Кіріспе

Кенияның 6-шы вице-президенті Джордж Мусенги Сайтоти, Э. Г. Х. (3 тамыз 1945 – 10 маусым 2012) – кениялық саясаткер, бизнесмен және американдық және британдық білімі бар экономист, математик және даму саясатының ойшылы. Математик ретінде Сайтоти Найроби университетінің математика кафедрасын басқарды, Африка математикалық одағының құрылуын ұйымдастырды және 1976 жылдан 1979 жылға дейін оның вице-президенті болды. Экономист ретінде Сайтоти 1990–1991 жылдары Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) атқарушы төрағасы, ал 1999–2000 жылдары Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты мемлекеттерінің (АКТМ) тобының президенті болды. Бұл АКТМ блогы мен Еуропалық Одақ (ЕО) арасындағы мерзімі өткен Ломэ конвенциясын алмастыру үшін жаңа даму серіктестік келісімін қайта келісудің маңызды кезеңі болды. Оның «Африкадағы экономикалық және институционалдық реформалардың сын-қатерлері» атты кітабы 1980-ші және 1990-шы жылдардағы тұрақсыз кезеңде көптеген салалардағы саясаттың практикалық бағыттарына ықпал етті. Сайтоти 1983 жылы парламент депутаты және қаржы министрі болып тағайындалды, ол Кенияның ең ұзақ қызмет еткен вице-президенті, сондай-ақ білім беру, ішкі қауіпсіздік және провинциялық басқару, сыртқы істер министрі болды. Оны «реформатор» деп танушылар көп емес, бірақ 1990–1991 жылдары «Сайтоти комитеті» деп белгілі KANU-дың комиссия төрағасы ретіндегі ұсыныстары KANU-дың ішкі өзгерістеріне мүмкіндік берді және 2A-тармағын жоюға, Кенияның көппартиялық демократияға оралуына жағдай жасады. Сайтоти KANU-дан шығып, оппозицияға қосылды, ол 2002 жылы «NARC революциясына» әкелген келіссөздердегі маңызды тұлға болды. Ішкі қауіпсіздік және провинциялық басқару министрі, сыртқы істер министрінің міндетін атқарушы және Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (ҰҚК) маңызды мүшесі ретінде ол кейіннен Ұлттық қорғаныс министрлігімен бірлесіп «Линда Нчи» операциясын жүзеге асырды, ол Аль-Шабаб жасағына қарсы бағытталған болатын. Сонымен қатар, бәсекелес топтар ондаған жылдар бойы Саитотиді саясаттан шеттету үшін «Голденберг» алаялығын пайдаланды, бірақ 2006 жылдың шілдесінде сот оны осы істен ақтап тастады. Сайтотидің масай және кикуйю тайпаларынан шыққандығы оған жалпы кениялық көзқарасқа ие болуға мүмкіндік берді, бірақ бәсекелестерінен айырмашылығы, оған мықты этникалық қолдау болған жоқ. Сайтоти 2012 жылы тікұшақ апатында қаза болған кезде президент Мвай Кибакинің орнын басуға үміткер болды.

Ерте өмір және білім

Джордж Сайтоти 1945 жылғы 3 тамызда дүниеге келді. Ол Каджиадодағы Ололуа бастауыш мектебінде білім алды. 1960-1963 жылдары Тикадағы Мангу орта мектебіне қабылданды, онда орта білімін аяқтады. Ол Кенияның үшінші президенті Мваи Кибаки, бұрынғы вице-президент Муди Авори, католик архиепискобы Ндинги Мвана Нзеки, марқұм Қоршаған орта министрі Джон Мичуки, марқұм кәсіподақ жетекшісі және бұрынғы Әділет және конституциялық істер министрі Том Мбоя, сондай-ақ марқұм кардинал Морис Майкл Отунга сияқты Маңгу орта мектебінің белгілі түлектерінің қатарына қосылды. Сайтоти 1963 жылы 18 жасында Кеннедидің әуе көпірі бағдарламасының стипендиясын алды. Бұл бағдарламаны Том Мбоя мен Уильям X. Шейнман бастап, Джон Ф. Кеннеди қоры және Африкалық америкалық студенттер қауымдастығы қолдады. Осы бағдарлама арқылы жүздеген шығыс африкалықтар Америка Құрама Штаттары мен Канадада оқыды. Сол кездегі әріптестері оның Cholmondeleys (қаладағы кофехана) кофеханасында уақыт өткізуді ұнатқанын және биікке секіруде өте жақсы болғанын, Жаңа Англиядағы үздіктердің бірі саналғанын еске алады. Кейін Сайтоти Ұлыбританияға көшіп, Суссекс университетінде (Брайтон) математика магистрі дәрежесін алды. 1972 жылы Уорвик университетінде математика ғылымдарының докторы (PhD) дәрежесін қорғады; диссертациясын профессор Люк Ходжкиннің жетекшілігімен алгебралық топология саласында «Сферадағы екінші итерацияланған циклдік кеңістіктің Mod 2 K теориясы» тақырыбында жазды.

