Кіріспе

Португал тілінде қолданылатын атау жүйесі. Португалша есім немесе лузофондық есім – португал тіліндегі жеке есім – әдетте бір немесе екі жеке есімнен, анасының отбасылық тегінен және әкесінің отбасылық тегінен (сирек жағдайда тек бір тегі, кейде екеуден астам) тұрады. Ыңғайлы болу үшін, ресми сәлемдесулерде көбінесе тек соңғы тегі (көсемсөздерді қоспағанда) қолданылады.

Жалпы

Португалдық есімдер жүйесі өте икемді. Португалия заңдарында баланың кемінде бір жеке есімі мен ата-анасының бірінен алынған бір тегі болуы міндетті. Заң сондай-ақ рұқсат етілген есімдердің максималды санын белгілейді: екі жеке есімге дейін және төрт тег. Әділет министрлігінің ұсынымында бұл шектеу туралы былай делінген: "Есімнің құрамында ең көп дегенде алты жеке сөз немесе сөз тіркесі болуы мүмкін, әдетте екі есім және төрт тег"; кейбір жағдайларда одан да көп болуы мүмкін. Португалияда жеке есімдердің қалыпты жазылысы бар, ол норма саналады (қазіргі заманға жатпайтын тұлғалар үшін де), ал ережелерді "Instituto dos Registos e do Notariado" заңмен сақтайды. Рұқсат етілген есімдердің анық тізімі бар; бұрыс және архаикалық формалар (мысалы, Луис – Луистің архаикалық түрі), сондай-ақ шетелдік әріптер бар есімдер (k, y, w) көбінесе рұқсат етілмейді. Дегенмен, ескі формалармен тіркелген егде жастағы адамдар оларды пайдалануды жалғастырады (мысалы, Мануэль де Оливейра – қазіргі жазуы Мануэл). Тегтерге қатысты заңдық шектеулер жоқ, сондықтан көптеген адамдар Атайд немесе Телес (қазіргі заманғы формалары Атайде және Телеш) сияқты архаикалық отбасылық тегтерін қолдануды жалғастырады. Бразилияда есімдерге қатысты заңдар жоқ, және ата-аналар баланың тууы туралы жергілікті азаматтық тіркеу органына (cartório de registro civil) хабарлағанда тек ұятты немесе күлкілі есімдерге тыйым салынған. Көптеген архаикалық орфографиялар орфографиялық тұрғыдан дұрыс нұсқалармен, тіпті әсем орфографиялармен (Фелипе [жалпы], Филиппе [архаикалық және дәстүрлі], Фелипе [әсем]) бірге өмір сүреді. Халықаралық шабыттан туған есімдер жиі кездеседі, олармен бірге ерекше таңбалар "k", "w" және "y" (Катя, Уильям), бразилиялық айтылуға сәйкес келмейтін диакритикалық белгілер (Дезире, "Дезирре" деп айтылады) немесе португал тілінде жоқ белгілер (Тайс), шетелдік айтылуын сақтайтын қос әріптер (Рузвельт) немесе сақтамайтын (Джованни), үнсіз әріптер (бұрын айтылған Дезире және Тайстың мысалында) және орфографиялық нормалардан өзгеше естілетін әріптер (Хуан, испан тіліндегідей естіледі, Ханна, егер бастапқы "h" ұмтылыс ретінде қарастырылса) болады. Ата-аналар кез келген есімді ойлап табуға болады, ал ағылшын немесе француздық "әдемілігімен" жұрнақтарды қолдану балаларының есімдеріне шетелдік сүйкімділік беру үшін жиі қолданылады, мысалы, ұлдар үшін "сон" және қыздар үшін "элли" (Deividson, Jéferson, Joeldson, Maiksson, Andrielly, Marcelly, Nadrielly, Nathyelly және т.б.). Бұл құбылысты бразилиялық футболшылардың есімдерінен көруге болады. Қайтыс болған тарихи тұлғалардың есімдері қазіргі орфографиялық ережелерге сәйкес жазылуы керек: Луис де Камоэнс (Луиз де Камоэнс емес), Венсеслау Брас (Венчеслау Брас емес), Евклид да Кунья (Евклидес да Кунья емес), Томас Антониу Гонзага (Томас Антонио Гонзага емес) және т.б.

"de" бөлшегі

Португал тіліндегі тегтерде қолданылатын сөз тіркестері: da, das, do, dos және de, мысалы, Мария да Кунья, Жозе дас Невес, Жоана до Розарио, Луис дос Сантос, Габриэла де Соуза сияқты. Олар "ден" немесе "нан" мағынасын білдіреді. Da, dos және т.б. – de сөз тіркесі мен анықталған артикльдің (o, as, т.б.) қысқартылған түрі, яғни "ден" немесе "нан" дегенді білдіреді. Португал тілінде оларды кішкенә әріптермен жазу қалыпты. Итальян тіліндегі тегтерден айырмашылығы, бұл қосымшалар күрделі есімнің бөлігі болып табылады, яғни "Sousa" мен "de Sousa" екі түрлі, бірақ екеуі де әліпбилік тізімде "S" әрпімен басталады. Сондықтан Луис Перейра да Силваны мырза да Силва деп емес, мырза Силва деп атау керек. "e" (және) қосымшасы да жиі қолданылады, мысалы, "Мария Коста e Силва". Көбінесе бұл – күрделі тег. Бұл ережеден ең белгілі ерекшелік – Анголаның бұрынғы президенті Жозе Эдуардо дос Сантус, оны тілдік ортада да, португал тіліндегі БАҚ-та да "Президент Дос Сантус" деп атайды (дегенмен Португалияда "Президент Жозе Эдуардо дос Сантус" немесе "Президент Эдуардо дос Сантус" формалары жиірек кездеседі). Сол сияқты, ағылшын тіліндегі БАҚ Луис Инасио Лула да Силваны мырза Силва емес, мырза Да Силва деп атайды, ал португал тіліндегі БАҚ оны көбінесе Лула деп шақырады.

Тегі және неке

Португалияда 1977 жылдан бері, ал Бразилияда 1970 жылдардан бері әйел некеден кейін атын өзгертуді қалауына немесе қаламауына құқылы. Португалияда 1977 жылдан бері, ал Бразилияда 2002 жылдан бері күйеу де әйелінің тегін қабылдай алады. Португалияда мұндай жағдай болғанда, әдетте ерлі-зайыптылар некеден кейін есімдерін өзгертеді (мысалы, Жозе Сантуш Алмейда мен Мария Абреу Мелу Жозе Сантуш Мелу Алмейда мен Мария Абреу Мелу Алмейда немесе тіпті "Жозе Сантуш Алмейда Мелу" және "Мария Абреу Мелу Алмейда" болуы мүмкін). Бразилияда әлі күнге дейін нақты үлгі байқалмайды. Әйелдің неке арқылы басқа текті қабылдауы португалдық-бразилиялық дәстүр емес. Бұл 19 ғасырдың соңында француздық ықпалмен жоғары топтарда тарады. 1940 жылдан кейін бұл әлеуметтік талапқа айналды. Бұл әрекет заңсыз қатынастың белгісі ретінде қарастырылды, әсіресе 1970 жылдарға дейін. Қазіргі уақытта ерлер мен әйелдерге тегін өзгерту немесе өзгермеуді таңдауға рұқсат беріледі, ерекше үлгі жоқ. Жаңа біріктірілген есімді міндетті түрде қабылдау, әйелдің тегі сақталған жағдайда ерекше үйлесімдерге әкелді, мысалы, екі жұбайдың да тегі бірдей болған кезде (бұл жиі кездеседі). Мысалы, Ана Лима Силва есімді әйел Жоао Лима есімді еркекке тұрмысқа шыққанда, түсініксіз жағдай туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда оның аты Ана Лима Силва Лима болуы мүмкін. Бүгінде Португалияда адам жұбайының тегін қабылдауы мүмкін, бірақ тек өзінің туған тегімен бірге. Мысалы, Мария Абреу Мелу Жозе Сантуш Алмейдаға тұрмысқа шықса, ол Мария Абреу Мелу Алмейда немесе Мария Абреу Мелу Сантуш Алмейда болуы мүмкін. Бразилияда әйел күйеуінің тегін өзінің тегімен бірге немесе одан бөлек қабылдауы мүмкін. Мысалы, Мария Абреу Мелу Жозе Сантуш Алмейдаға тұрмысқа шықса, ол Мария Абреу Мелу Алмейда, Мария Абреу Мелу Сантуш Алмейда, Мария Сантуш Алмейда, Мария Алмейда және т.б. болуы мүмкін. Көбінесе әйел өзінің туған атының бір бөлігін сақтап, күйеуінің тегінің бір бөлігін қолданады, осылайша тегінің тым ұзын болуын болдырмайды. Жоғарыдағы мысалдан ең көп қолданылатын комбинация – Мария Мелу Алмейда. 2012 жылы Бразилия Жоғарғы Сотының апелляциялық алқасы әйелге азаматтық одақта тұрғанда ер адамның тегін қабылдауға рұқсат берді.

Көшіп келгендердің балалары

Бразилияда жақында көшіп келгендер, әсіресе итальяндықтар, немістер, еврейлер және жапондықтар, көбінесе ұлдарына тек әкесінің тегін береді. Бұл практикаға заңдық шектеулер болмаса да, ассимиляция көбінесе келесі буындарда португал үлгісіне көшуге алып келеді. Бүгінде екі итальян тегін (мысалы, "Гарди Бианчини") немесе екі жапон тегін (мысалы, "Сугахара Уэмура") қолданатын адамдарды кездестіруге болады. Бұл 20 ғасырдағы Италияда сирек кездесетін және Жапонияда мүлдем жоқ практика. Португалдық емес екі түрлі тектің болуы да сирек емес, мысалы, бразилиялық әйгілі Сабрина Сато Рахал, жапон және швейцариялық-ливандық тегінен шыққан. Неміс-итальяндық комбинациялары (мысалы, Беккер Бианчини) әсіресе Рио-Гранде-ду-Сулда жиі кездеседі. Испан үлгісі көп жағынан ұқсас, бірақ әкесінің тегі анасының тегінен бұрын келеді, португалдықтардан айырмашылығы. Бразилияда туған испандықтардың бірінші буынының көп бөлігі португал үлгісіндегі отбасылық тегінің ретімен аталған.

