Кіріспе

Американдық заңгер

Джон (Жоханн) Бернхард Сталло (16 наурыз 1823 – 6 қаңтар 1900) – неміс-американдық ғалым, құқықтанушы, философ және елші.

Ерте өмір

Сталло 1823 жылғы 16 наурызда Ольденбург Ұлы Герцогтығындағы Сиерхаузен қаласында дүниеге келді. Ол мектеп мұғалімі Иоганн Генрих Сталлоның (1797–1840) және оның әйелі Анна Мария Адельхайд Мурманның (1798–1861) ұлы еді. Сталло үйде және Вехтадағы тегін католиктік нормалық мектепте оқыды. Отбасының оны гимназияға (орта мектепке) жіберуге қаржысы жетпегендіктен, Сталло 1839 жылы Америка Құрама Штаттарына эмиграциялап, Огайо штатының Цинциннати қаласында, утопиялық социалист, өзінің туысы Франц Иозеф Сталлодан көп алыс емес жерге қоныстанды, сондай-ақ көптеген басқа отбасы мүшелері де сол жерге қоныстанды.

Мансап

Сталло 1841-1844 жылдары жаңа аталған Сент-Ксавьер колледжінде (бұрын иезуиттердің "лицейі" болған және "Афинеум" деп аталған) неміс тілі мен математика пәндерін оқытты. Ол "Американың неміс мектептері үшін ABC, орфография және оқу кітабы" атты алғашқы кітабын жариялады, ол өте жақсы сатылған көрінеді. Содан кейін 1844-1848 жылдар аралығында Нью-Йорктің Фордэм қаласындағы тағы бір иезуит мекемесі – Сент-Джон колледжінде (1841 жылы құрылған, қазір Фордэм университеті, 1870 жылы құрылған Нью-Йорктің Сент-Джон университетімен шатастырылмауы керек) математика және ғылым пәндерін оқытты. Сент-Джонс колледжінде Сталло өзінің алғашқы маңызды еңбегі – "Жаратылыстану философиясының жалпы принциптері" (1848) кітабын жазды. Бұл кітапты ол кейіннен "жастық шағымдағы туынды" деп санады, бірақ ол Гегельдің табиғат философиясын қайта баяндау болған көрінеді. 1881 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Саясат және құқық

Сталло Цинциннатиге оралды және 1849 жылы адвокаттыққа қабылданды, «Сталло және Китридж» фирмасында заңгерлікпен айналысты, тек 1852–1855 жылдары Гамильтон округінің жалпы юрисдикциялы сотының судьясы қызметін атқарды (Огайо штатында, Блэк заң сөздігінде көрсетілгендей, бұл «жалпы юрисдикциялы сот»). Ол саясатқа белсенді қатысты және кейіннен Август Виллих, Монкур Дэниел Конвей және Питер Кауфман сияқты «Огайо гегельшілерінің» бірі ретінде танылды. Көп жылдар бойы демократ болған Сталло, құлдық мәселесіне байланысты бұл партиямен келіспей, Америка Азамат соғысы кезінде Авраам Линкольн мен жаңа Республикалық партияны қолдады. Ол неміс-американдық қауымдастығынан «Сталло полкі» деп аталатын әскери бөлім құруға көмектесті. Сталлоның республикашыл болуы осы кезеңде (1850 жылдары) көптеген католиктер үшін күтпеген жағдай болды. Алайда, Сталло өте либералды католик болды және кейде бостандыққа ұмтылған ойшыл ретінде сипатталды. Ол Цинциннати архиепискобының Рим-католик канондық құқығын орнату әрекетіне қарсы, Киелі Үштік шіркеуінің мүлігін епископтың бақылауында ұстауға тырысқан күресінде шіркеудің сенімділерін қорғады.

