Кіріспе

Үш дөңгелекті өздігінен жүретін көлік, адам күшімен жүретін үш дөңгелекті көліктер.

Трицикл, кейде трик деп қысқартылатын, адам күшімен (немесе бензинмен, электр қозғалтқышымен немесе оның көмегімен, немесе гравитациямен жүретін) үш дөңгелекті көлік құралы. Кейбір трициклдер, мысалы, велосипедтік рикшалар (жолаушыларды тасымалдау үшін) және жүк тасымалдауға арналған триктер, әсіресе дамып келе жатқан елдерде, атап айтқанда Африка мен Азияда коммерциялық мақсаттарда қолданылады. Батыста ересектерге арналған трициклдер көбінесе демалыс, сауда және жаттығу үшін пайдаланылады. Трициклдер балаларға, мүмкіндігі шектеулі адамдарға және қарт адамдарға велосипедке қарағанда тұрақтылығы үшін қолайлы. Дегенмен, дәстүрлі трициклдің динамикалық жақтан тұрақтылығы нашар, сондықтан бұрылыс кезінде трициклдің аударылып кетпеуі үшін сақтық таныту қажет. Рекумбенді сияқты бұрынғыдан өзгеше конструкциялардың ауырлық орталығы төмен болғандықтан, оларды пайдалануда аз күтім қажет.

Тарих

1655 немесе 1680 жылдары мүгедек неміс Стефан Фарффлер өзінің қимыл-қозғалысын сақтау үшін үш дөңгелекті мүгедектер арбасын жасады. Сағатшы Фарффлер қолмен айналдырылатын механизммен жұмыс істейтін көлік құралын ойлап тапты. 1789 жылы екі француздық өнертапқыш педальдармен қозғалатын үш дөңгелекті көлік құралын жасады және оны трицикл деп атады. 1877 жылы Старли "алғашқы тізбекті жетегі бар үш дөңгелекті велосипедтердің бірі" болған "Ковентри Ротари" деп аталатын жаңа көлікті жасады. Старлидің өнертабыстары Ұлыбританияда трициклдерге қызығушылықты арттырды; 1879 жылға қарай Англияның Ковентри қаласында "үш дөңгелекті және көп дөңгелекті велосипедтердің жиырма түрі өндірілді, ал 1884 жылға қарай 20 өндіруші 120-дан астам түрлі модельдерді шығарды". Алдыңғы рульді бірінші трицикл 1881 жылы Англияның Лестер қаласындағы "The Leicester Safety Tricycle Company" компаниясымен жасалды және 1882 жылы 18 фунт стерлингке сатылды. Олар сол кезде жиналмалы трициклді де жасады. Трициклдерді биік дөңгелекті велосипедтерде жайлы сезінбеген, мысалы, ұзын, кең көйлек киген әйелдер (рационалды киім туралы қараңыз) пайдаланды. 1903 жылдың қыркүйек айында танымал комедия актері Эдмунд Пэйн жиырма төрт сағаттық трицикл рекордын жаңаруға тырысты. 100 мильден кейін Пэйн жоспарланған уақытында болды, бірақ жақын арада бес сағат бойы тоқтаусыз жаңбыр жауған Уисбекте тоқтауға мәжбүр болды.

Қауымдастықтар

Ұлыбританияда тік үш дөңгелекті велосипедтерді кейде "арбалар" деп атайды. Ұлыбританиядағы көптеген трицикл жанкүйерлері 1929 жылы құрылған Трицикл қауымдастығының мүшелері болып табылады. Олар күндізгі саяхаттарға, турларға, уақыттық жарыстарға және критерий (бірге старт алатын жарыс) сериясына қатысады.

Дельта

Дельта үштік велосипедтің бір алдыңғы және екі артқы дөңгелегі бар.