Сан-Паулу штатының аумағы

ХХ ғасырдағы көшіп келгендердің ұрпақтары арасында белгілі бір үлгі қалыптасты: олар тек әкесінің тегін және екі жеке есімді қолданады, біріншісі – португал тіліндегі жеке есім, екіншісі – әкесінің туған елінен алынған жеке есім. Бұл үлгі ең көп жапон және сириялық-ливандық көшіп келгендердің ұлдары мен немерелері арасында қолданылады. Мысалы, "Пауло Салим Малуф" деген есімге кездесуі мүмкін, онда Пауло – португал тіліндегі жеке есім, Салим – араб тіліндегі жеке есім, ал Малуф – оның әкесінің тегі; немесе "Мария Хейко Сугахара", мұнда Мария – португал тіліндегі жеке есім, Хейко – жапон тіліндегі жеке есім, ал Сугахара – оның әкесінің тегі. Бұл тәжірибе адамға Бразилияның кең қоғамында "Пауло Малуф" немесе "Мария Сугахара" ретінде, ал иммигранттық ортасында "Салим Малуф" немесе "Хейко Сугахара" ретінде танылуға мүмкіндік береді. Бұл үлгі бұрын Сан-Паулуда кең таралған. Аралас некелердің арқасында бұл практика азайды, бірақ екі ата-ана да бір этникалық топқа жататын жағдайларда әлі де жиі қолданылады. Жас ұрпақ әкесінің де, анасының да тегін қолданады, соның салдарынан балаларына төрт есім қояды (мысалы, "Пауло Салим Лутфалла Малуф" немесе "Мария Хейко Сугахара Уэмура").

Португалдық тегі

Римдіктер қазіргі Португалия аумағына енбес бұрын, жергілікті халық бір ғана есіммен немесе сол есімге қосымша әкесінің атымен таныстырылатын. Есімдер кельт (Мантаус), лузитан (Казаэ), иберия (Сунуа) немесе кони (Аланус) болуы мүмкін. Бұл есімдер анық түрде этникалық сипаттамаға ие және кейбіреулері белгілі бір тайпаға немесе аймаққа тән болған. Бірінші ғасырдың соңынан бастап римдік есімдердің қабылдануы баяу болды, осымен римдік есім немесе үш атты жүйе: praenomen (жеке есім), nomen (тегі) және cognomen қолданыла бастады. Көптеген португалдық фамилиялардың шығу тегі әкелік, жерлік немесе діни болып табылады.

Ата-аналық атаудан шыққан тегі

Патронимика – бұл әкенің жеке атынан туындаған есімдер, олар көп ғасырлар бұрын тегілер ретінде қолданыла бастады. Олар португал тілінде сөйлейтін елдерде кең таралған, сондай-ақ көптеген басқа тілдерде де дамыған. Португал тілінде патронимикаға Генрикес, Пирес, Родригес, Лопес, Нунес, Мендес, Фернандес, Гонсалвес, Эстевес және Альварес сияқты тегілер жатады, мұндағы “es” жұрнағы “ұлы” дегенді білдіреді. Осылай пайда болған кейбір тегілер “es” жұрнағымен аяқталмайды, олардың орнына “iz” жұрнағымен аяқталады, мысалы, Мунис (Монионың ұлы) және Руис (Руйдың ұлы), немесе “ins” жұрнағымен, мысалы, Мартинс (Мартимнің ұлы). Португал тіліндегі “es” жұрнағымен аяқталатын көптеген тегілер бұрынғы патронимикалар болғанымен, кейбір “es” жұрнағымен аяқталатын тегілер патронимика емес, топонимика болып табылады, мысалы, Таварес, Кортес және Шавес. Кейбір тегілер жеке есімдермен бірдей болып келеді, мысалы, Жоана Фернандо немесе Андре Жоао, онда “Фернандо” және “Жоао” тегілер. Бұл есімдердің патронимика болуы екіталай, көбінесе олар тегі жоқ адамдарға жекеленіп, есімдер берілуінен пайда болған. Бүгінде Португалия мен Бразилияда басқалар үшін тек жеке есімдер болып табылатын, бірақ атадан балаға ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан тегілерді де кездестіруге болады, мысалы, Валентим, Александр, Фернандо, Афонсу (де Мело Афонсу отбасылық тегі) және Антониу (де Мело Антониу). Диниш, Дуарте, Гарсия және Годинью сияқты есімдер бастапқыда жеке есімдер болған, бірақ қазір Бразилияда олар тек тегі ретінде қолданылады, ал Дуарте мен Диниш Португалияда әлі де кең таралған жеке есімдер. Португал тілінде анадан алынған тегілер (матронимика) қолданылмайды. “Катарину” (Катаринадан) және “Мариану” (Мариямен байланысты) сияқты тегілер католик әулиелеріне сілтеме жасайды (вероятно, балаға туған күнінің әулиесінің атын қою дәстүрінен туындаған). Кейбір бұрынғы патронимикаларды тану қиын, себебі екі негізгі себеп бар. Біріншіден, патронимиканың негізі болған жеке есімдер көне тілдес болып қалған, мысалы, Лопу (Лопестің негізі), Менду немесе Мем (Мендес), Суэйру (Суарес), Муниу (Мунис), Саншу (Саншес). Екіншіден, жеке есімдер немесе олармен байланысты патронимикалар ғасырлар бойы өзгерген, бірақ әрқашан қандай да бір ұқсастық байқалады, мысалы, Антунеш (Антоно немесе Антониудың ұлы), Переш (Пероның ұлы, Педроның көне түрі), Алвеш (Альвароның ұлы, Альварестен) және Эанеш (орта ғасырлық Иоаннес, Жоаоның ұлы).

