Кіріспе
Гарри Тертлдоувтың фантастикалық романдары сериясы. "Қараңғылық", сонымен қатар "Соғыстағы әлем" деп те аталатын бұл серия Гарри Тертлдоувтың алты фантастикалық романынан тұрады. Бұл туынды қиял-ғайып жанрына жатса да, оның жалпы тарихы, географиясы және қатысушылары осы әлемде "Дерлавай соғысы" деп аталатын Екінші дүниежүзілік соғыстың үлгісі болып табылады. Көптеген кейіпкерлері де тарихи тұлғалардың баламасы. Сиқыр және басқа да фантастикалық жандар, мысалы, айдаһарлар, Екінші дүниежүзілік соғыс техникасының орнына қолданылған элементтер. Сериядағы маңызды шайқастар да Екінші дүниежүзілік соғыстың танымал шайқастарының негізінде жазылған. Мысалы, Сулинген шайқасы – Сталинград шайқасының аналогы.
Darkness, also known as World at War, is a series of six fantasy novels by Harry Turtledove. Though a fantasy, its general history, geography, and combatants are analogs of World War II, called the "Derlavai War" in this universe. Many of its characters are also the equivalents of historical people. Magic and other fantastic beasts, like dragons, are also stand ins for World War II technology. Important battles in the series are also based on famous World War II battles. For example, the Battle of Sulingen is an analog to the Battle of Stalingrad.
Дерлавай әлемі
Сериалдағы оқиғаның көп бөлігі аталмаған планетаның оңтүстік жарты шарында орналасқан Дерлавайдың негізгі құрлығында өтеді. Романда және картада айтылған бірнеше кіші құрлықтар мен арал тізбектері де бар. Планетада Сиаулия және Мұздықтар елі деген кішірек құрлықтар да кездеседі. Барлығы 12 тәуелсіз мемлекет бар: Алгарве, Фортвег, Гьонгиос, Йелгава, Сибиу, Куусамо, Лагоас, Орта, Ункерлант, Валмиера, Янина және Зувейза. Сонымен қатар, үш тәуелді аймақ бар (Бари, Грельц және Ривароли). Халықтың көп бөлігі біртекті, сондықтан шаштың түсінің өзгешелігі бірден көзге түседі. Дерлавай этносының көпшілігі шаш және көз түсінің бірдей комбинациясына ие. "Қараңғылық" сериясындағы барлық мемлекеттер монархия болып табылады, Куусамодан басқа, онда жеті ханзада мұрагерлік билік бөлісу жүйесін ұстанады. Бәрі де абсолюттік монархия емес, бірақ олардың барлығында патшалар (немесе Куусамодағы ханзадалар) атқару билігіне ие болып көрінеді. Сыртқы істер министрлері бар, бірақ премьер-министрлер мен министрлер кабинеті жоқ – сыртқы істер министрі тікелей патшаға есеп береді. Адамдардың есімдері жоқ, тіпті ақсүйектердің өзінде де. Монархтардың билігі шектеулі болған жағдайда, бұл шектеулер негізінен феодалдық дәуірдің көптеген артықшылықтарын сақтап қалған мұрагерлік аристократиядан туындайды. "Қараңғылық" сериясындағы мемлекеттер өз халқы мен жерлеріне кездейсоқ ойлап тапқан атауларды бермеген. Керісінше, әр мемлекеттің жеке және географиялық атаулары Жердегі нақты мемлекеттерден алынған. Алайда, Тартлдов атрибуттарды араластырғандықтан, Дерлавайдың кез келген патшалығы Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан елдердің аналогы ретінде бірден танылмайды. Сериал әскери істерге экономикалық мәселелерден гөрі көбірек назар аударса да, заттарды өндірудің үш басты жолы бар сияқты: тікелей сиқыр арқылы, ұқсастық заңын қолдана отырып, оны жаппай өндіріске бейімдеуге болады. Бұл әдіс жылдам, бірақ шеберлік пен күш-жігер жеткіліксіз болса, төмен сапалы тауарлар шығаруы мүмкін. Екіншісі – қолөнершілер, олар қолмен жұмыс істейді және шектеулі мөлшерде сиқыр қолданады. Кез келген мамандық бойынша белгілі бір сиқырлы амалдар бар, оларды білу және қолдану – соған байланысты кәсіптің қалыпты бөлігі, емес сиқыршылық. Үшіншісі – біздің әлеміміздегідей, машиналармен жаппай өндіріс. Куусамолықтар жаңадан басып алған аралда сиқыр арқылы жаңа портты жылдам салу туралы айтылады, бұл барлық ғимараттардың бірдей болуынан көрінеді (сиқырлар ұқсастық заңын кеңінен қолданғанын көрсетеді). Мұндай құрылысқа тек көптеген білікті сиқыршылары бар ел ғана қаржылай мүмкіндік бере алады делінеді. Басқа бір жерде баспа әдетте механикалық құралдармен жасалады, бірақ Валмиера қарсыластары оккупациялық биліктен жасыру үшін үгіт парақтарын көбейту үшін сиқырды пайдаланады. Бұл сиқырлық көшірме оқылған, бірақ сия оңай лақтырылады, өйткені ол қуат көзінің немесе тәжірибелі сиқыршының көмегісіз жасалған.
By direct magic, using the law of similarity which can obviously be applied to mass production. This method is fast, but can produce inferior goods if not conducted with skill and effort. By artisans, who work by hand and use a limited amount of magic. Each profession has some spells, and the knowledge and use of them is considered a normal part of that trade rather than a form of magecraft. Mass production by machines, as in our world. There is a mention of the Kuusamans rapidly building a new port in a newly conquered island by magic, which is evident from all buildings being the same (indicating that the spells made extensive use of the law of similarity). It is noted that only a country with many skilled mages could have spared the resources for such construction. In another place it is noted that printing is usually done by mechanical means, but the Valmieren resistance utilises magic for reproducing a propaganda sheet in order to avoid detection by the occupying authorities. The result of this magical duplication is readable, but the ink smudges easily as it was produced without the aid of a power point or an experienced mage.
Қараңғылық сериясындағы сиқырлы заттар
Кристалдар: Тегіс шыны шарлары ретінде сипатталатын кристаллдар, оларды байланыс үшін пайдалануға мүмкіндік беретін сиқырмен қапталып, әлемде радиолардың орнын басады. Егер олар қуат нүктесінен немесе лей желісінен алыс жұмыс істесе, оларды басқа тәсілмен үнемі зарядтау қажет. Сериядағы бір мысал, кристаллды қуаттандыру үшін тұтқынға алынған адамдардың өмірлік энергиясын құрбан етуді қамтиды. Кристалдар видеотелефон ретінде жұмыс істей алады, екінші жақтағы адамның бейнесін көрсетеді, сондай-ақ тек аудио режимінде де қолданылады. Олардың арасында сөз бен суреттерді жіберуге болатын эманациялар басқа сиқыршылардың тыңдауына ұшырауы мүмкін, бұл сериядағы көптеген әскери жоспарлаушылардың ойындағы маңызды мәселе. Жұмыртқалар: Жұмыртқалар – Дерлавайдағы бомбалар мен снарядтардың баламасы. Олар мақсатқа тигенде немесе тиісті сиқырмен іске қосылғанда жарылатын сиқырлы энергияға толы жұқа металл қабықшалар. Серияда жұмыртқалардың түрлі қолданылуы көрсетілген. Әскерлер оларды сиқырлы қуатпен жұмыс істейтін "жұмыртқа