Академиялық мансап

Мектепті бітіргеннен кейін Сайтоти 1972 жылы Кенияға оралып, Найроби университетінде математика лекторы болып жұмысқа кірісті. Оның еңбегінің бірі – математиканы Африкадағы ғылым саласы ретінде қалыптастыру. 1976 жылы Марокконың Рабат қаласында өткен математиктердің бірінші жалпыафрикалық конференциясында Сайтоти Африка математикалық одағын (АМО) құруға қатысты. Ол 1979 жылға дейін АМО вице-президенті болып сайланды. 1979 жылдың 4 қыркүйегінде туризм және жабайы табиғат министрі Джон Огуту оны профессор С.О. Вандига басқаратын Табиғи ғылымдар жөніндегі консультативтік зерттеу комитетінің (TNSARC) мүшесі етіп тағайындады. 1983 жылдың қыркүйегінде Рифт-Вэлли ғылым және технология институтының директорлар кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Ол сонымен қатар "Mumias Sugar Company" және "Kenya Commercial Bank" компанияларының төрағасы ретінде де жұмыс істеді.

Даму ойшылы

Үкіметтегі жоғары деңгейдегі шешім қабылдаушылар Сайтотиді саяси ойшыл және технократ ретінде таныды, оны KANU институттарын, саясатын және экономикасын жақсарту үшін өте қажет етті. Оның "Африкадағы экономикалық және институционалдық реформалардың қиындықтары" атты еңбегі Кения мен Африка алдындағы түрлі мәселелерді шешуге бағытталған практикалық саяси ұсыныстарды қамтығаны үшін жетекші шенеуніктер тарапынан жоғары бағаланды. Кітап Саитотидің тәжірибелі ғалым, кеңесші және саясаткер/ойшыл ретіндегі тәжірибесінен туындаған, кедейлікті жеңу, тұрақты дамуды қамтамасыз ету, кедейлікті азайту, HIV/AIDS-ке қарсы күрес және бейбітшілік дипломатиясы стратегияларын қатаң және көп салалы тұрғысынан талдады. Саитоти сонымен қатар Африканың тұрақты экономикалық өсуі үшін институционалдық реформалардың және тиімді мемлекеттік саясаттың маңыздылығын ерекше атап өтті.

Саяси мансап

Саитоти кең ауқымды саясатқа қатысудан бұрын заң шығару қызметін атқарды. 1974 жылдан 1977 жылға дейін ол таратылған (кейін қайта құрылған) Шығыс Африка қауымдастығында Шығыс Африка заң шығару жиналысының мүшесі ретінде Кенияны өкілдік етті.

Екі ата-баба мен әртүрлілік саясаты

1983 жылдың қазан айында президент Даниэль арап Мои Сайтотиді парламент мүшесі етіп ұсынды, содан кейін оны Қаржы министрі қызметіне тағайындады. Ол 1989 жылға дейін осы лауазымды атқарды. 1988 жылғы жалпы сайлауда Сайтоти белсенді саясатқа қатысып, бұрын Филип Одупой иеленген Каджиадо Солтүстік сайлау округінің мандатын жеңіп алды. Одупой мен Сайтоти билікке келгенге дейін Каджиадо Солтүстік көпұлтты сайлау округін танымал саясаткер Джон Кин басқарды, ол да жартылай масаи болған және ұлттық идеяны қолдап, анасының халқының өркендеуі үшін жылдар бойы еңбек етті. 1988 жылдан бері профессор Джордж Сайтоти 25 жылдан астам уақыт бойы Каджиадо Солтүстігін өкілдік етіп, 1992, 1997, 2002 және 2007 жылдары өткен сайлауларда осы мандатты қайта жеңіп алды. Джон Киннің көпұлтты сайлау округінің дәстүрін жалғастыра отырып, Сайтоти Каджиадо Солтүстігін Кениядағы ең этникалық тұтастығы жоғары, көпұлтты заңнамалық аймаққа айналдырды, сонымен қатар 1991-2008 жылдар аралығында көршілес аймақтардағы этникалық қақтығыстардың салдарынан күштеп қоныс аударған кениялықтарға қауіпсіз бейім берді. Аймақ сондай-ақ Кениядағы ең бай, экономикалық тұрғыдан дамыған және ең жылдам өсіп келе жатқан он аймақтың қатарына кіреді. 2009 жылы Кения үкіметі жариялаған мәліметтерге сәйкес, соңғы үш жылда Каджиадо Солтүстігіндегі кедейлік деңгейі 10,66 пайызды құрады, бұл оны Кениядағы ең бай сайлау округтерінің біріне айналдырды (1-кестеге қараңыз).

