Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сербияның дәстүрлі киімдері, сондай-ақ серб ұлттық костюмі немесе серб киімі (көпше түрі: српскe народнe ношње / srpske narodne nošnje) Сербия, Хорватия, Босния және Герцеговина, Черногорияда тұратын сербтердің, сондай-ақ Австрия, Австралия, Болгария, Канада, Франция, Германия, Грекия, Венгрия, Солтүстік Македония, Румыния, Ресей, Словения, АҚШ және т.б. елдердегі серб диаспорасының киетін киімдерін білдіреді. Кез келген ұлттың немесе мәдениеттің дәстүрлі киімі сияқты, бұл да урбанизацияның, индустрияландырудың және халықаралық киім-кешек трендтерінің дамуына байланысты жоғалып барады. Аймақтық халықтық костюмдердің кең ассортименті тарихи Австрия, Венгрия, Германия, Италия және Осман Түрік империясының ықпалын көрсетеді. Дегенмен, бұл костюмдер әлі де серб халық мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. 19 ғасырдан бастап сербтер батыс үлгісіндегі киімдерді қабылдады. Бұл өзгеріс ірі елді мекендерде, яғни қалалар мен кенттерде басталды, бірақ 1970 жылдардың соңына дейін ауыл әйелдерін дәстүрлі жұмыс киімдерінде кездестіру еңбекке жат емес еді. Бүгінде бұл ұлттық костюмдерді көбінесе ауылдық жерлердегі егде жастағы адамдар киеді, бірақ олар көбінесе арнайы шаралар мен мерекелерде, әсіресе этникалық фестивальдарда, діни және ұлттық мерекелерде, тойларда, туристік орындарда және сербтердің дәстүрлі коло биін билейтін би тобында қолданылады.
Serbian traditional clothing, also called as Serbian national costume or Serbian dress (, plural: српскe народнe ношњe / srpske narodne nošnje), refers to the traditional clothing worn by Serbs living in Serbia, Croatia, Bosnia and Herzegovina, Montenegro, and the extended Serbian diaspora communities in Austria, Australia, Bulgaria, Canada, France, Germany, Greece, Hungary, North Macedonia, Romania, Russia, Slovenia, United States, etc. Like any traditional dress of a nation or culture, it has been lost to the advent of urbanization, industrialization, and the growing market of international clothing trends. The wide range of regional folk costumes show influence from historical Austrian, Hungarian, German, Italian, and Ottoman Turkish presence. Nonetheless, the costumes are still a pinnacle part of Serbian folk culture. From the 19th century and onwards, Serbs have adopted western styled clothing. This change has started in larger settlements such as cities and towns, although it was not uncommon to see rural women in traditional working costumes all the way until the end of 1970s. Today, these national costumes are only worn by some elderly in rural areas but are most often worn with connection to special events and celebrations, mostly at ethnic festivals, religious and national holidays, weddings, tourist attractions, and by dancing groups who dance the traditional Serbian kolo, or circle dance.
Тарих
Серб киімдері де әртүрлі текстураларымен және кестелерімен танымал. Жалек – жүннен немесе барқыттан жасалған камзол, ал әйелдердің жакеттері жүнмен астарланған. Алжапқыштарда, шұлықтарда және басқа да жерлерде жиі кездесетін пион гүлдерінің кестесі қызыл түспен боялған, ол Косово шайқасында төгілген қанның символы. Серб киімінің ерекше белгілері – ежелгі заманнан бері келе жатқан opanci аяқ киімдері. Серб әйелдерінің дәстүрлі киімі – тізеге дейін жететін, кестеленген жүн шұлықтары бар opanci және nazuvice. Юбкалардың пішіндері әртүрлі болды, олар тоқылған немесе жиналған, кестеленген зығырдан жасалған, ал белдік ретінде tkanice қолданылды. Киімнің маңызды бөлігі – гүлдік мотивтермен безендірілген алжапқыштар (pregače) болды. Көйлектер туника тәрізді, күміс жіппен және арқандармен байыстырылған, көйлектің үстіне кигізілді. Кейбір аймақтарда олар қызыл немесе көк түсті, тізеге дейін жететін, байыстырылған және алдыңғы жағында түймелі жеңсіз көйлекпен (zubun) ауыстырылды. Бас киім ретінде орамалдар мен арқанмен шектелген тымақтар кигізілді. Қыздар мойнына алтын монеталардан жасалған әшекейлер, құлақ сырғалары, білезіктер тақты, ал тымақтарын металл монеталармен немесе гүлдермен безендірді. Орта ғасырларда билеушілер, аристократия және жоғары дін қызметкерлері маталарының көп бөлігін Рагуза Республикасынан әкелді. Қатар сербтер үшін ең көп таралған мата – sclavina немесе schiavina, яғни қалың жүн мата. Зығыр Сербияда да жасалды, ал жібек Дечани монастырында және Призрен маңында өсірілді. Орта ғасырдан сақталған киімдердің арасында ең танымал – Косово шайқасында Лазар Хребельянович киген костюм. Бұл кезеңнен сақталған әшекейлі киімдер де бар. Типикалық серб киімі көйлектер, шалбар, юбка, жеңсіз пальто (jelek), кәдімгі пальто, jubun, шұлықтар, белдіктер және бас киімдерден (оглавья) тұрады. Шалбарлар славянға дейінгі Балқан дәуірінен келген деп саналады, ал жүн арқандардың әшекейлері фракиялық және иллириялық текті. Азаматтық киімдердің үлгілері ежелгі заманнан