Локативті тегі

Көптеген тегілер географиялық шығу тегімен байланысты, мысалы, ауыл, қала, жер, өзен аты. Алмейда, Андрада немесе Андраде, Барселос, Баррос, Бастос, Брага, Бейра (жаға), Каштелу-Бранку, Синтра (Синтрадан), Коимбра, Фария, Гувейя, Гимараеш, Лима (өзен аты, ақ тас емес), Лиссабон, Майя, Машкареньяш (Миранделадағы Португалия аймағы), Пашеку (Пашека ауылынан), Порту (Опорту), Португалия, Серпа, Леау (Леоннан). Кейбір тегілер отбасы үйінің орналасқан жерін көрсетеді: Фонте (бұлақтың жанында), Фонтойра/Фонтура (алтын бұлақ), Азенья (су тірменінің жанында), Эйра (астық сабау алаңында), Танке (қоғамдық су қоймасының жанында), Фунду (ауылдың төменгі жағында), Симу/Сима (ауылдың жоғарғы жағында), Кабу (ауылдың шетінде), Кабрал (ешкілер жайылатын даланың жанында). Кейде тегі географиялық емес, меншік белгісі болуы мүмкін. Тегілер геологиялық немесе географиялық нысандардан да туындаған, мысалы, Педрозу (тасты немесе қиыршық тасты жер), Роша (тас), Соуза/Суса (латынша *saxa* сөзінен, қиыршық тасты жер), Вале (сай, аңғар), Бьерсу (тау), Рибейру/Риверо (кішкентай өзен, арна), Сикейра/Секейра (суарылмаған жер), Каштру (ескі құрылыстардың қираған орындары, ағылшынша Честер), Данташ (Д'Анташтан, антар бар жер, яғни тас ескерткіштер немесе дольмендер), Кошта (жағалау), Педрейра (тас карьері), Баррейра (саз карьері), Куту (қоршалған жер), Оутейру (төбешік), Вилар/Вильяр (латынша *villagium* сөзінен, ауыл), Сейшаш (қиыршық тастар), Вейга/Вега (өзен жағасы), Кордоба/Кордова (өзенге жақын төбе), Падрау (тас), Селанова (амбар немесе су қоймасы). Ағаштардың немесе егістіктердің аттары да географиялық тегілер болып табылады, бастапқыда егістіктің жанында немесе ішінде, бақта немесе ерекше өсімдіктер өсетін жерде тұратын адамды анықтау үшін қолданылған. Сильва және Матуш (орман), Кампуш (дала), Тейшейра (текс ағаштарымен қапталған жер), Квейруш (бір түрлі шөп), Кардозу (кардонмен немесе қызылқыл шөппен қапталған жер), Коррейя (корриола немесе корреямен қапталған жер, бір түрлі өсімдік), Маседу (алма бағы), Азеведу (азевинью орманы, жиде ағашы), Амаралу (амара жүзімдігі, қызыл шарапқа қолданылатын ащы жүзім), және Арруда (көптеген ру, сәндік өсімдік және шөп өсетін жер) сияқты аттар осы үлгіге сәйкес келеді. Ағаштардың аттары жиі кездесетін географиялық тегілер – Оливейра/Оливера (зәйтүн ағашы), Карвалью (емен ағашы), Сервия (сербадан, бір түрлі сорб ағашы), Пинейру (қайын ағашы), Перейра/Перейра (бөріқарақ ағашы), Перу/Перо (жабайы алма ағашы), Перейру/Ду Перейру (алма ағашы), Асивейру (жиде ағашы), Морейра (тут ағашы), Маседу/Масейра (алма ағашы), Фильгейра/Фигейра (папоротник ағашы), Лаурейру/Лаурейру (лавр ағашы), Паррейра (жүзім ағашы). Перейра/Перейра жай ғана ағаш емес. Португал тіліндегі ескі құжаттарда Педрейра немесе Педрейрудың нұсқасы ретінде де кездеседі, бұл "тас карьері" дегенді білдіреді.