Кенияның алтыншы вице-президенті

1988 жылғы жалпы сайлаудан кейін президент Мои Сайтотиді Кенияның алтыншы вице-президенті етіп тағайындады. Сайтоти Кенияның ең ұзақ қызмет еткен вице-президенті болды, ол президент Даниэль арап Моидің басқаруында 13 жыл қызмет етті, 1989 жылдың мамырынан 1998 жылдың қаңтарына және 1999 жылдың сәуірінен 2002 жылдың тамызына дейін (2-кестеге қараңыз). Осымен қатар ол Қаржы министрі қызметін атқарды. 1990–1991 жылдары Сайтоти Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) атқарушы төрағасы болды. 1999–2000 жылдары Сайтоти Африка, Кариб және Тынық мұхиты мемлекеттерінің президенті болып та қызмет етті, бұл АӨК пен Еуропалық Одақ арасындағы 2000 жылдың ақпан айында мерзімі біткен бұрынғы Ломэ конвенциясын алмастыру үшін жаңа даму серіктестігі туралы келісімді келісуге көмектесуде маңызды рөл атқарды. Сайтотидің вице-президент лауазымындағы ерекшеліктері – президент Моидің ең сенімді серігі ретінде тиімділік, салмақтылық және адалдық болды. Тіпті президент Мои 1997 жылғы сайлаудан кейін жаңа орынбасарды тағайындаудан тартынғанда да, Сайтоти 14 ай өткен соң да оның басты үміткері болды. Осы тиімділік, сабырлылық және адалдық қасиеттерінің арқасында ол президент Мваи Кибакидің сенімді министрлерінің біріне айналды.

KANU-ның бір партиялы жүйесін реформалау

1989 жылы 1 мамырда Сайтоти вице-президент болып тағайындалғанда, KANU елі демократияландырудан шегініп жатты. Сонымен қатар, партия Сайтоти басқаратын, өзгерістерді қолдайтын "KANU B" және билік тізгінін ұстап тұруды жақтаған "KANU A" топтары арасында бөлініп кетті. Сондықтан жаңа вице-президент, биліктегі партиядағы өзгерістердің символы болу және 1988 жылы президент сайланғаннан кейін судьяларды қызметтен босату және полицияның өкілеттіктерін кеңейту үшін конституцияны өзгертіп, өкіметін күшейткен басшысына адал болу арасында қиын жағдайға түсті. 1990 жылдың 1 қаңтарында дін қызметкері Тимоти Нджоя барлық африкалықтарды көппартиялық жүйе талап етуге шақырды. 1990 жылы 7 шілдеде болған Саба-Саба көтерілісінен кейін президент Мои профессор Джордж Сайтоти төрағалығымен KANU-дың қарастыру комитетін құрды, ол халық арасында Сайтоти комитеті деп белгілі болды.

Сайтотидің тексеру комитеті

Сайтотидің тексеру комитеті партияның ішкі сайлау және тәртіптік жүріс-турасын зерттеуге міндеттелді. Комитет елді аралап, партия туралы халықтың пікірін жинады, жауларына, достарына және сыншыларына таңғажайып әсер етті, сондай-ақ тікелей сын айту мен эмоцияларға орын беретін сирек мүмкіндік жасады. 1991 жылдың қаңтар айында KANU-дың атқару комитеті Джордж Сайтоти ұсынған партияны сынағандарды қууды тоқтатып, оларды бір немесе екі жылға шеттету туралы ұсынысты қабылдады. Есептегі ұсынымдар Найробидегі Карасаниде өткен Ұлттық делегаттар конференциясында талқыланды. Президент Мои көптеген спикерлер күткенінің керісінше, баяндаманы толығымен қабылдап, іске асыруды қолдады. Бұл реформалардың жолын ашты, соның нәтижесінде 1991 жылы Кения көппартиялық үкімет жүйесіне оралуына әкелген 2А-тармағы жойылды. Сайтотидің тексеру комитеті партияны реформаларға бастады, бірақ сонымен қатар Моиден кейінгі билік мәселесі бойынша "КАНУ А" консерваторлары мен "КАНУ Б" реформашылары арасындағы ішкі идеологиялық дауды күшейтті.

