ұсынылады, оның ішінде: ұзын және қысқа доңғалақ базасы; үлкен, кішкентай немесе әртүрлі доңғалақ өлшемдерінің комбинациясы; рульдің жоғары, төмен немесе қолсыз басқару түрі; және артқы немесе алдыңғы доңғалақты жетек. Үш доңгелекті нұсқасы – үш доңгелекті жататын велосипед.

Сипаттама

Жатқан күйдегі велосипедтер дөңгелек аралығы, дөңгелек өлшемдері, рульдік жүйесі, аэродинамикалық қаптамасы бар немесе жоқ, алдыңғы немесе артқы дөңгелек жетегі бойынша жіктелуі мүмкін.

Доңғалақтың аралығы

Ұзын дөңгелек аралығы (LWB) модельдерінде педальдер алдыңғы және артқы дөңгелектердің арасында орналасқан; қысқа дөңгелек аралығы (SWB) модельдерінде педальдер алдыңғы дөңгелектің алдында орналасқан; шағын ұзын дөңгелек аралығы (CLWB) модельдерінде педальдер алдыңғы дөңгелекке өте жақын немесе одан жоғары орналасқан. Бұл санаттарда түрленулер, аралық типтер және тіпті айналмалы конструкциялар (LWB-дан CLWB-ға дейін) кездеседі – ешқандай "стандартты" жататын велосипед болмайды.

Дөңгелектің өлшемі

Арқадағы дөңгелек әдетте жүргізушінің артында орналасады және өлшемі кез келген болуы мүмкін, тік жарыс велосипедінің шамамен 700c (немесе кейбір ескі үлгілерде 27 дюйм, сол кездегі тік жол велосипедтеріндегідей) дейін. Алдыңғы дөңгелек көбінесе артқы дөңгелектен кішірек болады, бірақ көптеген жатқан велосипедтерде екі 26 дюймдік (ISO 559), 650c (ISO 571), 700c (ISO 622) немесе тіпті 29 × 4 дюймдік жол талғамайтын дөңгелектер кездеседі. Кіші алдыңғы дөңгелектің жоғары қарсылығын ескере отырып, бұрылыстарда немесе жылдам бағыт өзгерту кезінде, сондай-ақ лас, құмды немесе ұсақ тасты жерлерден өтетін кезде рульді басқаруды жоғалту ықтималдығы артады. Үлкен диаметрлі дөңгелектер әдетте төмен қарсылыққа ие, бірақ олардың биік профилі ауа кедергісін арттырады. Кәсіби жарысшылар олардың тұрақтандыратын қасиеттері жоғары дейді. Орталық салмағы жоғары велосипедті теңестіру оңай болғанымен, жатқан велосипедтердің әртүрлі конструкциялары мұндай жалпылама пікірлерді сенімсіз етеді. Екі дөңгелектің бірдей өлшемде болуының тағы бір артықшылығы – велосипедке бір ғана өлшемдегі камера қажеттігі. Көбінесе ISO 559 (26 дюйм) артқы дөңгелек және ISO 406 немесе ISO 451 (20 дюйм) алдыңғы дөңгелек қолданылады. Кішкентай алдыңғы және үлкен артқы дөңгелектердің комбинациясы педальдар мен алдыңғы дөңгелектің бірін-бірі тигізбеуін қамтамасыз етеді, бұл қысқа доңғалақ базасы бар жатқан велосипедтерде кездесетін "өкше соққысы" (жарысшының өкшесі бұрылыстарда дөңгелекті тигізіп алады) деген мәселені болдырмайды. Артқы бумымен айналатын алдыңғы дөңгелекті жетектегі (PBFWD, жылдам жақшалы жатқан велосипед) конфигурациясы да педальдар мен алдыңғы дөңгелек бірге айналуының арқасында өкше соққысын болдырмайды. PBFWD велосипедтерінде екі дөңгелек немесе одан да үлкен дөңгелектер болуы мүмкін.