Діни тегі

Діни мағынасы немесе мәні бар тегілер жиі кездеседі. Олардың кейбіреуінің шығу тегі католицизмге өткен және жаңа дінін көрсетуге ниеттенген немесе қажеттілік сезінген ата-бабаларынан болуы мүмкін. Діни есімдердің тағы бір мүмкін көзі – шіркеулерде тасталып, католик жетімханаларында дін қызметкерлері мен қарындастар тәрбиелеген жетімдер болуы мүмкін. Олар көбінесе табылған немесе крещение алған күніне жақын датамен байланысты есіммен крещение алатын. Тағы бір мүмкін себеп – діни жеке есімдердің (ата-ананың немесе спонсордың, немесе баланың туған күніне деген арнайы құрметін білдіретін) отбасылық тег ретінде қабылдануы. Діни есімдерге де Жезус (Иисус), ду Рейс (Патшалар, Жақсы Жаңалық күнінен), Рамуш (бұтақтар, Пасхадан бұрынғы жексенбіден), Пашкал (Пасхадан), да Ассунсан (Күңгірт Ананың Көтерілуінен), ду Насименту (Күңгірт Ананың Тууы немесе Иисус Тууы – Рождестводан), да Визитасан (Күңгірт Ананың Зияратынан), да Анусиасан (Күңгірт Ананың Жариялануынан), да Консейсан (Күңгірт Ананың Таза тұйықтан тууынан), Триндаде (Үштік жексенбісінен), ду Эспириту Санту (Қасиетті Рухтан, Қасиетті Рух мерекесінен), даш Шагаш (жаралардан, Христианның бес жарасы мерекесінен), Граса (кәсіби, Күңгірт Ананың кәсібилігінен), Патросиниу (қамқорлық, Күңгірт Ананың қамқорлығынан), Паз (бейбітшілік, Бейбітшілік Анасынан), Луз (жарық, Құдайдың жарығынан), Невеш (қар, Қар Анасынан), Пенья (қап, тіктеу, Францияның тіктеуінен, испан тілінде Нуэстра Сеньора де Пенафрансия деп аталады), даш Дореш (қайғыдан, Қайғы Анасынан), Бонфим (жақсы соңы, Жақсы Өлімнің Иесінен), даш Вирженш (құрбан болған қыздардан), душ Анжош (періштелерден, Архангел Михаил, Рафаил және Гавриил күнінен), Сан Жуан (Аяз Жохан), Сантана (Аяз Анна), Сантуш (барлық қасиеттілерден, яғни, барлық қасиеттілер күнінен; Сантуш латын сөзінен sanctus шыққан, ол басқа да нұсқаларды тудырды, мысалы, Sanctius, Santious, Sancti, Santis, Santi, Sante немесе Santé, Santiz, Santiso немесе Santizo және Santotis) және Круз (Крест, Бельмонте яһудейлері арасында ең көп таралған тег). Ата-анасы белгісіз жетім немесе (яһуди, африкалық құл немесе Бразилияның тума халқы) адам көбінесе әулиелердің атымен крещение алатын, мысалы, Жоао Баптиста (Аяз Жохан Баптисттен), Жоао Евангелиста (Аяз Жохан Евангелисттен), Жоао де Деус (Құдайдың Жанынан), Антонио де Падуа (Падуандық Антониодан), Жоао Непомусено (Непомуктың Жанынан), Франсиско де Ассис (Ассиздік Францискодан), Франсиско де Паула (Паоланың Францискосынан), Франсиско де Сальс (Франциско де Сальс), Иньясио де Лойола (Лойоланың Игнатиос), Тома Аквино (Аквиндік Томастың), Жозе де Калазанс (Каласандық Жозефтен), Жозе де Купертино (Купертиноның Жозеф). Содан кейін олар ұлдарына көбінесе тек екінші жеке есімді (Баптиста, Евангелиста, де Деус, Падуа, Непомусено, Ассис, де Паула, Сальс, Лойола, Аквино, Калазанс немесе Купертино) тег ретінде берді. Ксавье деген тег киелі Франциск Ксавье есімімен крещение алған адамнан немесе португалдық Ксавье ескі отбасынан шыққан болуы мүмкін.

Сипаттамалық тегі

Кейбір тегілер ата-бабаның ерекше қасиеттерін сипаттауға арналған болуы мүмкін, олар лақап есімдерден шыққан. Мұндайларға Велосо (жүнді немесе түкті), Вергейро (иілгіш), Медрадо (жетілген), Порсиункула (кішкентай бөлік, шағын бөлік), Магро (ащы), Магричо (сұйық), Гаго (тырсылдайтын, сөйлеу қиындығы бар), Галхардо (батыр, көрікті), Террибель (қорқынышты), Пентеадо (шаш күтіммен айналысатын, мүшелері перука тағумен белгілі неміс Вернек отбасының тармағының лақап аты), Ромейро (саяхатшы), Вердуго/Бердуго ("Ағаш бұтағы" немесе "атқыш").

Кәсіптік және кәсіптік тегі

Португалдық тегі кәсіп немесе мансаптан шыққандар аз ғана, мысалы, Серрадор (арашы), Монтейро (тау немесе орманды күзетуші аңшы), Геррейро (әскер), Кальдейра (қазан, яғни қазан жасаушы), Кубас (ағаш бөшкелер, яғни бөшке жасаушы немесе шебер), Карнейро (қой, қойшы үшін), Пейше (балық, балықшы немесе балық сатушы үшін).

Шетелдік тектес тегі

Кейбір португал есімдері көптеген ғасырлар бұрын Португалия мен Бразилияға қоныс аударған шетелдіктерден шыққан. Олар өте көне, сондықтан олардың шетелден шыққандығы белгілі болғанымен, португал және бразилиялық мәдениеттердің ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл есімдердің көпшілігі испан тілінде, мысалы, Толедо (Испаниядағы қала), Авила немесе Давила (Испаниядағы қала) және Падилья. Басқа кең таралған "шетелдік" тегі: Беттенкурт немесе Биттенкурт (французша Бетенкур), Гуларт, Гулард немесе Гуллар (французша, түпнұсқа мағынасы – тойымсыз), Фонтенель немесе Фонтенелле (французша, «фонтаннан»), Рубим (французша Робин), Аленкастро, Ленкастр (англисше Ланкастер), Драммонд (шотландша), Вернек, Вернек немесе Бернек (Оңтүстік Германиядан, Бавария қаласының аты), Вандерли (фламандша ван дер Лей), Дютра (фламандтық Ван Хуртере отбасы алған «шығыстан келген» деген мағына беретін латынша De Ultra сөзінен), Брум (фламандша Брюн), Булкао (фламандша Булкамп), Дулмо (фламандша ван Олм), Ачиоли (итальяндық), Дория (итальяндық), Кавальканти (итальяндық), Нетто немесе Нето (итальяндық, португал тіліндегі «Neto» («немере») атоосымен шатастырылмау керек, ол әкесі мен ұлының есімдерін ажырату үшін қолданылады).