лақтырғыштардан" снарядтар сияқты атып шығарады, бұл дербес құрылғылар немесе лей желісіндегі кемелерде немесе бегемоттарда орнатылған болуы мүмкін. Аждаһалар ұшқыштарына жау әскеріне немесе қалаларына тастау үшін құрсақтарына жұмыртқаларды жасырады. Жұмыртқаларды жерге көміп, қысымды сезгенде миналар сияқты жарытуға болады, немесе лей желісі бойымен көміп, лей желісінің кербені одан өтіп кеткенде жарылуын қамтамасыз етуге болады, бұл кербенді жойып, лей желісінің басқару сиқырын бұзады. Левиафандарды айдап жүрушілер жау кемелерін бұзу үшін жұмыртқаларды да пайдаланады. Кейінірек серияда Алгарвия армиясы қол гранатасы сияқты лақтырыла алатын қолда ұсталатын жұмыртқаны жасады; бұл жұмыртқалар металл қабықшалардың орнына кішкентай қыш құмыралы қант сақиналарына салынған. "Жұмыртқа" терминінің себебі нақты түсіндірілмеген; көрінеді, бастапқыда әскерлер өздері жарылғыш табиғи аждаһар жұмыртқаларын қолданған, содан кейін сиқыршылар одан да күштілерін жасады, бірақ бұл нақты айтылмаған. Таяқтар: Таяқтар Дерлавай әлеміндегі қарулардың аналогы. Таяқ энергия сәулесін шығарады, ол жақын маңдағы шаңқаяның иісіне ұқсас ерекше иіс қалдырады. Солдаттың таяғы үлкен құрылғы және жалаңаш дене мүшесі, мысалы, ашық қалған саусақ, оның "жалыстағы тесігіне" енгізілген кезде қосылады. Солдаттың таяғынан шыққан сәуле адамды оңай тесіп өте алады, бірақ олар айдаһарлар мен бегемоттарға қарсы тиімсіз, олар табиғи түрде берік ғана емес, сонымен қатар сәулелерді шағылыстыру үшін брондалған немесе күміспен боялған. Кіші таяқтарды қарапайым азаматтар зиянкестерді жоюға немесе аң аулауға, немесе полиция қызметкерлері қолданады. Үлкен таяқтарды, ауыр таяқтар деп аталады, майданда бегемоттар алып жүреді және бірнеше адамды, басқа бегемоттың қаруын немесе тіпті аждаһарларды құлата алады. Одан да үлкен ауыр таяқтарды жердегі тұрақты орнату ретінде қолдануға болады, олар әуе және теңіз қорғанысы үшін қолданылады және кемелерге, аждаһарларға және левиафандарға қарсы пайдалану үшін әскери кемелерде тасымалданады. Электр қуатынан немесе лей желісінен алыс қолданылатын портативті таяқтарды үнемі зарядтау қажет, бұл белгілі бір белгісіз жолмен, тек "зарядтар" ретінде сипатталатын заттарды жеткізу арқылы немесе энергияны қуат нүктесінен немесе құрбандықтан алатын сиқыршының араласуымен жүзеге асырылуы мүмкін. Тынығу жәшіктері: функциясы бойынша, тоңазытқыштар мен мұздатқыштарға ұқсас, бірақ әлдеқайда тиімді. Тынығу жәшіктері көбінесе қазіргі заманғы сиқырдың архетипі ретінде айтылады, ежелгі Каун империясы жау әскерлерін парализдеу үшін қолданған сиқырға негізделген. Контр-сиқыр жасалғаннан кейін, ол қолданылмай қалды, бірақ заманауи жүйелі сиқыршылық оның ішіндегі заттарға уақыттың әсер ету жылдамдығын күрт баяулату арқылы жұмыс істейтінін анықтады. Сондықтан тынығу жәшігі оның қақпағы жабық болған кезде оның көлемінде уақыттың өтуін баяулату арқылы жұмыс істейді. Оның ішінде сақталған тағам айқын жылдамдықпен шірімейді, сонымен қатар оны пайдалану алдында еріту немесе басқа дайындықтар қажет емес. Бұл әдістің нұсқасын медициналық сиқыршылар да қолданады, олар ауыр жарақат алған адамдарды операция жасауға немесе зардап шеккен адамды емдеу орнына жеткізуге уақыт беру үшін баяулата алады.