КАНУ-ның Сайтотиге қарсы соғысы

Сайтоти 1997 жылғы сайлау алдында және одан кейін KANU партиясын дүрліктірген қатыгез мұрагерлік күресінің ортасында болды. Министр Уильям Оле Нтимама бастаған таза масаилар және аға масаилар Сайтотидің екі туғандығын «кикуйюландырып», оның саяси базасын әлсірету және масаи ақсақалдық мәртебесіне күдік тудыру үшін кикую отбасымен байланысын күшейтті. KANU-ға және президент Моиға деген берік адалдығына қарамастан, Сайтоти партия мен оның жоғарғы басшылығы тарапынан жиі назарсыз қалдырылып, қорланды және көңілі қалдырылды. 1990 жылы ақпанда Сыртқы істер министрі Роберт Оуко қаза тапқан кезде Сайтоти өміріне қастандық жасауға тырысқандарын айтады. 1997 жылғы жалпы сайлаудан кейін ол вице-президент лауазымынан шеттетілді, бірақ оның орнына ешкім тағайындалмады. 1999 жылы сәуірде президент Мои оны қайта тағайындағанда, Киамбу облысының Лимуру қаласының жанындағы жол жиегінде: «Профессор Сайтотиге вице-президент лауазымын қайтардым, енді сіздердің суфурияларыңыз (қазандырыңыз) тамаққа толады деп үміттенемін» деген сөзді айтты. 2002 жылдың 18 наурызында KANU Касарани спорт кешенінде ұлттық делегаттар конференциясын өткізген кезде Сайтотиді мұрагерлік күресінен шеттетуге жасалған әрекет айқын болды. Конференцияда партия конституциясына түзетулер енгізілді, бұл KANU мен Раила Одинганың Ұлттық даму партиясының (NDP) бірігуіне және «Жаңа KANU» құруға мүмкіндік берді. Бірақ сонымен қатар Сайтотидің вице-президенттік лауазымын және Моидің президенттік орнына ең мүмкін үміткерлігін әлсірету үшін партия төрағасының орынбасарының төрт жаңа лауазымы енгізілді.

Ұлттық Көкжұлдыздық Коалиция (NARC)

Ол тіпті Ухуру Кениатта, Калонзо Мусиока, Катана Нгала және Мусалия Мудавадиге арналған төрт вице-төраға лауазымының біріне де оны қаламайтыны анық болды. Мои Сайтотиге жүзіне қарап, ол "президенттік қасиеттері жоқ" екенін айтты. Бірақ KANU NDP одағы Мои Раила Одинганы емес, Ухуруды өзінің ізбасары етіп тағайындағанда трагикалық аяқталды. 2002 жылдың тамызында Одинга Моидің "қолданып, тастау ойынынан" құтылу үшін KANU-дан кетіп, "Радужный альянс" лоббиінің айналасында біріккен KANU көтерілісшілерінің тобына қосылды, ол кейін Либералды демократиялық партияға (ЛДП) трансформацияланды. Сайтоти де KANU-дан шығып, LDP-нің маңызды тұлғасына айналды. 2002 жылдың қазан айында LDP Мваи Кибаки, Чарти Нгилу және Вамалва Киджананың құрамындағы Кенияның Ұлттық Альянсына (NAK) қосылып, Ұлттық Көкжұлдыздық коалицияны (NARC) құрды.

