Кіріспе

Сибицид (құлық экологы Даг Мок Барбара М. Браунға қатысты) – жақын туыстардың (толық немесе жартылай бауырлардың) нәресте туысты өлтіруі. Бұл бауырлар арасында тікелей немесе ата-аналардың қатысуымен болуы мүмкін және оны жасағанға, кейде ата-анасына тікелей пайда әкеледі. Сибицид көбінесе, бірақ тек құстарда ғана байқалады. (Бұл сөз адамдар арасындағы бауыр өлтіру мен қарындас өлтіруді біріктіретін термин ретінде де қолданылады; бұл нақтырақ терминдерден айырмашылығы, құрбанның жынысын көрсетпейді.) Сибицидтік мінез-құлық міндетті немесе ерікті болуы мүмкін. Міндетті сибицид – бауырдың өлтірілуіне әкелетін жағдай. Ерікті сибицид – қоршаған ортаның жағдайларына байланысты сибицид болуы немесе болмауы мүмкін. Құстарда міндетті сибицидтік мінез-құлық үлкен балапанның басқа балапанды өлтіруіне әкеледі. Ерікті сибицидтік жануарларда ұрыс жиі болады, бірақ әрқашан бауырдың өліміне соқтырмайды; осы мінез-құлықтың түрі әртүрлі түрлерде әртүрлі үлгілерде кездеседі. Мысалы, көк аяқты бауырларда бауыр бір-екі апта бойы күніне бір рет ұрысып, кейін кездейсоқ шабуылға ұшырап, өледі. Көптеген құстар ерікті сибицидті болып табылады. Бұл, мүмкін, сибицидке көп энергия кеткені және әрқашан тиімді емес екеніне байланысты. Сибицид көбінесе ресурстардың, әсіресе тамақ көздерінің жетіспеуінен пайда болады. Ата-аналар ұрпақтарының тірі қалу мүмкіндігін арттыру үшін сибицидті қолдамай немесе қабылдай алады. Маскалы бауыр (Sula dactylatra) және Наска бауыры да осыған жатады. Ерікті сибицидтік түрлерде агрессия бауырлар арасында болады, бірақ әрқашан өлімге соқтырмайды, ал міндетті сибицидтік түрлерде бауырлар арасындағы агрессия әрқашан ұрпақтың біреуінің өліміне әкеледі. Жұмыртқалар шамамен төрт күн аралығында туады. Екінші жұмыртқадан балапан шығар алдында, бірінші туған балапан, яғни үлкен балапан (А балапан) ана құстың берген ресурстарына толық қол жеткізе алатын өсу және даму кезеңін бастан кешіреді. Сондықтан кіші балапан (Б балапан) шыққанда оның үлкен бауырымен салыстырғанда өлшемдері мен күші айтарлықтай өзгеше болады. Бұл үш түрдің балапандарының туылу реті ұядағы балапандардың иерархиясын көрсетеді. Көк аяқты А балапандары да үлкендіктерін кіші бауырларын ұрып-соғу арқылы көрсетеді. Алайда, міндетті сибицидтік маскалы және Наска бауырларынан айырмашылығы, олардың мінез-құлқы әрқашан өлімге соқтырмайды. Сибицидке синхронды жұмыртқалардың әсерін зерттеу үшін жасалған тәжірибеде үш топ құрылды: барлық жұмыртқалар синхронды болған топ, жұмыртқалар асинхронды түрде туған топ және асинхронды туу күшейтілген топ. Синхронды жұмыртқалар көбірек ұрысқан, бақылау тобына қарағанда тірі қалу мүмкіндігі төмен болған және ата-аналардың тиімділігі төмен болғаны анықталды. Асинхронды туу күшейтілген топтың тірі қалу көрсеткіші де бақылау тобына қарағанда төмен болды және ата-аналар ұяға күн сайын көбірек тамақ әкелуге мәжбүр болды, тіпті көп ұрпақ аман қалмаса да.