Наантали жобасы
Манхэттен жобасымен теңдес. Жобаға Куусамо үшін жаңа сиқырлы қару құрудың құпия жобасында жұмыс істеген жүзден астам сиқыршы қатысты. Алгарве сиқырлы тәжірибелерін жасыра алмағандықтан, оған кедергі келтіруге тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Бір кезде бұл жобаны Пекка кейіпкері басқарды. Қаруға ата-баба мен немере, тышқандар, қояндар немесе кез келген басқа да тірі жандар қажет. Тиісті сиқырлар мен оларды орындай алатын сиқыршылар болған жағдайда, ата-баба уақыт бойынша алға, ал немере артқа итемеленеді, осы процесте олар өлтіріліп, зор сиқырлы энергия алынады. Бұдан бөлек, сиқыршылар энергияны кез келген нысанаға, жасыл шардағы бір нүктені көрсету арқылы жеткізе алады. Сондай-ақ, қаланы қорғау үшін қорғаныш сиқыры жасалып, оған қарсы бағытталған сиқырлы энергияны кері қайтарады. Адамдарды пайдалану арқылы сиқырлы жарылыстың күші артуы мүмкін деген болжам бар.
Ұлттар
Turtledove өзінің ұлттарын нақты еуропалық ұлттарға ұқсас етіп бейнелейді, мүмкіндігінше нақты тілдік байланыстарды да қамтиды. Мысалы, германдық ұлттардың Дерлавай аналогтары – Алгарве, Сибиу және Лагоасқа жататын Алгарвик ұлттары, бірақ жағдайды қысыммен шатастыру үшін әрқайсысы әртүрлі роман тілінен алынған атауларды пайдаланады. Сонымен қатар, әр тілдік топқа жататын адамдардың көп бөлігі бірдей шаш және көз түсіне ие; Алгарвик халқының шашы қызыл, ал көзі жасыл, Кауниан халқының шашы сары, көзі көк, ал Ункерлант халқының және көптеген басқалардың шашы мен көзі қара.
Алгарве
Ол Адольф Гитлермен салыстырылатын патша Мезенцио басқарған нацистік Германияға теңеледі. Ол Дерлавайдың қашықтағы батысында орналасқан, алып тау тізбегімен Ункерланттан бөлінген. Оның халқының бойы биік, денесі кең, мықты, жіңішке сары шашы мен сақалдары бар, және көздерінің түсі әртүрлі болатын жалғыз ұлт. Олардың тіліндегі есімдер венгр тілінен алынған. Ол Лагоастан бөліскен аралдың көп бөлігін алып жатыр. Патшаның орнына Куусамоны жеті тумалы князь билейді, олар билікті бөліседі (бұл АҚШ-тың федералдық құрылысына ұқсас). Ең ірі қаласы – Йлихарма. Оның халқы шығыс азиялыққа ұқсайды, жұмыстарында салмақты және жайлы, ал олардың тіліндегі есімдер фин тілінен алынған. Ол Дерлавайдың дерлік барлық батыс бөлігін алып жатыр. Этникалық Ункерлантерлердің шашы қара, денесі қалың, таза қырланған және ұзын туника киеді (оларды Фортвегиялықтардан ажырататын таза қырланғандығы), бірақ Ункерлантта оңтүстіктегі Маминг төбелерінің халқы сияқты этникалық азшылықтар да бар, олар "басқаларға қарағанда Куусамандықтарға көбірек ұқсайды". Оның халқына Иосиф Сталинге ұқсас, параноикалық және қатыгез патша Свэммель қатыгездікпен қарап, зорлық-зомбылық көрсетеді. Дерлавайдың солтүстік бөлігіндегі түбекке орналасқан. Ыстық климатқа байланысты Зувейза халқы әдетте зергерлік бұйымдар, сандалдар және кең қалпақтан басқа жалаңаш жүреді. Олардың терісі өте қара болып сипатталады, ал Зувейза есімдері араб тілінен алынған. Зувейзалықтар шайқаста түйелерді пайдаланады. Зувейза бұрын Ункерланттың тікелей билігінде болған, бірақ Алты жылдық соғыстан кейін тәуелсіздік алды. Соғыстың бірінші жылы Ункерлант Зувейзаға шабуыл жасап, аумақтарды басып алды. Жаза ретінде Зувейза Альгарвемен бірігіп Ункерлантқа қарсы күресті. Альгарве кері шегілген кезде Зувейза жеке бейбітшілік шартына қол қоюға мәжбүр болды, бұл Ункерлантқа үлкен артықшылықтар берді, бірақ тәуелсіздігін сақтады. Зувейзаның астанасы – Бишах.