Қозғалтқышы

Көптеген төсектегі велосипедтерде артқы дөңгелекті қозғалту үшін ұзын тізбекпен, рамаға бекітілген бумға бекітілген педальдар болады. Дегенмен, педальдың алдыңғы дөңгелекке жақын орналасуына байланысты, алдыңғы дөңгелекті қозғалту (FWD) мүмкіндігі де қарастырылады, бұл әлдеқайда қысқа тізбек қолдануға мүмкіндік береді. Бір стильде тізбектің сәл бұрылуы қажет, ол рульді басқаруға мүмкіндік береді. Тағы бір стиль, айналмалы бум FWD (PBFWD) педаль жиынтығы алдыңғы вилкамен байланысты және оның бірге қозғалады. Ұзындығы қысқа тізбекке қоса, PBFWD-нің артықшылықтары – үлкен алдыңғы дөңгелекті пайдалану арқылы дөңгелек кедергісін азайту (педальдеу кезінде өкшеге тимейді) және спринт немесе көтерілу кезінде жоғарғы дене бөлігін пайдалану. Барлық FWD конструкцияларының басты кемшілігі – сырғақ қиыршық тас, ылғал шөп сияқты жабындармен жабылған тік беткейлерге көтерілгенде дөңгелектің сырғанауы. Бұл көбінесе жолдан тыс жүретін велосипедшілерге әсер етеді, ал салмақты алға жылжыту, педальдарға тұрақты күш түсіру және жолға арналған терең протекторлы дөңгелектерді пайдалану арқылы оны жеңілдетуге болады. PBFWD-нің тағы бір кемшілігі – педальмен басқару әсеріне бейімделуге байланысты кейбір велосипедшілер үшін сәл ұзақ «үйрену қисығы». Жаңадан бастағандар педальдеуді теңгеріп, жақсы үйренгенше, ирек сызып жүруге бейім. Бейімделгеннен кейін, PBFWD велосипедін кез келген басқа велосипед сияқты тура сызықта жүргізуге болады, тіпті оны тек аяқтармен дәл басқаруға да болады. Қазіргі уақытта өндірістегі жалғыз PBFWD велосипеді – Cruzbike, ол стандартты және төсектегі велосипедтердің көпшілігіне ұқсас дәстүрлі рульдік оське ие. Flevobike бұрын Python Lowracer-ге ұқсас орталықтан басқарылатын FWD велосипедін шығарған. Тағы бір қозғалтқыш түрі – арқанмен жүретін велосипедтер, онда жүргізуші қол және аяқтарын пайдаланады.

Толық аспалы велосипедтер

Қазіргі заманғы жату велосипедтеріне көбінесе алдыңғы және артқы аспалар жүйелері орнатылады, бұл жолға түспеген жерлерде ыңғайлылықты және жақсырақ ұстауды қамтамасыз етеді. Аспалардың серіппелі, эластомерлі және пневматикалық түрлері жату велосипедтерінде қолданылады, ал амортизаторлар мен артқы серіппелерде майлы немесе пневматикалық демпферлер болады. Толық аспалы тау велосипедтерінің жетілуі осы конструкциялардың дамуына көмектесті, олар көбінесе жату велосипедтеріне сәйкес өзгертілген бірдей бөлшектерді пайдаланады.

Қалқалар

Кейбір жүргізушілер велосипедтеріне аэродинамикалық құрылғыларды орнатады, оларға "фейринг" деп аталады. Бұл аэродинамикалық қарсылықты азайтуға және суық және жаңбырлы ауа райында жүргізушіні жылырақ және құрғақ ұстауға көмектеседі. Тік велосипедтерге де фейрингтер қолданылады, бірақ олар одан әлдеқайда сирек кездеседі. Толығымен жабық велосипедтер мен трициклдер веломобильдер деп саналады.

Орындықтар

Орындықтардың өзі тордан жасалып, жақтауға тығыз керілуі мүмкін, немесе суретте көрсетілген Стингер сияқты қатты қабықшалардың үстіне жабыстырылған көбіктік төсемдерден құралған, олар қаптама материалдарынан қалыпталып немесе жиналып жасалуы мүмкін. Еуропада қатты қабықшалы орындықтар көптеп кездеседі, ал АҚШ-та торлы орындықтар басым.

Тау велосипедтерінің жатуы

Дұрыс жабдықтар мен конструкциямен, төселген велосипедтер дәстүрлі тау велосипедтері сияқты, асфальтталмаған жолдарда және жолдан тыс жерлерде жүруге қолданылуы мүмкін. Бірақ, олардың ұзын дөңгелек аралығы және жүргізушінің орындықта бекітілуі салдарынан, тік және қисық асфальтталмаған бір жолды трассаларда пайдалану қиынға түседі. 1999 жылдан бері үлкен диаметрлі дөңгелектер, таулық берілістер және жолдан тыс жерге арналған арнайы конструкциялар қолданылып келеді. Мысалы, RANS Dynamik сияқты, отырған күйден тұрып педаль басқанға мүмкіндік беретін алға қарай бағытталған конструкциялар да жолдан тыс жерде қолданылуы мүмкін.

Төменгі жарыстар

Лоуречерлер – Еуропада жарысқа құмар жанкүйерлер арасында кең таралған жату велосипедінің бір түрі. Олар әдетте артқы жағында екі 20 дюймдік немесе 26 дюймдік дөңгелек, ал алдында 20 дюймдік дөңгелекпен жабдылған. Орындық дөңгелектердің үстінде емес, арасында орналасқан. Дөңгелектермен бір қатарда отыруы және еңкейген жағдайының арқасында, бұл типтегі велосипедтер жабылмаған жату велосипедтерінің ең аэродинамикалық түрі болып саналады.