Португалиялық яһудилердің тегі туралы мәселе

Халық арасында кең тараған сенім бойынша, 1497 жылға дейін Португалияда тұрған яһудилер, дінді қабылдау немесе елден қуылған кезде, жеуге жарамсыз жемістер бермейтін ағаштардың аттарымен тегін ауыстырған. Мысалы, Карвальо (емен) және Джункера (қамыс, құрақ). Басқалары олар әдетте жануардың атын – Леао (арыстан); өсімдіктің – Пиментель (бұрыш); жидектерді – Figo (инжір) және Moreira (жиде); ал ағаштардың аттарын – Pereira (біршар) немесе Oliveira (зәйтүн) таңдайтын болған, бұл жағдайда жеміс беретін ағаштар. Дегенмен, тіпті осы есімдер де орта ғасырларда христиандардың арасында қолданысқа ие болған. Бұл тегілер көбінесе инквизиция кезінде дінін өзгерткен яһудилер (конверсо, жаңа христиандар) тарапынан қолданылған. Еврей тегін көрсететін тағы бір отбасылық аты – Espírito Santo (Киелі Рух) және Verdugo/Berdugo (ағаш бұтағы / жазалаушы). Мұның себебі, яһудилер сырттай христиандық ұғымды алдау мақсатымен отбасылық тегі ретінде қабылдаған. Шындығында, олар үштік құдайдың ең абстрактілі жаратылысын таңдады, яғни олардың (сырлы) еврейлік сенімін ең аз ренжітетін жаратылысын. Бұл теория толығымен негізсіз емес, себебі 1496 жылдан кейін, әсіресе жаңа христиандар арасында Киелі Рухқа табыну кеңінен тарағандығына дәлелдер бар. Бұл "Espírito Santo" адал христиандар тарапынан да қабылдануы мүмкін емес екенін жоққа шығармайды, басқа діни тегтерге байланысты да осындай себептер болған. 1497 жылға дейін Португалияда тұрған португалдық яһудилер христиан халқынан өзгешеленуге мүмкіндік беретін жеке есімдерді таңдаған. Бұл есімдердің көпшілігі ежелгі семиттік (араб, еврей, арамей) есімдердің португалдық нұсқалары болды, мысалы, Abenazo, Abencobra, Aboab, Abravanel, Albarrux, Azenha, Benafull, Benafaçom, Benazo, Caçez, Cachado, Çaçom/Saçom, Carraf, Carilho, Cide/Cid, Çoleima, Faquim, Faracho, Faravom, Fayham/Fayam, Focem, Çacam/Sacam, Famiz, Gadim, Gedelha, Labymda, Latam/Latão, Loquem, Lozora, Maalom, Maçon, Maconde, Mocatel, Mollaão, Montam, Motaal, Rondim, Rosall, Samaia/Çamaya, Sanamel, Saraya, Tarraz, Tavy/Tovy, Toby, Varmar, Verdugo/Berdugo, Zaaboca, Zabocas, Zaquim, Zaquem. Кейбіреулері яһуди халқына ғана тән емес, жергілікті есімдер болды, мысалы, Catelaão/Catalão (каталон), Castelão/Castelhão (кастиль), Crescente (айпары, Түркиядан), Medina (Мединадан), Romano, Romão, Romeiro (римдік), Tolledam/Toledano (Толедодан), Vallency (Валенсиядан) және Vascos (баск). Ал кейбіреулері – Библиялық есімдерден туындаған атаулар, мысалы, Abraão (Авраам), Lázaro (Лазар), Barnabé (Барнаба), Benjamim (Бенжамин), Gabril (Гавриил), Muça (Мұса) және Natam (Натан). Тағы бір бөлігі – кәсіптік атаулар, мысалы, Caldeirão (қазан), Martelo (бұлат), Pexeiro (балық сатушы), Chaveirol (кілт шебері) және Prateiro (күмісші). Ал кейбіреулері – лақап есімдер, мысалы, Calvo (шол), Dourado (алтын түсті), Ruivo (қызыл шашты), Crespo (бұйра шашты), Querido (жақын) және Parente (туыс). Аз ғана есімдер португалдық ескі тегтерден ерекшеленбейді, мысалы, Camarinha, Castro, Crespim. Кейбір ғалымдар дінін өзгерткен португалдық яһудилер әдетте жаңа тегін ата-анасының атынан таңдайтындығын, ал дінін өз еркімен өзгерткен жағдайда, крест әкесінің атын таңдайтындығын дәлелдеді. Сонымен қатар, классикалық экономист Дэвид Рикардо да осындай текті болған. Амстердам португалдық синагогының басқа да белгілі мүшелері Uriel da Costa (Уриэль Акоста), Abraham Pimentel, Isaac Aboab da Fonseca, Isaac de Pinto және Menasseh ben Israel (алғашқы тегі Soeiro) сияқты есімдерді таңдаған. Белмонт яһудилері (Португалиядағы Белмонт аймағынан шыққан крипто-яһудилер) де ескі католик португалдық отбасыларынан ажыратуға болмайтын тегтерді таңдайды. Ағаш атауларын тег ретінде қолдану 1497 жылы Португалиядан қуылғанға дейін де, кейін де дінін өзгерткен немесе өзгертпеген португалдық яһудилер арасында кең таралған емес.