Қалқалы

Бақаша велосипедінің екі алдыңғы және бір артқы дөңгелегі болады. Кейде артқы дөңгелекпен басқару қолданылады, бірақ бұл бұрылу радиусын ұлғайтады және басқаруға әсер ете алады (геометриясы кері жұмыс істейтін стандартты үш дөңгелекті велосипедке ұқсас, бірақ рульдік демпфер қосылған). Тікелей үш дөңгелекті көлік құралында екі басқарылатын дөңгелек болады, біреуі алдыңғы жақта, екіншісі ортасында немесе артқы жақта орналасқан.

Тіке тұру

Тік үш дөңгелекті велосипедтер екі дөңгелекті велосипедке ұқсайды, әдетте алмаз тәрізді немесе ашық рамасы болады, бірақ артқы жағында кең арақашықтығы бар екі дөңгелек (делта деп аталады) немесе алдыңғы жағында екі дөңгелек (тадполь деп аталады) болады. Жүргізуші дельта және тадполь конфигурацияларында да раманың үстіне отырады. Басқару дельтадағы дәстүрлі велосипедтік вилка арқылы алдыңғы дөңгелекке тікелей қосылған руль арқылы немесе тік тадполь велосипедінде Акерман рульдік геометриясының бір түрі арқылы жүзеге асырылады. Еңкеймейтін барлық үш дөңгелекті велосипедтерде тұрақсыздық мәселелері бар және еңкеймейтін тік үш дөңгелекті велосипедте жүргенде үлкен сақтық қажет. Ауырлық центрі жатқан кездегі үш дөңгелекті велосипедтермен салыстырғанда жоғарырақ. Осы себепті, еңкеймейтін үш дөңгелекті велосипедтер бұрыштарда және тегіс емес немесе көлбеу жерде аударылуға бейім. Керісінше, жүргізуші басы жоғарырақ болғандықтан, жатқан кездегіден жақсы көрініс алады.

Отырған

Жатып отырып жүргізілетін трикалардың артықшылықтары (қалыпты трикаларға қарағанда) – тұрақтылық (салмақ орталығының төмендігі арқасында) және төмен аэродинамикалық қарсылық. Кемшіліктері (велосипедтермен салыстырғанда) – жоғарырақ бағасы, салмағы және ені. Өте төменгі орындыққа отыру қиын болуы мүмкін, ал жолда басқа көлік жүргізушілеріне олар нашар көрінуі мүмкін.

Дельта

Дельта трициклі тік трицикліне ұқсас, екі доңғалағы артқы жағында және біреуі алдында орналасқан, бірақ ол тік емес, керісінше, жүргізуші орындыққа ұқсас креслода отыратын конструкцияға ие. Бір немесе екі артқы доңғалақ жетегімен жабдықталуы мүмкін, ал алдыңғы доңғалақ рульді басқару үшін қолданылады (кәдімгі орналасу). Рульді басқару байланыс арқылы жүзеге асырылады, мұнда руль тұтқасы орындықтың астында орналасқан (орындықтың астындағы рульді басқару) немесе үлкен руль тұтқасымен тікелей алдыңғы доңғалаққа қосылған (орындықтың үстінен рульді басқару). Кейбір дельта трицикльдерін алдыңғы доңғалақты көтеріп, орындықтың үстіңгі бөлігін жерге тіреу арқылы тік қалпында сақтауға болады. Дельта трицикльдері көбінесе тұмсықты трицикльдерге қарағанда жоғары орындыққа және тар бұрылу радиусына ие. Тар бұрылу радиусы кедергілер орналасқан жолдарда немесе жақын жерде орналасқан бөгеттерді айналып өту үшін қажет. Жоғары орындық трицикльге отыруды және түсуді жеңілдетеді. Жоғары орындыққа қарамастан, дельта трициклі жүргізушінің салмағы қоса алғанда, салмақтың көп бөлігі артқы доңғалақтарға ауысқан жағдайда өте тұрақты болуы мүмкін. Көптеген дельта трицикльдері орындықты тым алға орналастырады, бұл артқы доңғалақтардан салмақты алып, алдыңғы доңғалаққа көбірек салмақ түсіреді, бұл трицикльді тұрақсыз етеді. Hase Kettwiesel дельта трициклі жоғары орындыққа ие, ол салмақтың көп бөлігін икемді артқы доңғалақтарға түсіріп, оны тұрақтырақ етеді. Дельта трицикльдерін қозғалыс, оңалту және/немесе жаттығу үшін қолмен басқарылатын скутер ретінде пайдалануға болады. Hase Lepus Comfort – негізінен ыңғайлылық пен пайдаланудың қарапайымдығы үшін жасалған оңалту дельта трициклінің мысалы. Оның алдыңғы тірегі төмендетілген және орындықтың биіктігін монтаждау мен түсіруді жеңілдететін биіктікке дейін реттеуге болады. Сонымен қатар, ыңғайлылық үшін артқы доңғалақтарда амортизаторлар орнатылған. Lepus сақтау және тасымалдауды жеңілдету үшін жиналмалы. Егер екі трициклдің де сапасы және қолданылған материалдары ұқсас болса, дельта трициклінің салмағы тұмсықты трицикльдің салмағына жақын болуы мүмкін. Hase Kettwiesel Allround дельта трициклі алюминий рамаға ие және салмағы 39,4 фунт (17,9 кг). Catrike Road тұмсықты трициклі алюминий рамаға ие және салмағы 37,5 фунт (17 кг).