бастап, римдік, содан кейін византиялық, кейіннен түрік (шығыс) ықпалымен, сондай-ақ Паннония аймағы мен Адриатика жағалауындағы қалаларда, негізінен еуропалық ықпалмен дамыды. Аталған факторлардың нәтижесінде кең мәдени және географиялық аймақтарда Адриатика, Альпі, Динар, Морава, Паннония және Вардар аймақтары (немесе стильдері) сияқты жалпы киім элементтері пайда болды, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Сербияның екінші серб көтерілісінен кейін жаңадан қол жеткізген тәуелсіздігінен кейін, Австрия империясының серб зиялылары серб қалалық киімін еуропалықтандыруға ұмтылды. Батыс киімдеріне көшу (бұл 19-ғасырдың ортасынан бастап серб портреттерінде жақсы көрінеді) бірнеше онжылдықтарға созылды, ал бай сербтер 1860 жылдарға дейін ресми жағдайларда салтанатты түрік киімдерін, тымақтарын кие берді. 1870 жылдардың соңына қарай, шенеуніктер мен саудагерлердің таңдаған серб қалалық киімі (батыс сәні күшейіп бара жатқанда) әлі де негізінен өрнектелген түрік кесімінен жасалған шалбар, кестеленген жилет және бірнеше метр ұзындықтағы жолақты кашемир немесе жібек шальдан тұрды, оны денеге орап, сәндік тапаншалар мен қылыштар салынды. Қыс мезгілінде бұл киімге ұзын, жүнмен шектелген пелиссе қосылды. Сербияның оңтүстік аймақтарында ерлер сол кезде албан көршілері сияқты, ақ матамен тымақтарын орады.
Serbian costume is also known for the variety of textures and embroidery. The jelek is a waistcoat made from wool or velvet while women's jackets are lined with fur. The peony embroidery design often found on aprons, socks and elsewhere is colored bright red, symbolising the blood lost at the Battle of Kosovo. Characteristic features of Serbian dress include opanci, footwear dating back to antiquity. Traditional Serbian female dress consists of opanci, embroidered woolen socks that reached to the knees and nazuvice. Skirts were very varied, of plaited or gathered and embroidered linen, with tkanice serving as a belt. An important part of the costume were aprons (pregače) decorated with floral motifs. Shirts were in the shape of tunics, richly decorated with silver thread and cords was worn over the shirt. In some areas it was replaced by an upper sleeveless dress of red or blue cloth, knee long, richly decorated and buttoned in front (zubun). Scarves and caps bordered with cords were worn as headdress. Girls also wore collars, or a string of gold coins around their throats, earrings, bracelets, and their caps were decorated with metal coins or flowers. In medieval times, rulers, the nobility and senior churchmen brought many of their fabrics from the Republic of Ragusa. The most common fabric for ordinary Serbs was sclavina or schiavina, a coarse woolen fabric. Linen was also made within Serbia while silk was grown at the Dečani Monastery as well as near Prizren. Few secular garments have survived from the medieval period the most notable being the costume worn by Lazar Hrebeljanović at the Battle of Kosovo. More decorated vestments have survived from the period. The typical Serbian costume consists of shirts, trousers, skirts, sleeveless coats called jeleks, ordinary coats, jubun, socks, belts and headgear, often called oglavja. The trousers are believed to hail from the pre Slavic Balkan era, while the woolen cord ornaments have a Thracian, Illyrian origin. The designs of civil clothes were developed from ancient times, to Roman then Byzantine, and later under Turkish (Oriental) influence, and in towns of the Pannonian area and the Adriatic coast, primarily under European influence. Under the influence of the mentioned factors certain common wearing elements within the wider cultural and geographic zones were created, such as Adriatic, Alpine, Dinaric, Morava, Pannonian, and Vardar zones (or styles) with their own particularities. In the wake of Serbia's newfound autonomy following the Second Serbian Uprising, there was a push among Serbian intellectuals from the Austrian Empire to Europeanize the Serbian city costume. The transition (which is most evident in Serbian portrait painting from the mid 19th century) to western attire took several decades and wealthy Serbian men continued to wear full Ottoman costume with turbans on formal occasions well into the 1860s. By the late 1870s, the male Serbian urban costume favored by officials and the mercantile class (when not wearing increasingly popular Western fashion) still consisted principally of braided Turkish cut breeches, an embroidered vest, and a striped cashmere or silk shawl, several yards in length, wrapped around the torso in which ornamental pistols and swords were placed. In winter time, this costume was complemented by a long, fur bordered pelisse. In the southern regions of Serbia, men at the time frequently wrapped a white cloth around their fezzes, similarly to their Albanian neighbors.