Бразилиялықтарға және жергілікті бразилиялықтарға португалша тектер беру

Құлдық жойылғанға дейін құлдардың тек жеке есімдері болды, тегі болған жоқ. Тіпті оларға өздерінің африкалық немесе бразилиялық есімдерін қолдануға тыйым салынды және олар португал тіліндегі жеке есіммен крещениеден өтті. Құлдық кезеңінде құлдарға тек оларға тиесілі плантацияда (фазенда немесе ингенхо) ерекше есімдер қажет болды. Құлдықтан босатылғандарға бұрынғы иелерінің есімдерін беру кең таралған, сондықтан олардың барлық ұрпақтары бұрынғы иелерінің португалдық тегін алып келеді. Құл болмаған жергілікті халық та өздерінің спонсорларының тегін өз тегі ретінде таңдауға бейімділік танытты. Діни есімдер африкалық немесе бразилиялық текті адамдардың арасында, еуропалық текті адамдарға қарағанда көбірек кездеседі. Мысалы, Франсиско де Ассис (Ассиздік әулие Франциск) сияқты жеке есімі бар құл, «де Ассис» дегенді тегі ретінде пайдалана алады, себебі «де» жалғауы тектікке ұқсайды. Афробразилиялықтарды діни есімдермен атау практикасы тікелей емес тәсілдермен де дәлелденді. Медициналық зерттеушілер діни есім мен африкалық текті генетикалық аурулар, мысалы, дүрбілік ауруы арасындағы статистикалық байланысты көрсетті. Араласу нәтижесінде, бұл байланыс діни тегі бар ақ адамдардың арасында да сақталады. Сондай-ақ, жергілікті халық пен босатылған құлдарды Сильва немесе Коста сияқты кең таралған тегімен атау да жиі кездесетін жағдай еді. Сондықтан Бразилияда Сильва ең көп таралған тег болып табылады.

Бразилиядағы португалша емес тектер

Португал тіліндегі тегтердің айырмашылығы шамалы болғанымен, басқа елдерден (атап айтқанда Италия, Испания, Германия, Франция, Нидерланды, Польша, Украина, Ресей, Ұлыбритания, Сирия, Ливан, Жапония, АҚШ және соңғы кезде Қытай, Корея, Африка, Латын Америкасы және Гаити) көшіп келгендер Бразилиядағы тегтердің әртүрлілігін арттырды. Кейбір шетелдік тегтер көптеген буын өткен соң қате жазылып, қазіргі таңда бастапқы елдерінде танылмайды (мысалы, француз-швейцарлық Магнан отбасының тегі бірнеше онжылдықтан кейін Манхес болып өзгерген). Кейбір қате жазылған шетелдік тегтерді түпнұсқа тілді білушілердің өзі танымайды, мысалы Коллор (неміс тіліндегі Köhler), Шамарели (итальян тіліндегі Sciammarelli) және Бранкини (итальян тіліндегі Bianchini). Кейде жапон және араб есімдеріне әртүрлі транслитерация ережелері қолданылған (мысалы, Накамура және Накамура, Ямагути және Иамагути, Сабаг және Саппак, Бухалил және Букалиль). Осылайша, бразилиялық португал емес иммигранттардың ұрпақтары қолданатын көптеген бейімделген немесе қате жазылған шетелдік тегтер пайда болды. Көші-қонның нәтижесінде қазір бұл қате тегтерді тіпті олардың туған елдерінде де кездестіруге болады.

Көшіп келушілердің тегі

Америка Құрама Штаттарындағыдай кеңінен таралмаса да, Бразилияда иммигранттар ассимиляцияны көрсету үшін немесе әлеуметтік кемсітуден қашу үшін өз тегін өзгертуге бейім болды. Бұл практика екінші дүниежүзілік соғыс кезінде итальяндық иммигранттардың арасында ең көп қолданылды, себебі Италия бірнеше жыл бойы жау мемлекет болып саналды. Итальяндықтар католик дінін ұстанғандықтан және бразилиялық қоғамға оңай сіңіп кеткендіктен, бұл әдет бір ұрпақ өткен соң көзден шығып, ұмытылды. Жаңа португалдық тегі көбінесе бастапқы шетелдік тегінің мағынасына сәйкес таңдалды (мысалы, Оливето, Оливети немесе Олива кейде Оливейраға айналды). Ал кейде жаңа тегі шетелдік тегімен тек дыбысталу жағынан ғана ұқсас болатын (итальяндық Ливьеиро және Сальвиани тегі кейде Оливейра және Сильваға өзгертілді).

Құрметпен қарау

Бразилияда 20-шы ғасырдың бірінші жартысына дейін өте маңызды адамдарды өте құрметпен, бірақ ресми емес түрде әлеуметтік немесе әскери атақтарымен және олардың жеке есімдерінің балалықша аталғыш түрлерін қолданып шақыру қалыпты болған, мысалы, "Корнель Тонико" (полковник Тони), "Комендадор Паулиньо" (командир Паульша), "Дона Чика" (ханым Франсисша), "Синья Марикинья" (ханым Мэриша, "синья" – "ханым" сөзінің халыққа тараған нұсқасы). АҚШ президентін прессада Билл (Клинтон) немесе Джимми (Картер) деп атағанымен, бұл тәжірибе Бразилияда әлдеқайда құрметті және ешқашан ресми түрде қолданылмаған. Кейбір әлеуметтанушылардың пікірінше, бразилиялық жоғарғы тап өкілдерін көбінесе құл әйелдер тәрбиелеген, олар оларды балалықша атаған, және олар өскен кезде де сол балалықша атпен, бірақ құрметпен атауды жалғастырған. Бүгінде бұл тәжірибе бұрынғыдай кең таралмаған, бірақ "Сеньор Зе" (Джо мырза, "Сеньор" – "мырза" сөзінің қысқартылған түрі) немесе "Дона Ритинья" (ханым Риташа) деп бейресми, бірақ құрметпен атайтын адамдарды кездестіруге болады.