Жоғары жарыстар

Жоғары жарыс велосипедтері екі үлкен дөңгелекті (әдетте ISO 559, 650c немесе 700c) пайдалану арқылы ерекшеленеді. Бұл төменгі жарыс велосипедтеріне қарағанда төменгі тіреуін жоғарырақ етуді талап етеді, сонда жүргізушінің аяқтары алдыңғы дөңгелектің үстінде болады, ал бұл өз кезегінде жоғарырақ отыру орнын қажет етеді. Отыру позыциясы басқа жағынан төменгі жарыс велосипедтеріндегідей аэродинамикалық болуы мүмкін. "Жарыс" деген сөз велосипедтің жылдамдыққа бағытталғандығын білдіреді, сондықтан мұндай велосипедтер көбінесе жылдамдыққа ұмтылады. Жоғары жарыс велосипедтері, әдетте, төменгі жарыс велосипедтеріне қарағанда маневрлеуге ыңғайлы, өйткені олардың жоғарырақ салмақ орталығы төмен жылдамдықтарда тепе-теңдікті сақтауды жеңілдетеді. Дегенмен, төменгі жарыс велосипедтерін жақтаушылар олардың конструкциясы аэродинамикалық қасиеттеріне байланысты жылдамдауға болатынын айтады. Себебі, жүргізушінің денесі дөңгелектермен бір қатарда орналасқандықтан, бұл ауа кедергісін азайтады. Жоғары жарыс велосипедтерінде құлау биіктігі жоғары болғандықтан, жамбас және шынтақ жарақаттары төменгі жарыс велосипедтеріне қарағанда жиі кездеседі. Алайда, мұндай жарақаттар өте сирек және көбінесе жеңіл болады.

Жарым жатушы және алға қарай қозғалатын велосипедтер

Тік және жатып кететін велосипедтердің арасындағы аралық позицияларды қолданатын велосипедтер жартылай жатып немесе педаль алға жылжытылатын типке жатады. Бұлар көбінесе демалыспен жүруге арналған, негізгі мақсаты – жайлылық пен қолданудың қарапайымдығы, осы үшін аэродинамикалық қасиеттеріне мән берілмейді.

Тандемде жатқандар

Тік велосипедтер сияқты, жатушы велосипедтер де бірнеше орындықпен жасалып, сатылады, осылайша жатушы велосипедтердің артықшылықтары тандем велосипедтерінің артықшылықтарымен үйлеседі. Дөңгелек базасы қажетсіз ұзартудан сақтау үшін, тандем жатушы велосипедтерде көбінесе екінші жолаушының (стокер) педаль механизмі (крансеті) алдыңғы жолаушының (капитан) орындығының астына орналастырылады. Екі жолаушының жату позыциясындағы кең таралған түрі – екі жолаушының қатар отырып кететін әлеуметтік тандем. Сонымен қатар, алдыңғы жағында жатушы стокер, ал артқы жағында тік пилотты пайдаланатын, мысалы, Hase Pino Allround сияқты гибридтік жатушы конструкциялар да бар.

Үш дөңгелекті велосипедтер

Жатып отырып шамалайтын үш дөңгелекті велосипедтер (триктер) жатып отырып шамалайтын велосипедтермен тығыз байланысты, бірақ екі емес, үш дөңгелекті болады. Үш дөңгелек екі түрлі орналасуы мүмкін: дельта типтес триктердің бір алдыңғы және екі артқы дөңгелегі, ал бақа типтес триктердің екі алдыңғы және бір артқы дөңгелегі болады.

Қол велосипедтері

Параличпен ауыратын және аяқтарын толыққанды пайдалана алмайтын адамдардың қажеттілігін қанағаттандыру үшін көптеген өндірушілер қолмен басқарылатын жату трициклі немесе қол велосипедін жасап, шығарды. Қол велосипедтері адам күшімен қозғалатын көліктер (HPV) жиындарында жиі кездеседі және көшелерде де көріне бастады. Олар көбінесе алдыңғы дөңгелектері стандартты дерайлерлік беріліспен қозғалатын дельта конструкциясын ұстанады, ал қуат қолмен айналатын механизмдер арқылы беріледі. Тежегіштердің тұтқалары әдетте қол тіреуіштеріне орнатылады, олар педальдік механизмдердің 180 градустық бұрылысынан айырмашылығы, көлденең орналасқан болады. Бүкіл механизм және алдыңғы дөңгелек бірге айналады, бұл жүргізушіге рульді басқарумен бірге айналдыруға мүмкіндік береді. Қолдар аяқтардан әлсіз болғанымен, көптеген қол велосипедшілері жоғарғы денесінің күшін пайдалана алады. Квалификациялы қол велосипедшісі жарыстарда лайықты қарқынмен жүре алады. Қол велосипедтері саяхаттар үшін де қолданылады, бірақ дизайнерлердің көпшілігі сақтандыратын қанаттарды немесе жүк тіректерін қоспайды. Сонымен қатар, стандартты қол велосипедтерінің беріліс қатынастары ұзақ және тік көтерілімдерде тиімсіз болуы мүмкін.