Кибакидің мықты жауынгері

2004 жылдан кейін NARC келісімі күшіне енбей, ыдырағанда Сайтоти агитациялық LDP лагерін тастап, президент Кибакиге қолдау көрсетті. Ол үкімет тарапынан ұсынылған Конституция жобасын жақтады, бірақ ол 2005 жылғы қарашада өткен референдумда KANU және LDP біріккен үгіт науқанына ұтылды. 2007 жылғы сайлауда Сайтоти Kajiado North округінен парламент депутаты болып қайта сайланды, бұл үшін Ұлттық Бірлік Партиясының (PNU) тікелей тізімі арқылы түсті. PNU – Кибакидің қайта сайлану үшін құрылған платформасы, ол сайлауға үш ай қалған 2007 жылғы 16 қыркүйекте іске қосылды. Сот Kajiado North округіндегі дауыстарды қайта санауға бұйрық берді, бірақ Сайтоти өзінің ең жақын қарсыласы Мозес Оле Сакудадан шамамен 20 мың дауыспен басып өтті. Сайтоти өзінің қайта сайлануындағы қиындықтарды PNU үгіт науқанындағы KANU күштерінің билік үшін жасаған інтрыгаларымен байланыстырды, олар оның қарсыластарын қолдап, оны саясаттан шығарып, мүмкін 2012 жылғы президенттік сайлауға қатысуына кедергі келтіруге тырысты. Бірақ ол бұл жайтқа көп айтқан жоқ. Сайтотидің шыдамдылығы, тиімділігі және Кибакиге адалдығы өте пайдалы болды. 2008 жылдың 8 қаңтарында ол Президент Әкімшілігінде Ішкі қауіпсіздік және провинциялық басқару жөніндегі мемлекеттік министр болып тағайындалды, бұл лауазымды бұрын Кибакидің сенімді серігі Джон Мичуки атқарған. Сайтоти президент Кибаки мен премьер-министр Райла Одинга 2008 жылғы сайлаудан кейінгі дағдарысты аяқтаған билікті бөлісу үкіметін құрғаннан кейін де Ішкі қауіпсіздік саласын басқарды. 2010 жылдың қазан айынан 2011 жылдың тамызына дейін Сайтоти сыртқы істер министрінің міндетін атқарды, өйткені бұрынғы министр Мұса Ветангула жемқорлыққа қатысты тергеуге мүмкіндік беру үшін қызметтен шеттетілді.

ҚР ПКК-мен жұмыс жөніндегі КМК-нің кіші комитеті

2009 жылдың шілдесінде Сайтоти Кениядағы Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) істерін қадағалау үшін құрылған арнайы кабинеттік кіші комитетіне төрағалық етуге тағайындалды. Бұл екі партиялық комитеттің құрамына: Джордж Сайтоти, Мутула Килонзо және Мозес Ветангула (PNU) және Джеймс Оренго, Отиено Каджванг және Амасон Кинги (ODM) кірді. (2012 жылдың сәуіріндегі кабинеттік қайта құрудан кейін, Юджин Вамалва мен профессор Сэм Онгери Килонзо мен Ветангуланың орнына келді). Кіші комитеттің ХҚС және Кения үкіметі арасындағы байланыс және үйлестіру органы ретіндегі рөлі 2010 жылдың желтоқсанынан бастап, ХҚС бас прокуроры Луис Морено Окампо 2008 жылғы сайлаудан кейінгі зорлық-зомбылыққа қатысты адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша алты белгілі кениялыққа айып таққаннан кейін ерекше маңызға ие болды. Ішкі қауіпсіздік министрі және қауіпсіздік мәселелері жөніндегі комитет төрағасы ретінде Сайтоти үкіметтің ХҚС процесіне берген міндеттемесіне кепілдік береді. Осыған байланысты бірнеше сарапшылар күдіктілердің тағдыры кіші комитеттің қолында деп мәлімдеді. Сайтоти ХҚС талқылауларында президент Кибакидің атын қолдануды қатаң сынап, саясаткерлерге салмақты болуға шақырды. Сайтоти күдіктілердің алдағы сайлауда президенттікке үміткер болу мүмкіндігі туралы заңдық тұжырымдамасын сақтап, тек конституция ғана олардың сайысқа қатысуына тыйым салуға немесе рұқсат беруге құқылы екенін айтты.

ПНУ партиялық саясаты

2008 жылдың 19 желтоқсанында Президент Мвай Кибаки Найробидегі Касарани спорт кешенінде өткен ПНУ Ұлттық делегаттарының конференциясында (NDC) партия басшысы ретінде бірауыздан бекітілді. Саяси партиялар туралы заңға (2008) сәйкес Сайтоти ПНУ төрағасы болып сайланды, ол 2002 жылдың наурызында Моиден кейінгі жарыста KANU вице-президенті ретінде жеңіліске ұшырағаннан бері партия иерархиясында екінші тұлға болды. Бірақ оның тағайындалуы коалициялық саясатты күрделендірді және ПНУ-да Кибакидің орнын басу мәселесіндегі бәсекелестікті күшейтті. Басқа президенттік үміткерлер, Ухуру Кениата мен Калонзо Мусиока, партияны тастап, өздерінің партияларын нығайтуға кірісті. 2010 жылдың қарашасында Мусиока, Кениата және Сайтоти 2013 жылғы президенттік сайлауға арналған PNU Альянсын бірлескен саяси платформаға айналдыру және құру туралы хаттамаға қол қойды. Алайда, Саяси партиялар туралы заңға (2011) сәйкес болу қажеттілігі оларды Альянстан бас тартып, өздерінің партияларына көңіл бөлгеніне мәжбүр етті.

