Кіріспе

Вайоминг жабайысы (Anaxyrus baxteri), сондай-ақ Бакстер жабайысы деп те аталады, – Bufonidae тұқымдасына жататын жабайының бір түрі. Вайоминг жабайысы – өте сирек кездесетін қосмекенді, ол тек тұтқында және АҚШ-тың Вайоминг штатындағы Мортенсон көлі ұлттық жануарлар қорығында ғана кездеседі. Вайоминг жабайысы 1984 жылы жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді және 1991 жылдан бері жабайы табиғатта жойылып кеткен деп есептеледі. Вайоминг штатының Уитленд қаласындағы Сибиллде орналасқан Том Торн мен Бет Уильямс жабайы табиғатты зерттеу орталығындағы қара аяқты тояқтарды құтқару жұмысындай, Вайоминг жабайысын сақтау да мемлекеттік және федералдық агенттіктермен, сондай-ақ жеке меншік иелерінің бірлескен күш-жігерімен жүзеге асырылды. Вайоминг жабайысы 1950 жылдардан 1970 жылдардың басына дейін кең таралған, бірақ оның ареалы Олбэни округіндегі Ларами алқабымен шектелген. 1975 жылға қарай популяциясы күрт төмендеді және 1980 жылға қарай өте аз қалды. Вайоминг жабайысы 1984 жылдың қаңтарында федералдық деңгейде жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілді. Құрып кетуіне жол бермеу үшін 1989 жылы Торн-Уильямс бөлімшесінде тұтқында өсіру бағдарламасы басталды, ол алғашқы жылдары жеті зообаққа жеткілікті ұрпақтарды өндірді, ал 1998 жылы Саратога ұлттық балық шаруашылығы тұтқында өсірілген қорын алды. 1995 жылдан 2006 жылға дейін Торн-Уильямс бөлімшесінде шамамен 46 000 ұрпақ өндірілді, содан кейін қалған тұтқындағы қоры Ларамидің оңтүстігіндегі Ред Баттс экологиялық биология зертханасына көшіріліп, одан кейін жабайы табиғатқа босатылды. Бұл жабайының саны күрт төмендеуге дейін 1968 жылы Кеннет Реймонд Портер оны Канада жабайысының подвиді ретінде белгілеген болатын.

Этимология

Бахтери деген ат американдық зоолог Джордж Т. Бакстердің, осы қалдық популяцияны ашқан ғылым адамының құрметіне берілген.

Тарих

Вайоминг бақасы, 1950 жылға дейін кең таралған, 1970-жылдардың соңында, әсіресе 1975 және 1978 жылдар аралығында саны күрт азайды. 1980 жылы сарапшылар табиғатта шамамен 25 дана ғана қалғанын бағалады. Бұл популяцияның күрт төмендеуінен бұрын, Вайоминг бақасы Албани округіндегі, Вайоминг штатындағы Ларами аймағындағы су тасқынындағы жазықтарда, көлдерде, саяз көлдерде және сіңіп кетуші су тобырларында көптеп кездесетін. Зерттеушілер бұл түрдің 1952 жылдан бері аймақта көптеп таралғанын анықтады. Дегенмен, зерттеушілер 1975 жылдан бастап Вайоминг бақасының саны едәуір азайғанын байқады. 1976-1978 жылдар аралығында тіркелген бақаның өте сирек кездесуі, табиғатта қалған популяция жоқ екенін көрсетті.

Тіршілік ету ортасы

Вайоминг жабайысы су тасқынындағы жазықтарда және көлдердің, сарқырамалар мен көлдердің шөптесін жиектерінде кездеседі. Бұл түр көбінесе тасталған қалталы тышқан мен дала суырғысының қуыстарын қыстау орны ретінде пайдаланады. Вайоминг жабайысының мекендеу ерекшеліктері оның жас тобына қарай өзгеріп отырады. Олбани округінің Мортенсен көлінде жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ересек Вайоминг жабайылары өсімдік жамылғысы мол жерлерге тартылса, жас жабайылар өсімдік жамылғысы азырақ аймақтарды ұнатады. Ересек жабайылар жағалаудан алшақтап ішкі жаққа қарай жылжиды, ал жас жабайылар жағалауға жақын қоныстанады. Ортаның және субстраттың жағдайының әртүрлі болуына қарамастан, ересек жабайылар сәл салқын температурадағы жерлерде табылған. Типикалық ересек жабайының дене температурасы 20,31 °C (69 °F) болса, жас жабайыларда бұл көрсеткіш 23,05 °C (73 °F) құрайды. Вайоминг жабайы бақаларының ересек өкілдері орналасқан жерін өте сирек өзгертеді. Вайоминг жабайылары Вайомингтегі басқа биік таулы буфонидтерге қарағанда еркектері екі жаста, ал аналықтары үш жаста ерте жетіледі. 1987 жылы құрылған Вайоминг жабайысын қалпына келтіру тобы, қалпына келтіру шараларын жоспарлау және одан әрі зерттеулер жүргізуге көмектесу үшін құрылды. Топ негізінен Ларами популяциясын бақылау және қорғау, сондай-ақ қосымша мекендерді немесе басқа популяцияларды іздеумен айналысады. Бұған қоса, қазіргі жабайы бақалар үшін қолайлы орта құру және тұтқындықта популяция құру жөніндегі жұмыстарды жалғастыруда. Бұл тұтқындықтағы популяция ғалымдарға түрдің тарихын және мекендеу қажеттіліктерін түсінуге мүмкіндік береді. Вайомингтің аң және балық шаруашылығы департаменті, жергілікті жер иелерімен бірлесіп, Вайоминг жабайысының қалыптасқан популяциясын қорғау үшін шаралар қабылдады. Басқа жоспарлар, оның ішінде масаларды бақылау ауданымен келісілген жоспар, химиялық заттар мен пестицидтердің зиянды әсерінен қалыптасқан мекендеу ортасын қорғауға көмектесті. Сибилль жабайы табиғатты зерттеу бөлімі Вайомингтің аң және балық департаменті арқылы тұтқындықта өсіру бағдарламасын әзірледі, 1991 жылдың маусым айына қарай 16 жабайы бақа тұтқындықта өсірілді. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі мен Вайоминг аң және балық департаментінің өкілдері Вайоминг жабайысын қалпына келтіруді басқару тобын құрады, ол қалпына келтіру жұмыстарын үйлестіру үшін құрылған. Қызмет әрқайсысы 100 жеке бақадан тұратын бес жаңа популяция құруды жоспарлап отыр, бұл шараға 1,6 миллион доллар (әр бақаға шамамен 3200 доллар) жұмсалмақ. 1997 жылы Саратога ұлттық балық шаруашылығы жойылып бара жатқан қосмекенділерді өсіруге қатысқан алғашқы федералдық шаруашылық болып табылды. 1993 жылдан 2003 жылға дейін Вайомингтегі екі жабайы бақа өсіру орталығы түйеқұйрықтар мен жас бақаларды өндірді, олардың барлығы Мортенсен көліне, Джордж көліне (жақын жердегі Хаттон көлі ұлттық жануарлар қорығында орналасқан) немесе жеке босату орнына жіберілді. Вайоминг жабайысын табиғатта сақтаудың болашағы, түрдің тіршілігіне ең үлкен қауіп төндіретін хитридті саңырауқұлақты (Batrachochytrium dendrobatidis) жоюға тікелей байланысты.