Сербия
Сербияда серб халық киімдері бірнеше топқа бөлінеді: Динарлық, Моравалық, Паннониялық және Вардарлық стильдер, олардың барлығы да мынадай аймақтық топтарға жатқызылуы мүмкін: Солтүстік Сербия (көбінесе Воеводинаны қамтиды), Орталық Сербия, Шығыс Сербия, Батыс Сербия және Оңтүстік Сербия (көбінесе Косово және Метохияны қамтиды).
In Serbia, Serb folk dress are divided into several groups: Dinaric, Morava, Pannonian, and Vardar styles, all of which can also be placed under regional groups such as: Northern Serbia (which mostly includes Vojvodina), Central Serbia, Eastern Serbia, Western Serbia, and Southern Serbia (which mostly includes Kosovo and Metohija).
Солтүстік Сербия
Сербияның солтүстігіндегі сербтердің халықтық киімдері, немесе Воеводина, паннониялық стильдің бір бөлігін құрайды. Хорватия, Венгрия және Румыниямен мәдени аймақ құрастыратындықтан, киім-кешек жақын жатқан хорват, венгр, румын аймақтарындағы киімдерге ұқсас (сондай-ақ осы азшылықтар тұратын жерлерде шағын буньевец, неміс, словак және русин мәдениеттерінің де әсері бар). Бұлар Морава және Динар стилінен де шағын ықпалдар алады.
The Serb folk dress of Northern Serbia, or Vojvodina, are part of the Pannonian style. As part of a cultural zone with Croatia, Hungary and Romania, the attire has likeness to those in adjacent Croatian, Hungarian, Romanian provinces (there are also some small Bunjevac, German, Slovakian, and Rusyn cultural influences in areas where those minorities live). They also take some small influences from the Morava, and Dinaric styles.
Воеводина
Воеводинаның құнарлы жазығы тек астықпен ғана емес, адамдарға киім жасау үшін қажетті шикізатты да мол қамтамасыз етті. Ұзақ, ыстық жаздары мен суық, желді қыстары бар Паннония климаты, осы аймақтың тұрғындарының өміріне де әсер етті. Ескі серб киімін жасау үшін негізгі шикізат – шөп, зығыр және мақта талшықтары болды. Өсімдік талшықтарынан бөлек, қысқы киімдерге жүн, қошқар және қой терісі қолданылды, бұл өнеркәсіптердің басты сұранысы еді. 19 ғасырда қолмен жасалған киімдердің дизайны қарапайым болды. Киімдер тік кесілген, мата бүгіліп денеге қалыптастырылған кең бөліктерден тұрды. Серб киіміне қалалық және Орталық, Батыс Еуропа, әсіресе Вена сәнінің әсерінен жоғары киімдерге күрделі тігістер енгізілді, сондықтан оларды тігіншілер жасады. Ауылдық тігіншілер халық киіміне жаңа сән элементтерін қосты, бұл Воеводинадағы серб халық киімінің жоғалуына себепкер болды. Әйелдер шаштарын өріп, ұзын өрімдерін басының айналасына орап, оларды шашқышпен бекітіп, гүл мотивтері бар әшекейлермен безендірді. Көйлек зығыр немесе тоқылған матадан тігілді. Жоғарғы бөлігі төменгі бөлігіне тігіледі. Мойын, жеңдер және көйлектің төменгі жағы жиектелген, қалың мақтадан жасалған тігіспен әшекейленді. Көйлектің үстіне жилет киіледі. Ұзын, плисселенген юбкалар әртүрлі түстерде болуы мүмкін (көбінесе тарттан тәрізді өрнекте), ең көп таралғандары – ақ немесе қара. Көйлектің төменгі жағына көбінесе гүлді өрнектермен кесте тігілді. Алжапқыш – костюмнің ең әдемі бөлігі, әр қыз бен әйел оны өз қолымен жасады, сондықтан техникасы мен түсі жағынан көптеген нұсқалары болды. Алжапқыштың үстіне, көйлектің астына белдік – колан бекітілді. Белдік буындармен байланып, металл қапсырмалармен бекітілген, көп түсті түймелермен және пафталармен әшекейленді. Дюкаттар мен басқа да әшекейлер кеуденің жартысын жапты. Шұмадия киімінде әйелдер белдеріне қызыл мата орады. Жоқтар түрлі-түсті жүннен тоқылған, гүлді өрнектермен безендірілген. Бұл аймақта зығыр мен қымыз жақсы өсіп, үй шаруашылығының негізгі бөлігін құрады. Осы аймақта тоқудың барлық түрлері – шаршы тоқу, тізе бүгу, кеуделеу, кестелеу және тоқу дамыды. Алқалар, алжапқыштар, збубиндер, кілемдерде геометриялық пішіндер – ромбтар, квадраттар, кресттер, стильденген гүлдер мен бұтақтар басым. Қарапайым ромбтан басқа, меандр – халықтық қолөнердің ең танымал мотивтерінің бірі. Қолөнердің кең ауқымында кілем тоқу ең маңызды орынды иеленді, олар көбінесе екі жақты, көлденең тіреуге екі техникамен – тізе бүгу және қоян-қолтық тоқу арқылы тоқылды.