Қол-аяқпен жұмыс істейтін үш дөңгелекті велосипедтер

Жату велосипедтері қол және аяқ күштерін біріктіру мүмкіндігін ұсынады, осылайша бүкіл денеге жаттығу жасауға және әлсіз немесе жоқ аяқтары бар адамдарға велосипед жүргізуге мүмкіндік береді. Бір жатулы үш дөңгелекті велосипед үлгісінде пайдаланушы салмақ орталығын жылжыту арқылы екі алдыңғы дөңгелектің бағытын өзгертеді және артқы дөңгелекті айналдыру арқылы алға жылжиды. Сондай-ақ, қолмен айналдырылатын велосипед, жату велосипеді және үш дөңгелекті велосипед арасындағы гибридтер де бар; бұл велосипедтер жұлын зақымдануына қарамастан, аяқтармен велосипед тебуге мүмкіндік береді.

Қос дөңгелекті велосипедтер

Төрт дөңгелекті велосипедтердің үш дөңгелекті велосипедтермен бірдей жалпы артықшылықтары бар. Бір орындықты квадроциклдер үшін төртінші дөңгелектің тұрақтылығын арттыру, үш дөңгелекті велосипедке қарағанда айтарлықтай артықшылық бермейді. Көбірек дөңгелектер салмақты және күрделілікті арттырады. Төртінші дөңгелек жолдан тыс жүргенде бір орындықты жүргізушіге ең көп пайданы тигізеді. Егер екі немесе кейде төрт адам бірге, әлеуметтік жағдайда жүргісі келсе, төрт дөңгелекті велосипед қолдануға лайықты нұсқа болып табылады.

Үйге салынған

Тік велосипедтер сияқты, жатқан велосипедтерді жобалап, өздері құрастыратын шеберлердің өзіндік мәдениеті бар. Көбінесе олар басқа велосипедтердің, әсіресе тау велосипедтерінің бөлшектерінен жиналады. Рама конструкциясы қарапайым, иілген болат түтікшеден бастап, қолмен жасалған карбон талшықты рамаларға дейін алуан түрлі болуы мүмкін. Көптеген шеберлер үшін велосипедтің инженерлік есептеулері мен құрастыруы, оны жүргізумен бірдей қиындық тудырады.

Қиылысу

Бірнеше өндірушілер жинау және саяхаттауды жеңілдету үшін жиналмалы жатқыштарды ұсынады.

Қоспалар

Раманы оңай орау және тасымалдау үшін, құрастыру кезінде немесе кейіннен қосымша жалғауларды орнатуға болады, соның арқасында раманы кішірек бөліктерге бөлуге мүмкіндік туады.

Тұрақты жатқан құрылғылар

Жолға арналған дөңгелекті велосипедтермен қатар, стационарлық нұсқалары да бар. Олар көбінесе спортзалдарда кездеседі, бірақ үйде қолдануға да болады. Қалыпты стационарлық жаттығу велосипеді сияқты, олар бір орында тұрады және пайдаланушы желдеткіш немесе генератор сияқты қарсылық тудыратын механизмге қарсы педаль айдайды, бірақ жатып педальдау арқылы. Бұлардың жолға арналған велосипедтерге қарағанда ыңғайлылығы бірдей. Стационарлық велосипедтерде әдетте тік қылып орналасқан орындық болады және педальдің осі орындық деңгейінен төмен орналасады. Орындық әдетте реттеледі және рельс бойымен жылжыту арқылы бекітіледі.

Тіреу бағаналармен салыстырғанда

Жататын және тік велосипедтердің арасында айқын айырмашылықтар бар. Төменде келтірілген артықшылықтар мен кемшіліктер әртүрлі типтерге әртүрлі дәрежеде немесе мүлдем қатысты болмауы мүмкін. (Мысалы, үш дөңгелекті велосипедтерде тепе-теңдік мәселесі туындамайды.)