Қалқалы

Жататын тұмсықты немесе кері трик – алдыңғы жағында екі басқарылатын дөңгелек және артқы жағында бір жетек дөңгелек болады. Бірақ бір модельде алдыңғы дөңгелектер жетек болып жұмыс істейді, ал артқы дөңгелек басқарылады. Басқару бір руль арқылы, байланыс сымдарымен алдыңғы дөңгелектердің осьтеріне (жайIndirect) немесе екі руль (немесе екі жарты руль) арқылы, әрқайсысы рульдік түтікке, әдетте велосипедтік гарнитура арқылы бекітіліп, осьтерге тікелей қосылады. Бір байланыс сымы сол және оң дөңгелек осьтерінің жиынтығын байланыстырады. Тұмсықты триктерді көбінесе орта жастағы немесе зейнеткерлік жастағы, бұрынғы велосипедшілер қолданады, олар тік велосипедтерден туындайтын ауырсынулардан шаршаған. Өте төмен салмақ орталығына, аэродинамикалық құрылымына және триктерге қарағанда жеңіл салмағына байланысты, тұмсықты триктер ең жоғары өнімділікке ие деп есептеледі. Көптеген веломобильдер кең алдыңғы және тар артқы бөлігінің арқасында аэродинамикалық артықшылықтарын ұсынатын тұмсықты трик конфигурациясында жасалады, бұл дельта трик конфигурациясынан жақсы.

Қолмен жұмыс істейтін

Қолмен айналдырылатын трициклдер қолмен айналдырылатын механизмді жалғыз қуат көзі ретінде немесе педальдар арқылы аяқ күшімен және қолмен айналдырудан қосарлы жетек ретінде пайдаланады. Тек қолмен айналдырылатын трициклдерді мүгедектігі немесе жарақат салдарынан аяқтарын пайдалана алмайтын адамдар қолдана алады. Оларды Greenspeed, Invacare, Quickie және Druzin сияқты компаниялар шығарады. Егер аяқтарда сал болу орын алса, функционалдық электрлік стимуляцияны қолдану арқылы жылдамдық пен қашықтықты арттыруға болады. Ірі аяқ бұлшық еттері қолмен айналдыру қозғалысына сәйкес келетін электр импульстарымен белсендіріледі.

Тандем

Жатып отырып жүретін тандемді трициклдер екі адамға жатып отырып жүруге мүмкіндік береді, олардың қосымша салмағын ұстау үшін арнайы күшті арқалық фрейм қолданылады. Кейбір модельдер "капитанға" (бағытты басқарушы) және "стокерге" (тек педаль айдайтын) әртүрлі жылдамдықпен айналуға рұқсат етеді. Олар көбінесе құрастырмалы бөлшектермен жасалады, бұл фреймді оңай тасымалдау үшін бөліп алуға мүмкіндік береді. Жатып отырып жүретін трициклдерді өндіретін компаниялардың қатарында Greenspeed, WhizWheelz және Inspired Cycle Engineering бар.