Цинциннатидегі Киелі кітап соғысы

Сталло Огайо штатының мемлекеттік мектептерінде дін мен мемлекеттің бөлінуін қолдаған танымал және сәтті істі қорғады. 1869 жылдың соңында Цинциннати қаласының жаңадан сайланған мектеп кеңесі қаладағы мемлекеттік мектептерде ән шырқау мен Киелі кітап оқуға тыйым салу туралы шешім қабылдады. Консервативті топ бұл тыйымды тоқтату үшін кеңеске қарсы сотқа шағымданып арыз берді. Сталло, Джордж Ходлимен (кейін Огайо штатының губернаторы) және Стэнли Мэтьюспен (кейін АҚШ Жоғарғы сотының судьясы) бірге мектеп кеңесінің адвокаты болды. Сталло өз сөзін былай аяқтады:

"Шпильдер бұрынғыдай көкке бағытталсын, шіркеу қоңыраулары Құдай туралы бұрынғыдай хабарласын; 'еркін Киелі кітап' еркін тарасын, бірақ бұл – еркін мемлекетте, еркін шіркеулерде немесе діни мектептерде, еркін секулярлық мектептермен қатар болсын. Мен досымның, егер пресвитериан немесе методисттің баласы, яһуди, католик немесе дінсіз баламен араласқаннан кейін, шындықтың кез келген кітаптың жапырақтарынан да кең екенін сезіне отырып, Киелі кітапқа бет бұрса, оны апат деп қарамайтынына үміттенемін."

Дегенмен, кеңес жоғары сотта екіге бір дауыспен жеңіліске ұшырады және Киелі кітап оқуға тыйым салуды күшіне енгізуден тыйым салынды. Сталлоның Огайо жоғарғы сотына шағым жасауы төменгі соттың шешімін толығымен өзгертіп, 1872 жылы Киелі кітап оқуға тыйым салуды қайта орнатуға әкелді.

Кейінгі саяси өмірі

Сталло 1872 жылы Либералды-республикалық қозғалысқа қатысты. Ол 1884 жылы Демократиялық кандидат Гровер Кливлендті қолдағаны үшін Италияға (`Envoy Extraordinary and Minister Plenipotentiary`) елші болып тағайындалды (1885–1889). Эндрю Диксон Уайттың (Автобиографиясы) айтуынша, Сталло үлгілі дипломат болған: "Мен Римдегі американдық министр, Синциннати судьясы Сталлоға [Убальдино Перуцци] көрсетілген құрметтен қатты ләззат алдым. Оның мәлімдемесіне сәйкес, жақында өткен мемлекеттік және дипломаттар конференциясында судья Сталло барлық мақтауларды жинады – қажет болған жағдайда итальян, француз және ағылшын тілдерінде еркін сөйлеп, соңында латын тілінде хаттама дайындады". 1888 жылы Кливленд Бенджамин Харрисонға қарсы өткен алғашқы сайлауда жеңілгеннен кейін Сталло Италияның Флоренция қаласына көшіп, неміс тілінде жазылған эсселерінен – "Реддер, мақалалар және хаттар" жинағын құрастырды.

Қазіргі физиканың тұжырымдары мен теориялары

Соғыстан кейінгі кезеңде Сталло өзінің ең танымал еңбегі – 1882 жылы алғаш рет жарияланған «Заманауи физиканың ұғымдары мен теориялары» атты кітабын жазды. «Ұғымдар» физикалық теориядағы «ұғымдардың» рөлін қарастырады, оларды уақытша деп қарастыру қажеттігін және ұғымдарды фактілермен шатастырудың зиянды салдары туралы ескертеді; бұл кітап ғылымның қазіргі заманғы философиясының ерте мысалы болып табылады. Сталлоның өмірінде оның үш американдық басылымы жарық көрді, және олар бір уақытта Англияда да жарияланды. 1884 жылы француз тіліне аудармасы шықты, ал алғы сөзін Шарль Фридель жазды. Көптеген басқалармен қатар, екінші басылымын Бертран Рассел оқыды, ол өзінің «Геометрия негіздері туралы эссесінде» (1897) оған үш сілтеме берді. Расселдің сілтемелері арқасында Сталло неміс физигі Эрнст Махтың назарына ілікті, ол Сталлода өзімен жақын рухани және ғылыми көзқарасты көрді. Мах Сталломен хат алмасуды бастады, бірақ Сталлоның қайтысымен ол тоқтатылды. Содан кейін Мах Ханс Кляйнпетер жасаған неміс тіліне аудармасын ұйымдастырды, ал Мах оған алғы сөз жазды. «Заманауи физиканың ұғымдары мен теориялары» 1901 жылы (Барт, Лейпциг) жарық көрді және 1911 жылы Кляйнпетердің жаңа қысқа алғы сөзімен қайта басылды. Бұл аударма Сталлоны неміс оқырмандарына таныстырды және «Ұғымдар» кітабының физика философиясына маңызды үлес болып қалыптасуына көмектесті. 1888 жылғы басылымға негізделген қазіргі заманғы американдық басылымын американдық физик және «операционализмнің әкесі» Перси Уильямс Бриджман (Belknap Press, Harvard University Press, 1960) өңдеді. XIV тарауда, «Риманның эссесіне қазіргі заманғы талдау тұрғысынан метагеометриялық кеңістік» деген мақаласында Сталло Риманның «Геометрия негізінде жатқан гипотезалар туралы» еңбегін қатаң сынға алады, соңында «трансценденталь кеңістіктің болуы немесе мүмкіндігі туралы аналитикалық дәлел – бұл ұғымдарды нақтыландырудың тағы бір айқын мысалы» деген тұжырымға келеді.