Қайта өндіріп алу мәселелері

Вайоминг бақалары Вайоминг сияқты батыс штаттарда кездеседі, және олар ылғалды, сулы жерлерде, көлдерде немесе олардың маңында табылғанға ұқсайды. 1987 жылы Вайоминг штатының Албани округінде Вайоминг бақаларының бір ғана популяциясы анықталды. Бақалар көбейту үшін жиналды, ал зерттеушілер одан әрі бақаларды табу үшін аумақты қарап шықты. Зерттеушілер аман қалған жұмыртқалардың аз санын алып, Вайоминг көлдеріне қайта жіберді. Дегенмен, көлдерде амфибияларды өлтіретін және Вайоминг бақаларының жоғары өлім-жітіміне себеп болатын қытрид саңырауқулы бар. Бұл бақалардың жаңаруы жыл сайынғы толықтыруға және тұтқындық шарттарда көбейтуге байланысты. Алайда, Вайоминг бақаларын олардың табиғи ортасында табу күрделеніп барады. 1992 жылы Вайоминг губернаторы Вайоминг бақасын қорғау үшін Альбани округінің Вайоминг бақасы жөніндегі топтамасын құрды. Топтама бақаларды көбейту үшін тұтқынға алды, бірақ тек екі жыл бойы ғана. Топ жұмысын тоқтатқаннан кейін, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бақаны құтқару үшін кірісті, далалық зерттеулер, тұтқындық шарттарда көбейту жоспарлары мен өлімге себеп болуы мүмкін ауруларға қатысты сынақтар жүргізді. 2005 жылғы далалық жазбалары арқылы Уизерс және Корн зерттеушілері Вайоминг бақаларының олардың айналасындағы басқа амфибияларға қарағанда ертерек жетілетінін анықтады. Ғалымдар Вайоминг бақасының орташа өмірі бір-екі жылдан аспайтынын және саңырауқулы оның өлімінің себебі екенін анықтады. Тұтқындық шарттарда көбейту Вайоминг бақасының популяциясын жаңартуға үміт берсе де, ол өзімен бірге қиындықтарды әкеледі. Түрлерді көбейту үшін тұтқынға алған ғалымдар тұтқындық шарттардағы көптеген жануарлар үш жылдан артық өмір сүрмейтінін және амфибияларды көбейту осы жаста ең сәтті болатынын анықтады. Тұтқындық шарттарда көбейту Вайоминг бақаларының санының айтарлықтай өсуіне әкелген жоқ. Бақалардың арасында ең көп кездесетін инфекциялар бактериялық және саңырауқулы инфекциялар. Ғалымдар Вайоминг бақасының жоғалуының басты себебі – бақалардың табиғи ортасында болғанда, одан қашуы мүмкін емес қытрид саңырауқулы деп санайды. Вайоминг бақасының популяциясын жаңартудағы тағы бір маңызды себеп – бұл жоғары басымдыққа ие болмауы; бақаның табылуынан бері 1992 және 2005 жылдар аралығында тек үш зерттеу жүргізілді. Бүгінде, штат, федералды агенттіктер, жер иелері, коммерциялық емес ұйымдар және Вайоминг университеті арасындағы 30 жылдық ынтымақтастық арқасында Вайомингте 1500-ге жуық бақа бар.

Халық санының төмендеуінің басқа себептері

Қалыпты ауру: Вайоминг бақаларының өмір сүру ұзақтығы басқа бақа түрлеріне қарағанда қысқа, және олар жұқпалы ауруларға, әсіресе 2000–2001 жылдары Мортенсон көлінде табылған хитрид саңырауқұлағына өте осал. Олардың ортасы басқа жұқпалы саңырауқұлақтар мен бактериялардың (мысалы, Aeromonas hydrophila) таралуына ыңғайлы. 1989 жылдан 1996 жылға дейін жабайы және тұтқындағы бақалардың көпшілігінің өліміне Basidiobolus ranarum саңырауқұлағы себеп болған сияқты.