Жеке есімдерді тегімен қосу

Бразилияда белгілі адамдардың ұрпақтары кейде өздерінің есімі мен ата-бабаларының тегінен тұратын тегін қолданады, мысалы, Руй Барбоза, Витал Бразил, pt және Лафайет Родригес отбасылары сияқты. Мұндай әдет оларды басқаларға атақты ата-бабаларының ұрпақтары екенін анықтауға көмектеседі. Бұл құбылыс сирек кездеседі.

Шетелдік жеке есімдер

Португалияда жаңа туған балаға азаматтық заңмен рұқсат етілген жеке есімдер тізімінен ғана есім қоюға болады. Есімдер португал тілінің орфографиялық ережелеріне сәйкес жазылуы керек және португал тілінің ономастикалық жүйесінің бөлігі болуы тиіс (дәстүрлі түрде Португалияда есімдер қасиеттілердің күнтізбесіне негізделген). Осылайша, Португалияда жеке есімдердің айырмашылығы аз, себебі дәстүрлі есімдер заманауи есімдерге қарағанда басымдыққа ие. Португал тіліндегі танымал есімдердің мысалдары: Антониу, Жоау, Жозе, Франсиску, Педру немесе Мануэл (ерлер үшін) және Мария, Ана, Изабел, Тереза немесе Жоана (әйелдер үшін). Соңғы онжылдықтарда Гонсалу, Бернарду, Вашку, Афонсу, Леонор, Катарина немесе Беатрис сияқты ежелгі тарихи есімдерге деген қызығушылық артып келеді. Егер ата-ананың біреуі португалдық болмаса немесе қос азаматтығы болса, ата-аналар сұраныс жасалған есімнің олардың туған елінде рұқсат етілгенін растайтын құжат ұсынған жағдайда, шетелдік есімдерге рұқсат беріледі. Бұрын шетелде туған иммигранттардың балалары Португалия азаматы болу үшін португал есімін қабылдауға міндетті болған – мысалы, теннисші Мишель де Брито, оның заңды аты Микаэла. Бұл тәжірибе енді қолданылмайды. Бразилияда жаңа туған балаға есім қоюға заңмен шектеулер қойылмайды, егер жеке есімнің мағынасы оны иеленушілерді қорласа немесе ұялтса ғана. Үлкен қалалардан алыс тұратын бразилиялықтар немесе төменгі тапқа жататын адамдар ата-аналарының есімдерін немесе классикалық есімдерді біріктіре отырып, жаңа жеке есімдер жасауға бейім, сондай-ақ шетелдік есімдердің жазылуын өзгертеді немесе жаңа есімге күрделі немесе заманауи дыбыс береді деп ойлайтын шетелдік жұрнақтарды қолданады (мысалы, Моурен – Мориннен, Дейвид – Дэвидтен, Робиссон). Шетелдік фамилиялар да жеке есімдер ретінде жиі қолданылады, мысалы Вагнер, Моцарт, Доницетти, Ламартин, Дантон, Андерсон, Эмерсон, Эдисон, Франклин, Нельсон, Уилсон, Вашингтон, Джефферсон, Йенсен, Кеннеди, Ленин, Ньютон, Нобель, Розенберг, Алекстрисия (Александр мен Патрисияның комбинациясы) және Оцирема (Америконың керісінше). Бастапқыда бұл есімдерді ұлдарына қойған ата-аналар олардың саяси, көркемдік немесе ғылыми құрметін білдірген. (Осы мақаланың «Есімдерді дұрыс жазу» бөлімін де қараңыз).

Бразилиялық жергілікті атаулардан шыққан жеке есімдер

Екінші император Дом Педро II билік құрған кезде Бразилияның жергілікті халқы империяның символы ретінде пайдаланылды. Осы кезеңде бразилиялықтар жергілікті бразилиялық есімдерді жеке есімдер ретінде қолдана бастады. Олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін кең таралған. Мысалы, Арачи, Кауби, Гуарачи, Иара, Ибере, Иона, Жаси, Жанаина, Жандира, Жусара, Юрачи, Юрема, Майара, Моасир, Моэма, Убиратан, Сеси, Ирасема, Пери және Убиражара (соңғы төртеуі Хосе де Аленкардың туындыларынан алынған). Соңғы кезде бразилиялықтар Руда (тупи-гуарани мифологиясындағы махаббат құдайы Руданың құрметіне берілген есім), Кауа және Кауэ (құс – бүркіт) сияқты жергілікті бразилиялық есімдерді де қолдана бастады, бірақ олардың қолданылуы көбінесе хиппи мәдениетімен байланысты.

Индекстеу

Чикаго стильдік нұсқаулығына сәйкес, португал және лузофондық есімдер есімнің соңғы бөлігі бойынша тізімделеді, бұл испан және испанофондық есімдерді тізімдеуден өзгеше. Дегенмен, әке шежіресіндегі (әкесінің әкесінің) тегі екі жағдайда да – испан және португал есімдері үшін – тізімдеуге алынады.