The fertile Plain of Vojvodina provided not only grain, but also abundantly provided raw materials for making human clothing. The Pannonian climate, with long and hot summers and very harsh and windy winters, also conditioned the way of its inhabitants. The main raw materials for the production of the old Serbian costume were vegetable fibers of mullet, flax and cotton. In addition to vegetable fibers, wool, lamb and sheep fur were used for winter clothing, which was favored by basic industries. 19th century clothing made in domestic handicrafts was of simple design. Basic linen was characterized by straight cut pieces of clothing, the width of which was molded to the body by folding fabrics. By adopting more sophisticated tailoring in upper garments, which came to Serbian costume through the influence of urban and central and western European fashion, especially Viennese, sewing of such costume was left to the tailors. Village dressmakers introduced new fashion elements into folk costume, which influenced and contributed to the rapid loss of Serbian folk costume in Vojvodina. Women braid their hair, placing their long braids around the head which is then hold by toothpick clamps and adorned by jewelry with flower motifs. The shirt is made of linen or knitted fabric. The upper part is sewn to the lower. Around the neck, around the sleeves and at the bottom of the hem, the shirt is closed and festooned with a lace of thicker cotton. A jelek vest is placed over the shirt. Long pleated skirts can be in a variety of different colors (often in a kilt like pattern), most common ones are clean white or black. Skirt embroidery is stitched at the lower parts of the dress, usually in vibrant floral patterns. The apron is the most beautiful part of the costume, every girl and woman hand make it for themselves, which leads to many variants in terms of technique and vividness. Over the apron and shirt but and under vest a belt called a kolan is fastened. The belt tied with beads and multicolored buttons with pafts, metal buckles that close under the breast. Ducats and other jewelry cover half the breasts. In more common Šumadija dress, women wear a vibrantly colored cloth around the waist instead (commonly red). The socks are knitted and patterned in colorful wool with floral ornaments. Flax and hemp have grown well in this area and have been one of the main foundations of homework. In this area, all the techniques of weaving (square weaving, kneeling, quilting, embroidery and knitting) were developed. The sleeves, aprons, zbubins, rugs in ornamentation are dominated by geometric shapes – rhombuses, squares, crosses, stylized flowers and twigs. Besides simple rhombus, meander is one of the most popular motifs of textile folk crafts. In an elaborate scale of handicrafts, the dominant place is occupied by the manufacture of rugs, which were usually two faced, woven on a horizontal break by two techniques – squatting and kneeling.
Оңтүстік Сербия
Сербияның оңтүстігіндегі сербтердің халықтық киімдері, немесе Косово және Метохия аймағындағы киімдер үш топқа бөлінеді: Динар, Морава және Вардар үлгілері. Албания және Солтүстік Македония мәдени аймағының құрамында болғандықтан, бұл киімдер көрші албан және македондық аймақтардағы киімдерге ұқсас, мысалы, желек, зубун, антерия, опанак, гундж және шайқашаның орнына фез киеді.
The Serb folk dress of Southern Serbia, or Kosovo and Metohija, are divided into three groups: the Dinaric, Morava, and Vardar styles. As part of a cultural zone with Albania and North Macedonia, the attire has likeness to those in adjacent Albanian and Macedonian provinces, such as jelek, zubun, anterija, opanak, gunj, and fez instead of šajkača.