Рикша

Жалға жолаушы тасымалдауға арналған велосипедтік рикшалардың көпшілігі – алдыңғы жағында бір руль, артқы жағында екі дөңгелек бар үш дөңгелекті велосипедтер. Велосипедтік рикшаларда жолаушыларды күн мен жаңбырдан қорғау үшін көбінесе шатыр немесе күрке болады. Бұл көліктер Оңтүстік Азия және Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен қолданылады, рикша жүргізу ауылдық аймақтардан келген, көбінесе кедей адамдар үшін маңызды жұмыс табады. 1990 жылдары және 21 ғасырдың бірінші онжылдығында рикшалар Ұлыбритания, Еуропа және АҚШ-тың ірі қалаларында үлкен танымаллыққа ие болды. Олар қалалық көлік қызметтерін ұсынады, қызықты саяхаттар ұйымдастырылады және жарнама құралы ретінде қолданылады. Spidertrike – бұл Лондон орталығында пайдаланылатын және Eco Chariots компаниясы басқаратын жатқан күйдегі велосипедтік рикша. Суреттегі трициклді SUV (Sensible Utility Vehicle) деп атайды және оны Флоридада (АҚШ) орналасқан Organic Engines компаниясы шығарады. Бұл алдыңғы дөңгелекті үш дөңгелекті велосипед, ол жүргізуші орындығының артында біліктілікпен құрастырылған, гидравликалық екі дискілі тежегіштері және ішкі ступицалық берілістері бар. Жолаушыны жаңбыр мен күннен шатыр қорғайды.

Балалар

Үш дөңгелек велосипед – баланс велосипедінен бұрын, он сегіз айдан бес жасқа дейінгі балаларға арналған әдеттегі ойыншық. Ересектерге арналған модельдермен салыстырғанда, балалардың үш дөңгелек велосипедтері қарапайым, тежегіштері мен жылдамдықтары жоқ, көбінесе қарапайым алдыңғы жетегі болады. Балалардың үш дөңгелек велосипедтері, әсіресе доңғалақ базасы немесе іздері жеткіліксіз болса, тұрақсыз болуы мүмкін. Кейбір үш дөңгелек велосипедтерде ересектердің велосипедті басқаруы үшін итергіш таяқшасы бар. Сонымен қатар, қолмен айналдырылатын велосипед, жату позындағы велосипед және үш дөңгелек велосипедтің арасында жаңа гибридтер пайда болды, бұл велосипедтер тіпті омыртқа миының зақымдануына қарамастан, аяқтарымен велосипед тебуге мүмкіндік береді.

Басу

Үш дөңгелекті велосипедтер велосипед сияқты бұрылысқа қарай еңкейіп, кең осьтік арақашықтық болмаса құлаудан сақтану үшін жасалған. Олар тік, жататын, дельта және түйеқұйрық түрлерінде кездеседі.

Ауыстыру жиынтығы

Үш дөңгелекті велосипедке түрлендіру жиынтығы немесе жиынтық велосипедті тік үш дөңгелекті велосипедке айналдырады. Үш дөңгелекті жиынтық алдыңғы дөңгелекті алып тастап, рульдің астына екі дөңгелекті орнату арқылы жылдам және оңай түрлендіруді қамтамасыз етеді. Үш дөңгелекті велосипедке түрлендіру жиынтығының артықшылықтары – жаңа, қолмен жасалған үш дөңгелекті велосипедтерге қарағанда төмен құны және велосипедтің кез келген қаңқасын таңдау мүмкіндігі. Түрлендіру жиынтықтары әдетте жоғары сапалы, қолмен жасалған, спорттық, саяхаттық немесе жарыстық үш дөңгелекті велосипедтерге қарағанда ауыр болады. Бұл жиынтықтар үш дөңгелекті велосипедті толыққанды сатып алуға шешім қабылдамас бұрын, үш дөңгелекті велосипед жүргізудің қызығын сезінуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, түрлендіру жиынтықтары жеңіл, болаттан жасалған велосипед қаңқасына толық үш дөңгелекті велосипед құру үшін дайын күйде жеткізілуі мүмкін. Кейбір түрлендіру жиынтықтарын жатқан күйде жүретін велосипедтермен бірге қолданып, жатқан күйде жүретін үш дөңгелекті велосипедтер жасауға болады.