Ұрпақтар

Ол ұлы Эдмунд арқылы Елена, Мурат ханшайымының (туған тегі Макдональд Сталло) немересі болды, ол 1913 жылдың 6 ақпанында Мурат ханзадасына тұрмысқа шықты, сондай-ақ Лора, Роспильози ханшайымының (туған тегі Лора Макдональд Сталло) немересі, ол 1914 жылдың 30 маусымында Роспильози ханзадасына үйленді.

Шығармалары

Табиғат философиясының жалпы қағидалары, оның неміс ғалымдары арасындағы соңғы дамуының кейбір тұжырымдамалары, Шеллинг пен Гегельдің философиялық жүйелерін және Океннің табиғат жүйесі. Бостон: В. Кросби мен Х. П. Николс, 1848 жыл. "Жалпы қағидалар" шығармасы Нью-Англия трансценденталистері тарапынан зор қызығушылыққа ие болды, әсіресе Ральф Уолдо Эмерсон, ол Сталлоның кітабына өзінің күнделіктерінде сілтеме жасады. Сталлоның ойлау мен ғаламның негізінен бір екендігі туралы аргументі қызығушылық тудырды. Кітап "Массачусетс тоқсандық журналында" Теодор Паркер тарапынан мақалаланып, "ұлы, мықты кітап" деп сипатталды. Профессор О. А. Браунсонның араласпау туралы лекциясына жауап, Цинциннати қаласының Сауда кітапханасының алдында. Смит пен Никсонның залында өткен лекция, Цинциннати, 20 ақпан 1852 жыл. Цинциннати, Комитет үшін басылған, C. A. Morgan & Co., 1852 жыл. Орест Август Браунсонға (1803–1876) қатысты. Томас Джефферсон. Цинциннати, О.: "Пионер" кеңсесінде басылған, 1855 жыл. Александр фон Гумбольдт: естелік сөз. Цинциннати: Теобальд және Тюркаф, 1859 жыл. Майнор, Джон Д. және басқалар. "Библия мемлекеттік мектептерде", 420 бет. Кларк: Цинциннати, 1870 жыл. Цинциннати жоғары сотының пікірлері мен шешімдері, Джордж Ходли, Руфус Кинг, Стэнли Мэтьюс, Джордж Р. Сейдж, Уильям М. Рамзи және Дж. Б. Сталлоның аргументтерін қамтиды. Монроның білім беру библиографиясынан цитата келтірілген. Мемлекеттік білім берудің секуляризациясы. Цинциннати: Р. Кларк, 1870 жыл. Уилл Сеймур Монроның білім беру библиографиясында, 134-бетте келтірілген. Мемлекеттік дінге сенушілік және олардың заманауи елшілері. Лекция, Цинциннати, 3 сәуір 1870 жыл кешкісінде, пастор Викерстің шіркеуінде оқылған. Цинциннати: Р. Кларк, 1872 жыл. (Пастор Томас Викерс, Цинциннати университетінің президенті, 1877–1884 жылдар). Қазіргі заманғы физикалық ғылымның негізгі ұғымдары. Қазіргі заманғы физиканың ұғымдары мен теориялары. Нью-Йорк және Лондон, 1882 жыл; 2-ші басылым, 1884 жыл; 3-ші басылым, 1888 жыл; Кембридж, Массачусетс, 1960 жыл. Реден, Abhandlungen және Briefe. Нью-Йорк: Э. Стейгер, 1893 жыл.