Линда Нжи

2011 жылдың қазанынан бастап Сайтоти ұлттық қорғаныс министрі Мохамед Юсуф Хаджимен тығыз жұмыс істеді, Сомалидің оңтүстігінде Сомали және Кения әскерлерінің «Линда Нчи» атты координацияланған операциясын жүзеге асыру үшін. Миссияны ресми түрде Сомали армиясы басқарды, ал Кения күштері қолдау ролін атқарды. Ол сондай-ақ Кения бойынша саяхаттап, Рифт аңғары, Шығыс және Орталық провинцияларға халыққа барып кездесті. Бұл Кикуйу халқының жаны үшін Сайтоти – Кикуйу руымен байланысы бар масай және Ухуру Кениата – толыққанды Кикуйу арасындағы күрес тарихының қайталануы сияқты көрінді. Ухуру президент Кибакидің ізбасары деп кеңінен есептелді, бірақ Сайтоти де ықтимал үміткер ретінде көзге түсе бастады. Егер Ухурудың президенттікке үміткерлігі Халықаралық қылмыстық соттың растаған айыптауларымен тоқтатылса, Сайтоти бұл оқиғадан пайда көрер ме екені әлі де күмәнді.

Өлім

Сайтоти 2012 жылдың 10 маусымында сағат 9:00 шамасында Кения полициясының әуе бөліміне тиесілі, тіркеу нөмірі 5Y CDT Eurocopter AS350 тікұшағында оны және Ішкі қауіпсіздік министрінің орынбасары Джошуа Оруа Ойодені алып бара жатып, Нгонг орманның Кибику ауданында құлап, олар мен тағы төрт адам қаза тапты. Ол 16 маусымда Каджиадо Солтүстік сайлау округінде жерленді. Масай ақсақалдары дәстүрлі жерлеу рәсімдерінен бас тартып, католик дінін қабылдауға келіскен соң, масаи дәстүріне сәйкес, жерлеу рәсімінде елу бұқа сойылды. Әл-Шабаб жасақтары мен есірткі тасымалдаушылары осы апаттың басты күдіктілері. Тергеу әзірге ешкімді кінәлі деп таба алмады. Сайтоти парламентте министрлік мәлімдеме жасауға дайындалып жатқан болатын.

Жарияланымдар тізімі

Сайтоти, Г. (2005). "ТИВЕТ саясатын қалыптастырушылар мен ЮНЕСКО-ның ЮНЕВОК орталықтарының үйлестірушілері үшін субөңірлік семинардың ресми ашылуы кезінде сөйлеген негізгі сөзі". Найроби, Кения. (2004). "Кениядағы білім беру: қиындықтар және саясаттың жауабы". Вашингтон, Д.К., Сыртқы қатынастар кеңесінде ұсынылған мақала. (2003). "Білім беру және оқыту жөніндегі ұлттық конференция, 21-ғасырдағы білім беру және оқытудың қиындықтарын шешу". Найроби. (2003). "Африка дамуы туралы ойлар", Үшінші әлемді зерттеулер журналы. Saitoti, G. және KANU Review Committee (2002), KANU Review Committee есебі, 1990. Комитет, Найроби. (2002). Африкадағы экономикалық және институционалдық реформалардың қиындықтары. Ashgate Publishers Limited. (1985). *i mathematica*, Варшава политехникалық институты. "Mod 2 K теориясының негізгі сыныптары туралы ескерту". *Ann. Fac. Sci. Univ. Nat. Zaïre (Kinshasa)*, Математика және физика секциясы, 3 (1977), № 1, 61–63. "Дифференциалдық алгебраның гомологиясы". *Publ. Math. Debrecen*, 23 (1976), № 3–4, 235–237. "K теориясының негізгі сыныптары". *Demonstration Math.*, 8 (1975), № 4, 365–377. Дифференциалдық градус алгебрасының гомологиясы туралы ескерту. *Nigerian Journal of Science*, 8 (1974), № 1–2, 127–130. Бұрау кеңістіктері және K теориясы. *Journal of the London Mathematical Society*, (2) 9 (1974/75), 423–428.