Мұздықтардың елі
Оңтүстік полюске жақын мұзды құрлықта орналасқан Солтүстік Африкаға баламасы. Еркек және әйел адамдардың денесінде приматтардай көп шаш өседі. Олардың тілі – Орта тілі сияқты еврей тілі. Мұзды халық өзін таныстырғанда, өте ерте заманға дейінгі әулетін баяндайды және өздерінің бір құдаймен туыс екенін айтады. Дерлавайда жақсы жұмыс істейтін сиқыр Мұзды халықтың жерінде тиімсіз болады; Алгарвиандықтар бұл туралы Каундықтарды өлтіруге тырысқанда өкінішті түрде көздері жетті. Мұзды халық – рухтарға емес, құдайларға табынатын жалғыз халық.
Бари герцогтігі
Шамамен, Рейнланд немесе Австрия сияқты. Бұрын Алгарвенің оңтүстік бөлігі болған бұл аймақ, Алты жылдық соғыс аяқталғаннан кейін саяси жағынан бөлініп, Герцог Алардо басқаруымен тәуелсіздік алды. Алгарве аймақты аннексиялағаннан кейін Валмиера, Фортвег, Йелгава және Сибиу шабуыл жасап, Дерлавай соғысын бастады.
Грелц герцогтігі
Украинаға баламасы. Дерлавайдың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Халық Unkerlanter, бірақ айқын акцентпен сөйлейді. Алгарвиялықтар оккупациялаған кезде, ол қуыршақ "Грелц Корольдігі" ретінде құрылып, Мезентионың туысы Раниеро басқарады. Сыртқы патшаға қолдау әртүрлі.
Ривароли маркизаты
Эльзас-Лотарингия және Судет аймақтарымен теңдестіріледі. Бұл Алгарве мен Валмиера арасында ұзақ жылдар бойы даулы болған аймақ, ол Алты жылдық соғыстың соңында Валмиераға қосылды. Ривароли халқы Алгарвеге адал, соғыстың басында Алгарве армиясы жақындағанда көтеріліс жасады, бірақ соғыс аяқталғанда қымбатқа бақты – Валмиералықтар оларды жаппай қуды.