**Мәселе** | **Жататын велосипед** | **Жататын трицикл** | **Тік велосипед**
---|---|---|---
**Сипаттама** | | |
**Қауіпсіздік/Комфорт. Құлау** | Құлау кезінде велосипедшінің жерге жақын болуы соққы жылдамдығының тік компонентін азайтады. Толық айналу немесе домалап құлау болмаса, соққылар көбінесе басқа емес, дененің төменгі бөлігіне тиеді, себебі бағыт аяқтарға қарай. Жататын велосипедтерде қорғаныш қаптамасы бар велосипедшілер құлаудан кейін сырғақтап келе жатқанда тікелей соқтығысудан қорғалады. Жолдың сырғақ жағдайында тәжірибелі тік велосипедші құлаудан аулақ болу үшін сырғақ аяғын пайдалана алады – бұл жарыс жолында қолданылатын тәсіл. | | Құлау кезінде велосипедшінің жерге қатысты биіктігі жоғарырақ болғандықтан, соққы жылдамдығының тік компоненті үлкен болады. Соқтығысу көбінесе басқа тиеді.
**Тормоздау** | Ауырлық орталығы төмен және ұзын дөңгелек аралығы бар жататын велосипедтерде артқы дөңгелек көтерілмейтін күшті тормоздау мүмкіндігі бар. Таңбашалы трициклдерде күшті тормоздау кезінде артқы дөңгелек көтерілуі мүмкін. | | Тормоздау кезінде дене салмағы алға жылжуы мүмкін, бұл артқы дөңгелектің көтерілуіне әкелуі мүмкін.
**Арқа/мойын/буын ауруы** | Көптеген велосипедшілер тік велосипедпен жүргенде туындайтын созылмалы арқа немесе мойын ауруын жеңілдету үшін жататын велосипедке көшеді. Трициклдерде үш дөңгелектің тұрақтылығы төмен беріліспен жүруге мүмкіндік береді, сондықтан биікке шығу кезінде буындарға ауыртпалық түспейді. Сондай-ақ, кейбір жататын велосипедтерде велосипедшінің аяқтары жүрекпен бір деңгейде орналасқан. Бұл денедегі гидростатикалық қысымды төмендетеді, осылайша веноздық қан жүрекке оңайрақ оралады. Бұл физиологиялық әсердің қан айналымын жақсартуы ұзақ саяхаттарда велосипедшінің төзімділігін және/немесе қуатын арттыруы мүмкін. Жататын велосипедшілер тік велосипедшілер сияқты иілмейді, бұл тыныс алуды жеңілдетеді. Жататын велосипедтегі отыру орны денеге түсетін жүктемені азайтады, сондықтан ол ұзақ саяхаттар мен турлар үшін өте қолайлы. Отырғыштың бұрышына байланысты мойынға, білезіктерге ыңғайлы болуы мүмкін, жататын орындықтарда мұндай мәселелер туындамайды. | |
**Велосипедшінің көрінуі** | Қалалық қозғалыста көптеген жататын велосипедтер мен трициклдер көптеген автомобиль жүргізушілерінің көз деңгейінен төмен орналасқан, бірақ олардың ерекше дизайны жүргізушілердің оларға көңіл бөлгісін қамтамасыз етеді. Жататын велосипедшілер көбінесе велосипедтеріне және жабдықтарына байрақтар, шамдар мен шағылыстыратын материалдар қосып, көрінуді жақсартады, сондай-ақ автомобиль жүргізушілерімен көзге көз қарауды артықшылық деп есептейді. | |

**Жүргізу тәжірибесі**

**Көріс бұрыштары** | Жататын велосипедтегі отыру орны, тым көп еңкеймесе, велосипедшіге тікелей алға қарап, айналадағы көрікті жерлерді ыңғайлы түрде қарауға мүмкіндік береді. Көптеген тік велосипедтер, әсіресе жарыста қолданылатын велосипедтер, табиғи ұстанымы төменге қарайтын ұстанымға ие; тікелей алға қарау үшін мойынды жоғары көтеру керек. | |
**Тепе-теңдік** | Екі дөңгелекті жататын велосипедшілер кәдімгі велосипедшілерге қарағанда велосипедті басқаруға немесе тепе-теңдікке көмектесу үшін салмағын ауыстыру мүмкіндігі аз болуы мүмкін. Нәтижесінде, төмен жылдамдықпен және тығыз маневрлермен жүру жататын велосипедте қиынға соғуы мүмкін. Ең болмағанда, қайта оқыту қажет. Жататын трициклдер үш дөңгелекті болғандықтан, өздігінен тұрақты. | |
**Көтерілу** | Жататын велосипедтегі көтерілуге қажетті күш көптегендер үшін кемшілік болып табылады. Бұл әсіресе жататын велосипедпен жүрудің бастапқы кезеңінде байқалады, аяқтар әлі бұлшық еттеріне жатпаған кезде. Дәстүрлі велосипедте велосипедші педальдарға тұрып, рульге сүйене алады, ал жататын велосипедте орындыққа сүйене алады. Екі стильде де жоғары ырғақпен жүру аяқтардың ауыртпалығын және шаршауды азайтады. Жататын трициклдер ерекше жағдай, өйткені велосипедшілер дөңгелектердің сүйреуіне байланысты кез келген таудың кез келген беткейіне тиісінше беріліспен көтеріле алады, себебі тепе-теңдік (және осылайша жылдамдық) ескерілмейді. Көтерілу үшін жататыннан тік велосипедке ауысатын велосипедтерді жасауға талпыныстар жасалған. Іс жүзінде ең үлкен айырмашылық, жататын конструкцияның қосымша салмағы және масса орталығы төмен болғандықтан, 5 км/сағ жылдамдықтан төмен жылдамдықпен велосипедті теңгертудің қиындығынан туындайды. | |
**Бұрылу** | Ұзын дөңгелек аралығы бар жататын велосипедтердің бұрылу радиусы үлкен, ал тепе-теңдікке қатысты қиындықтармен байланысты, тығыз және төмен жылдамдықты маневрлер қиын болуы мүмкін. Кейбір қысқа дөңгелек аралығы (SWB) және ықшам ұзын дөңгелек аралығы (CLWB) конструкцияларындағы тығыз бұрылу кезінде аяқтардың алдыңғы дөңгелекке тиюі "аяқ соққысы" деп аталады. Бұл тек тығыз бұрылу кезінде байқалады және аяқты көтеру арқылы немесе педальдауды тоқтату арқылы болдырылуы мүмкін. Бұл тік конструкциялардағы "саусақ соққысына" ұқсас, ол да конструкцияға, орындалуға, аяқтардың өлшеміне және педальдағы орналасуына, сондай-ақ канаттардың болуына немесе болмауына байланысты. | |
**Кедергілер** | Жататын велосипедтердің алдыңғы дөңгелегін бордюрлерге немесе басқа кедергілерге итеру қиын. Жататын велосипедтің алдыңғы дөңгелегі көбінесе кішкентай болғандықтан, толық биіктіктегі бордюрлерге көтерілу тіпті аспаптармен жабдықталған жағдайда да қауіпті болуы мүмкін. | |
**Жылдамдық** | Төмендеулерде, тегіс жерде немесе аз көлбеу беткейлерде, жататын велосипедтердің аэродинамикалық профилі желге қарсылықты азайту арқасында бірдей күш-жігермен тік велосипедтерге қарағанда жылдамдығы жоғары болады. Осы ерекшелік 1930 жылдары Халықаралық велосипед одағының (UCI) оларды тыйым салуына әкелді (тарихқа қараңыз). Адам күшімен жүргізілетін көліктердің әлемдік жылдамдық рекорды толық жабық жататын велосипедте орнатылды. | |
**Тоқтау** | Көптеген жататын велосипедтердегі орындық төмен болғандықтан, тоқтағанда жерге аяқ тигізу тік велосипедке қарағанда оңайырақ. Трициклде педальдардан түсіп қалмай, тоқтауға болады. | |