Операция

Ересектер тік үш дөңгелекті велосипедті мінуде қиындық көруі мүмкін, себебі олар велосипедті теңестіру үшін қажетті кері рульдік басқаруға үйренген. Жолдың көлбеулігіндегі өзгерістер – үш дөңгелекті велосипедті басқаруды меңгергеннен кейін еңсеруге тиіс басты қиындық. Жатқан күйдегі трикаларға көлбеулік аз әсер етеді және іздің еніне және отыру позыциясына байланысты өте жылдам бұрылыстарға қабілетті. Кейбір трикалар велосипедтер сияқты бұрыштарға еңкейтін үш дөңгелекті машиналар болып табылады. Дельта трикалардың жағдайында, көбінесе артқы дөңгелектердің біреуі ғана жетегімен қамтамасыз етіледі, бірақ кейбір жағдайларда екі дөңгелек те дифференциал арқылы жетегімен қамтамасыз етіледі. Қос бос дөңгелек, әсіресе кері соққысы жоқ роликтік муфталарды қолданса, артықшылықты құрайды. Дифференциалы бар трикалар көбінесе "орталық жетегі" жүйесінде ішкі берілісті ступицаны беріліс қорабы ретінде пайдаланады. Жакшафт жетегі бір немесе екі дөңгелекті жетегімен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Құрттар әдетте велосипедтің артқы дөңгелегін пайдаланады, сондықтан олар әдетте жеңіл, арзан және ауыстыру мен жөндеу оңай.

Тежеу

Кейбір триклер геометрияны (оларды орталық нүктелік рульдеу деп те атайды) пайдаланады, онда корольдік саптама осі дөңгелектің жермен жанасқан нүктесінің алдындағы жермен қиылысып, қалыпты ізді қалдырады. Бұл құрылым басқа жерлерде "нөлдік із" деп аталады және бір жақты тежеудің рульдеуге тигізетін әсерін азайту үшін қолданылады. Нөлдік із рульдеу сезімін төмендетіп, бағыттан жаңылысуға әкелсе де, жаңадан бастағандарды сырғудан және/немесе аударылудан қорғай алады. "Тобылғы" типті триклер көбінесе Аккерман рульдеу геометриясын қолданады, мұнда екі алдыңғы тежегішті де күшті қолмен басқару мүмкін. KMX Kart трюк трикі осы конфигурациямен артқы тежегішті жеке басқаруға мүмкіндік береді, бұл жүргізушіге "бутлеггер бұрылыстарын" жасауға мүмкіндік береді, ал көптеген триклердің стандартты конфигурациясында әр жақтағы алдыңғы тежегіштер әр қолмен басқарылады. Көптеген "тобылғы" типті триктердің масса орталығы алдыңғы дөңгелектерге жақын орналасқан, бұл артқы тежегіштің тиімділігін азайтады. Артқы тежегіштің орнына, төбеде тоқтағанда тұрақ тежегіші ретінде қолданылатын құлыптағыш тежегіш тұтқасын қосуға болады. Жатқан күйдегі триктер көбінесе әр қолмен бір дөңгелекті тежейді, бұл жүргізушіге трикті сол бағытта бұру үшін бір жақты ғана тежеуге мүмкіндік береді.

Жазбалар

2005 жылдың 1 шілдесінде Үндістаннан Судакар Ядав Хайдарабадта биіктігі [биіктік мәні], дөңгелек диаметрі [дөңгелек диаметрі мәні] және ұзындығы [ұзындық мәні] болатын үш тегершік велосипедте жүрді. Бұл үш тегершік велосипед Суда автомобильдер музейінде көрсетіліп, Гиннес рекордтары бойынша ең үлкен үш тегершік велосипед ретінде тіркелген.