Кауниандар
Кауниандар рим империясымен және яһудилермен салыстырылады. Кауниандардың сымбаты жұқа және бойы ұзын, терісі ақ, шашы сары болып сипатталады. Көптеген елдерде бөлек және жақтырмас азаматтар тобы ретінде қаралатын кауниандар күдік пен ғиратқа ұшырайды. Кауниан есімдері (Валмиера және Елгавадағылары да) балтық тілдерінен алынған. Бастапқыда континенттің көп бөлігін Кауниан империясы алып жатқан. «Алгарвиан шаруалы» деп аталатын, кейінгі рим империясына жасалған германдық шабуылдарға ұқсас оқиға салдарынан Кауниан империясы құлағаннан кейін, кауниандар Шығыс Дерлавайдағы басты мәдени және этникалық топ болып қала берді. Алдымен олар тәуелсіз қала-мемлекеттерде және кішкентай княздықтарда өмір сүрді, кейіннен Елгава және Валмиера мемлекеттеріне бірікті. Елгава мен Валмиера тілдері осы деңгейге жеткен, олар арнайы оқымаса классикалық тілді түсінбейді. Ежелгі кауниан тілі көптеген уақыттар мен етістік формаларын қамтиды, бұл тілді нақтылыққа жеткізеді. Кауниандар осы нақтылықты жаңа тілдерге аусқанда қолданады, бұл көбінесе басқалардың наразылығын тудырады. Лагоас және Куусамоның империя құрамына кірген аймақтарында кауниандар толығымен жойылды. Континенттің батыс жағында, керісінше, кауниандар басқын «варварлар» құрған елдерде этникалық азшылыққа айналды: ерекше және толығымен бөлек мәдениетті сақтап, ежелгі тілді күнделікті сөйлеу тілі ретінде дерлік бастапқы түрінде сақтап, империя дәуірінде кең таралған қысқа жейделер мен шалбарларды киіп, әртүрлі некелерге қарсы болды. Кауниан әйелдерінің шалбар киюі басқа халықтарға алаңдату тудырады, себебі тығыз шалбарлар қазіргі заманғы тізеге дейінгі киімдерге қарағанда көбірек ашылады. Бұл көбінесе кауниан әйелдерінің әдепсіздікке ұмтылатынына сенуге әкеледі – бұл кең таралған нәсілдік стереотип, патша Мезентио кауниандарға деген жек көруді қоздыру үшін әдейі пайдаланады. Алгарведе кауниандар бірнеше буын бойына қоршаған ортаға терең сіңген сияқты. Олар алгарвиан тілінде сөйлейді, килт киеді, алгарвиан есімдерімен аталады, ал олардың еркектерінде алгарвиан стиліндегі сақалдары болады және алгарвиан мәдениетімен қалыптасқан еркек мінез-құлқымен жүреді. Қуғын-сүргін басталғанға дейін Трапани университетінде белгілі кауниан ғалымдары болды. «Қараңғылық» сериясындағы кауниандарға қатысты оқиға Холокостқа теңестіріледі, онда Алгарвиан билігіндегі кауниандар жүйелі түрде өз құқықтарынан айырылады және оларға қатысты зорлық-зомбылыққа билік тарапынан көз жұмылады. Ақырында, Алгарв, Ункерлантпен күресте қиын жағдайға тап болғанда, қақтығысты бұзу үшін көп мөлшерде өлім энергиясын пайдаланатын сиқырды қолдану үшін кауниандарды жаппай қыруды бастайды. Мезентионың ресми мақсаты кауниандарды жою емес, соғыста жеңіске жету, сондықтан кауниандар соғыс үшін құрбандыққа шалу керек болғанға дейін тірі қалдыру үшін жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етіледі. Ункерлант бұл сиқырлы шабуылдарға өз халқының құрбандығы арқылы жауап береді және Алгарвеге дәл осылай шабуыл жасайды. Көптеген кауниандар қарсылықсыз өлмейді. Эофорвиктегі қалған кауниандар Варшава көтерілісіне тең келетін қаладағы көтеріліске қосылады. Басқа кауниандар өздерін басқаларға ұқсату үшін сиқырды қолданады және осылайша көзге түспей жасырына алады. Соғыстың соңында, олар үмітсіздікке ұшырағанда және алгарвиандықтар үшін кауниандар емес адамдар енді блондиндерден гөрі үлкен алаңдату тудырғаны анық болғанда, алгарвиандықтар кауниандарға қатысты әлдеқайда прагматикалық және ашық көзқарас таныта бастады. Олар Валмиералықтар мен Елгавалықтарға өз әскерлеріне қосылуға рұқсат берді және олар оңтүстік майданда Ункерлантқа қарсы және Елгавада маңызды рөл атқарды. Олардың сиқыршылары әлі де әдет бойынша кауниандарды, тіпті олардың жағында соғысып жатқан сарбаздарды өлтіруге ұмтылды, бірақ алгарвиандық офицерлер бұған көбінесе жол бермеді, бұл сиқыршыларды Янинандық дезертирлерді өлтіруге немесе басқа сиқырға жүгінуге итермеледі.