**Практикалық мәселелер**

**Бағасы** | Жататын велосипедтер тік велосипедтерге қарағанда әдетте 50–100% қымбатқа түседі. Көбінесе олар тәжірибелі шеберлер жасаған, шағын партиялармен шығарылған, арнайы бөлшектерді қажет етеді және тік велосипедтерге қарағанда аз санда сатылады. Төменгі баға сегментіндегі көптеген тік велосипедтердің бағасы ең арзан жататын велосипедтен де төмен. | |
**Раманың ұзындығы/ені** | Кейбір жататын велосипедтердің конструкциялары тік велосипедтерге қарағанда ұзын раманы пайдаланады. Бұл әдетте салмақты арттырады және раманың иілуіне әкеледі, бұл қуатты жоғалтуға себеп болады. (Артқы дөңгелекке жететін модельдерде) тізбек тік велосипедке қарағанда екі-үш есе ұзын болады және әдетте бірінші немесе бірнеше бос дөңгелектерді қажет етеді. Мұндай дөңгелектерде аз мөлшерде үйкеліс болады, бұл қуатты азайтады. Ұзын немесе ені кең конструкцияларды тасымалдау қиын болуы мүмкін. Трициклдер есіктерден өтуге қиындық тудыруы мүмкін. Кейбір өндірушілер жиналмалы немесе бөлінетін конструкцияларды ұсынады, бірақ олар көбінесе қымбатқа түседі. Рульге дейін дөңгелектерге дейінгі қашықтық спидометрлер мен велосипедтік компьютерлер үшін мәселе тудыруы мүмкін, сымды және сымсыз модельдер үшін де. Рульге дейін педальдарға дейінгі қашықтық та тік велосипедке қарағанда ұзын, бұл каденс датчиктерімен мәселе тудыруы мүмкін. | |
**Дизайн** | Жататын велосипедтер көбінесе ромб тәрізді велосипедтерден өзгеше пішінге ие, сондықтан стандартты велосипед тіректері, автомобиль тасымалдағыштары, аксессуарлар мен құлыптар әдеттегідей орнатылмайды. Сонымен қатар, оларды стандартты велосипедтік жұмыс стендіне орнату қиын, ал ауыстырғыштарды реттеу кезінде педальдарды бұру үшін көмекші адам қажет болуы мүмкін. Кейбір велосипед механиктері "стандартты емес" велосипедтік конструкциялармен жұмыс істеуге тартыншақ болуы мүмкін. | |

Тарих

Жататын велосипедтердің дизайны 19 ғасырдың ортасына дейін жетеді. 1900 жыл шамасында бірнеше үлгілер патенттелген, бірақ бұл алғашқы үлгілер табысқа жете алмады.