Басқа жануарларда

Дақты гиеналарда (Crocuta crocuta) туындас өлтіру (жатырды тазалау) нәтижесінде жеңімпаздардің ұзақ мерзімді өсу қарқыны жеке туған балалардың өсу қарқынымен салыстырылатын болды, сонымен қатар олардың күтілген өмір сүру мүмкіндігі айтарлықтай артты. Туындас өлтірудің жиілігі орташа топтық өсу қарқыны төмендеген сайын артты. Екі күшік тірі болған кезде, туындас өлтіру болатын аналықтардың жалпы күтімі, туындас өлтіру болмайтын аналықтарға қарағанда айтарлықтай төмен болды. Туындас өлтіру орын алғаннан кейін, туындас өлтіруден аман қалғандардың өсу қарқыны күрт өсті, бұл аналар туындас өлтіруден кейін аналық күтімін азайта бермейді дегенді көрсетеді. Сондай-ақ, туындас өлтіру, егер үстем баланың туындасын жоюдан алынған пайдасы, өлген туындастың ұрпақтарының инклюзивті фитнесінің төмендеуінен туындаған шығындардан асып түсетін болса, дами алады. Кейбір сүтқоректілер ата-анасының күтімін көбірек алу үшін туындасын өлтіруге барады. Дақты гиеналарда, бір жынысты күшіктер әртүрлі жынысты егіздерге қарағанда жиірек туындас өлтіруге ұшырайды. Жыныс арақатынасы осылайша реттелуі мүмкін, сондай-ақ ананың үстемдік статусы және гендердің берілуі, мұрагерлікпен бөлісетін ұл немесе қыз арқылы қамтамасыз етілуі мүмкін, олар ата-анасынан көбірек күтім алып, жыныстық бәсекелестікті азайтады. "Ең бақуаттысы тірі қалады" деген принцип паразиттік қоңыздарда да байқалады, олар бір қожайынға бірнеше жұмыртқа салады, содан кейін ең күшті личинка өзінің бәсекелес туындасын өлтіреді. Тағы бір мысал – аза тұтушы көбелектің жұмыртқа баспаған жұмыртқаларын жеуі. Құмдық акуланың жұмыртқа қабығынан шыққан алғашқы эмбрион, әлі ана құрсағында бола тұрып, кіші туындастарын өлтіріп, жеп қояды.

Адамда

Адамда сибицидті ананың құрсағындағы егіздер арқылы да көруге болады. Бір егіздің салмағы қалыпты болса, екіншісінің салмағы жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл бір егіздің анасынан екіншісіне қарағанда көбірек қоректік заттар алуының салдары. Бірдей егіздерде тіпті егіз-егіз трансфузия синдромы (ТТТС) да дамуы мүмкін. Бұл егіздердің бірдей плацентамен бөлісіп, қан мен қоректік заттардың егіздер арасында айырбасталуын білдіреді. Егіздер жатыр ішіндегі өсудің шектелуінен (IUGR) де зардап шегуі мүмкін, яғни екеуіне де жеткілікті орын болмайды. Осы факторлардың бәрі бір егіздің өсуін тежейді, ал екіншісінің өсуін жеделдетеді. Бір егіз бұл факторлардың салдарынан қаза болмауы мүмкін, бірақ денсаулығына зиян келтірілуі және туғаннан кейін асқынуларға әкелуі әбден мүмкін. Адамда сибицид туысқанды өлтіру қылмысы түрінде де көрінеді. Бұл өлтіру түрі (сиблицид) басқа өлтіру түрлеріне қарағанда сирек кездеседі. Генетикалық байланыс отбасы мүшелері, соның ішінде бауырлар мен қарындастар арасындағы қақтығыстар мен кісі өлтірудің маңызды факторы болуы мүмкін. Бауырлар толыққанды бауырын өлтіруге бейімдемеуі мүмкін, себебі бұл олардың тіршілікке лайықтылығын төмендетеді. Бауырды өлтірудің салдары, қайын бауырды өлтіруге қарағанда ауыр, өйткені өлтіруші өзінің гендерінің 50% -ін жоғалтпайды. Сибицид ерте және орта жастағы кезеңде жасөспірімдік шаққа қарағанда жиі кездеседі. Дегенмен, құрбан мен өлтіруші бір жынысты болған жағдайда, өлтіруші әдетте жас болады. Оқиға жас кезінде болса, өлтіруші көбінесе үлкен жастағы адам болады.