Ертедегі төсектегілер

Велосипедтің пайда болған алғашқы күндерінен бастап, оның жатып және тік отырып жүргізілетін түрлері кездесетін. Велосипедтің қалыптасқан түрі Старлидің қауіпсіз велосипедінен кейін белгілі болғанға дейін, түрлі конструкциялармен тәжірибелер жасалды, соның ішінде жатып отырып жүргізілетін велосипедтер де болды. Бұл дизайн 1860 жылдарға дейін барып жетеді, бірақ велосипедтің жеке класы ретінде қарастырылатын жатып отырып жүргізілетін велосипедтің алғашқы суреті 1893 жылғы 10 қыркүйекте жарық көрген Fliegende Blätter журналында жарияланды. Сол жылы Fautenil Vélociped – алғашқы нағыз жатып отырып жүргізілетін велосипед деп есептелінеді. 19 ғасырдың соңында жатып отырып жүргізілетін бірнеше велосипед конструкцияларына патенттер алынды, сондай-ақ велосипед туралы жазатын баспасөз беттерінде әртүрлі конструкциялардың артықшылықтары талқыланды. 1897 жылғы "Чалланд" және 1901 жылғы "Америкалық Браун" модельдері бүгінгі күнгі рекумбентердің алға басушылары ретінде танылады.

"Vélo-Velocar" және "Vélorizontal" мошеті

"Велокар" деп аталатын төрт дөңгелекті, екі орындық, педальмен қоздырылатын автомобильді 1930-шы жылдары француз ойлап табушысы және жеңіл автомобильдер жасаушысы Шарль Моше жасаған. Велокарлар француз сатып алушыларына жақсы сатылды, олар моторлы автомобильге қол жеткізе алмады, мүмкін Ұлы депрессия кезіндегі нашар экономикалық жағдайға байланысты. Төрт дөңгелекті Велокарлар жылдам болған, бірақ жоғары жылдамдықпен бұрылыс жасағанда жақсы басқарылмады. Содан кейін Моше үш дөңгелекті конструкциямен және, ақырында, Vélocar технологиясына негізделген екі дөңгелекті конструкциямен тәжірибе жасады. Мошенің "La bicyclette de l'Avenir" ("Болашақтың велосипеді"), "Vélo Vélocar" немесе зауыт оларды "V V" деп атаған алғашқы үлгілері 40 мм болат түтікшелі, бір тіреуішті рама және 450 x 55 дөңгелектерді пайдаланды, рульдері мінген адамның үстінде орналасқан және бұрылу моменті бейім тісті дөңгелектер арқылы берілді. Әртүрлі типтегі Моше жасаған ауыстырғыш берілістер орнатылды, трек үлгілері үшін бір беріліс болды. Берілістер негізгі және қосымша тізбектер арқылы орталық бөлігіне орнатылды. Спорттық үлгілерде арқа тіреуі реттелетін болды. Өзінің жатқан күйдегі велосипедінің жылдамдығын көрсету үшін Моше конструкцияны UCI және UVF ұйымдарында бекіттірді және 2-санаттағы жарыскер велосипедші Фрэнсис Фоурді жарыстарға қатысуға шақырды. Фаур өте сәтті болды, Еуропаның көптеген үздік велосипедшілерін жол және трек жарыстарында жеңіп, қысқа қашықтықтарда жаңа әлемдік рекордтар орнатты. 1933 жылы Моше жасаған велосипедте Пол Моран тағы бір велосипедші Париж-Лимож жарысын жеңіп алды. 1933 жылдың 7 шілдесінде Париж велодромында Фаур модификацияланған Vélo Velocar-да бір сағат ішінде жүріп, Оскар Эггтің шамамен 20 жыл бұрын орнатқан сағаттық рекордын ұтып, көп назар аударды. 1934 жылдың ақпан айында Халықаралық велосипедшілер одағы (UCI) отырысында "тік" велосипедтер өндірушілері Фаурдың бір сағаттық рекордын жарамсыз деп жариялауға лобби жасады. 1934 жылдың 1 сәуірінде UCI жарыс велосипедінің жаңа анықтамасын жариялады, онда төменгі тіректің жерден қанша биіктікте болуы мүмкін, оның орындықтан қанша алшақта болуы мүмкін және алдыңғы дөңгелекке қанша жақын болуы мүмкін екендігі көрсетілді. Жаңа анықтама дәстүр, қауіпсіздік және экономикалық себептермен UCI іс-шараларынан жатқан күйдегі велосипедтерді тиімді түрде тыйым салды. Шарль Моше тыйым салынғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ол әлі де UCI шешіміне наразылық білдіріп, фирма оның жесірінің және кейіннен Жорж Моше басшылығымен 1941 жылға дейін шектеулі сандағы клиенттер үшін жатқан күйдегі велосипедтерді жасауды жалғастырды. Олардың соңғы үлгілері "Vélorizontal" деп аталатын бір тізбекті конструкция болды, соңғы үлгіде "Cyclo" төрт жылдамдықты беріліс қолданылды. UCI шешімінен кейін Фаур жарыстарға қатысуын жалғастырып, Velocar-мен тік велосипедтерді үнемі жеңіп отырды. 1938 жылы Фаур және Моше ұлы Жорж әлемдік рекордты жақсарту ниетімен Velocar-ға аэродинамикалық қаптамалар қосуды бастады. 1938 жылдың 5 наурызында Фаур қаптамасы бар Velocar-да бір сағат ішінде 50,537 шақырым жүріп, жылдамдықты көліктің көмегінсіз сағатына 50 шақырымнан астам жол жүретін алғашқы велосипедші болды. UCI-нің жатқан күйдегі велосипедтерге және басқа да аэродинамикалық жақсартуларға тыйым салуы төрт онжылдыққа жатқан күйдегі велосипедтердің дамуын тоқтатты және әлі де күшінде. Жылдар бойы жатқан күйдегі велосипедтердің конструкциялары пайда болғанымен, олар негізінен жеке энтузиасттардың жұмысы болды және 1970 жылға дейін олардың саны шамалы болды. Жорж Моше 2008 жылы қайтыс болды.

1970 жылдардағы қайта өрлеу және IHPVA

Бұл кезеңде Пол Ринковски және басқалар дамуға үлес қосса да, заманауи жататын велосипедтер қозғалысы 1969 жылы Роберт Райлидің «Ground Hugger» велосипеді «Popular Mechanics» журналында жарияланғаннан кейін серпіліс алды. Сонымен қатар, Честер Кайлдың және әсіресе MIT-тен Дэвид Гордон Уилсонның еңбектері де маңызды болды. Олар UCI шектеулеріне қарсы болды және жататын велосипедтер мен аэродинамикалық қаптамалармен жұмысын жалғастырды. 1974 жылы олар Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында Халықаралық Адам Күшімен Жүргізілетін Көліктер Чемпионатын ұйымдастырды, осыдан IHPVA пайда болды. Кайл мен оның студенттері UCI-ның тыйым салған тік велосипедтерге арналған аэродинамикалық қаптамаларды да сынап көрді. 1975 жылы Джон және Рэнди Шлиттер ағайындылар өздерінің «Rans» компаниясында жататын велосипедтерді өндіруді бастады және мұны жасаған алғашқы американдық компания атанды. Бұл велосипед Кристофер Уолкеннің суретінде пайда болды, сондай-ақ Ричард Баллантайнның «Ричардтың велосипед кітабы» атты танымал анықтамалығында да жарияланды. 1983 жылдан 1991 жылға дейін Стивен Робертс АҚШ-ты күн панельдері мен ноутбугі бар тіркемемен аралап шықты, бұл туралы баспасөз жариялады және «Computing Across America» кітабын жазды. Жататын велосипедтердің жылдамдық рекордтары Халықаралық Адам Күшімен Жүргізілетін Көліктер қауымдастығының ережелерімен реттеледі. Танылған рекордтардың көптеген түрлері бар, олардың ең жылдамдысы – «ұшып 200 метр», яғни ұшып келе жатып 200 метр қашықтықты ең жоғары 1,66 м/с көтерілген желмен деңгейлі жерде жүзу. Қазіргі рекордты канадалық Тод Райхерт алдыңғы дөңгелегімен жүргізілетін, толыққанды аэродинамикалық қаптамасы бар төменгі жататын велосипедпен орнатты. IHPVA ережелері бойынша тік велосипедтің ресми рекорды (бірақ теңіз деңгейінде, биік тауларда емес) 1986 жылы Джим Гловер ағылшындық Moulton велосипедімен және велосипедтің айналасында орналасқан американдық жасалған қатты қаптамамен орнатты. IHPVA сағаттық рекордын Сэм Уиттингхэм 2009 жылдың 19 шілдесінде орнатты. Ең соңғы белгілі сағаттық рекорд – 92,432 км (57,434 миль), Швейцарияның Франческо Руссо Германияның Клетвиц қаласындағы DEKRA Test Oval трассасында Metastretto велосипедімен 26.06.2016 күні орнатты. Тік велосипед үшін эквивалентті рекордты 2019 жылы Виктор Кампенаертс орнатты. UCI Крис Бордманның 1996 жылғы рекордтық велосипедін тік велосипедтің қазіргі анықтамасына сәйкес емес деп санайды. Бордманның Monocoque велосипедін Майк Берроуз жасаған, ал оның Windcheetah жататын трициклі (жоғарыда қараңыз) сондай-ақ Лэндс-Эндтен Джон о'Гройтске дейінгі 861 мильді (1386 км) 41 сағат 4 минут 22 секундта Энди Уилкинсонмен бірге жүргізу рекордын ұстап тұр. 2003 жылы Роб Инглиш Редингте өткен 4000 метрлік жарыста Ұлыбританияның 4 адамнан құралған командалық қуу чемпиондары ВК Сент-Рафаэльді жеңіп, оларды 4 минут 55,5 секундтан 5 минут 6,87 секундқа дейін басып озды және жол бойында Сент-Рафаэльдің бір мүшесін қалып қойды. 2009 жылы RANS командасы Америка бойынша жарыста жеңіске жетті.