Кіріспе

Сербияның дәстүрлі киімдері, сондай-ақ серб ұлттық костюмі немесе серб киімі (көпше түрі: српскe народнe ношње / srpske narodne nošnje) Сербия, Хорватия, Босния және Герцеговина, Черногорияда тұратын сербтердің, сондай-ақ Австрия, Австралия, Болгария, Канада, Франция, Германия, Грекия, Венгрия, Солтүстік Македония, Румыния, Ресей, Словения, АҚШ және т.б. елдердегі серб диаспорасының киетін киімдерін білдіреді. Кез келген ұлттың немесе мәдениеттің дәстүрлі киімі сияқты, бұл да урбанизацияның, индустрияландырудың және халықаралық киім-кешек трендтерінің дамуына байланысты жоғалып барады. Аймақтық халықтық костюмдердің кең ассортименті тарихи Австрия, Венгрия, Германия, Италия және Осман Түрік империясының ықпалын көрсетеді. Дегенмен, бұл костюмдер әлі де серб халық мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. 19 ғасырдан бастап сербтер батыс үлгісіндегі киімдерді қабылдады. Бұл өзгеріс ірі елді мекендерде, яғни қалалар мен кенттерде басталды, бірақ 1970 жылдардың соңына дейін ауыл әйелдерін дәстүрлі жұмыс киімдерінде кездестіру еңбекке жат емес еді. Бүгінде бұл ұлттық костюмдерді көбінесе ауылдық жерлердегі егде жастағы адамдар киеді, бірақ олар көбінесе арнайы шаралар мен мерекелерде, әсіресе этникалық фестивальдарда, діни және ұлттық мерекелерде, тойларда, туристік орындарда және сербтердің дәстүрлі коло биін билейтін би тобында қолданылады.

Тарих

Серб киімдері де әртүрлі текстураларымен және кестелерімен танымал. Жалек – жүннен немесе барқыттан жасалған камзол, ал әйелдердің жакеттері жүнмен астарланған. Алжапқыштарда, шұлықтарда және басқа да жерлерде жиі кездесетін пион гүлдерінің кестесі қызыл түспен боялған, ол Косово шайқасында төгілген қанның символы. Серб киімінің ерекше белгілері – ежелгі заманнан бері келе жатқан opanci аяқ киімдері. Серб әйелдерінің дәстүрлі киімі – тізеге дейін жететін, кестеленген жүн шұлықтары бар opanci және nazuvice. Юбкалардың пішіндері әртүрлі болды, олар тоқылған немесе жиналған, кестеленген зығырдан жасалған, ал белдік ретінде tkanice қолданылды. Киімнің маңызды бөлігі – гүлдік мотивтермен безендірілген алжапқыштар (pregače) болды. Көйлектер туника тәрізді, күміс жіппен және арқандармен байыстырылған, көйлектің үстіне кигізілді. Кейбір аймақтарда олар қызыл немесе көк түсті, тізеге дейін жететін, байыстырылған және алдыңғы жағында түймелі жеңсіз көйлекпен (zubun) ауыстырылды. Бас киім ретінде орамалдар мен арқанмен шектелген тымақтар кигізілді. Қыздар мойнына алтын монеталардан жасалған әшекейлер, құлақ сырғалары, білезіктер тақты, ал тымақтарын металл монеталармен немесе гүлдермен безендірді. Орта ғасырларда билеушілер, аристократия және жоғары дін қызметкерлері маталарының көп бөлігін Рагуза Республикасынан әкелді. Қатар сербтер үшін ең көп таралған мата – sclavina немесе schiavina, яғни қалың жүн мата. Зығыр Сербияда да жасалды, ал жібек Дечани монастырында және Призрен маңында өсірілді. Орта ғасырдан сақталған киімдердің арасында ең танымал – Косово шайқасында Лазар Хребельянович киген костюм. Бұл кезеңнен сақталған әшекейлі киімдер де бар. Типикалық серб киімі көйлектер, шалбар, юбка, жеңсіз пальто (jelek), кәдімгі пальто, jubun, шұлықтар, белдіктер және бас киімдерден (оглавья) тұрады. Шалбарлар славянға дейінгі Балқан дәуірінен келген деп саналады, ал жүн арқандардың әшекейлері фракиялық және иллириялық текті. Азаматтық киімдердің үлгілері ежелгі заманнан бастап, римдік, содан кейін византиялық, кейіннен түрік (шығыс) ықпалымен, сондай-ақ Паннония аймағы мен Адриатика жағалауындағы қалаларда, негізінен еуропалық ықпалмен дамыды. Аталған факторлардың нәтижесінде кең мәдени және географиялық аймақтарда Адриатика, Альпі, Динар, Морава, Паннония және Вардар аймақтары (немесе стильдері) сияқты жалпы киім элементтері пайда болды, олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Сербияның екінші серб көтерілісінен кейін жаңадан қол жеткізген тәуелсіздігінен кейін, Австрия империясының серб зиялылары серб қалалық киімін еуропалықтандыруға ұмтылды. Батыс киімдеріне көшу (бұл 19-ғасырдың ортасынан бастап серб портреттерінде жақсы көрінеді) бірнеше онжылдықтарға созылды, ал бай сербтер 1860 жылдарға дейін ресми жағдайларда салтанатты түрік киімдерін, тымақтарын кие берді. 1870 жылдардың соңына қарай, шенеуніктер мен саудагерлердің таңдаған серб қалалық киімі (батыс сәні күшейіп бара жатқанда) әлі де негізінен өрнектелген түрік кесімінен жасалған шалбар, кестеленген жилет және бірнеше метр ұзындықтағы жолақты кашемир немесе жібек шальдан тұрды, оны денеге орап, сәндік тапаншалар мен қылыштар салынды. Қыс мезгілінде бұл киімге ұзын, жүнмен шектелген пелиссе қосылды. Сербияның оңтүстік аймақтарында ерлер сол кезде албан көршілері сияқты, ақ матамен тымақтарын орады.

Сербия

Сербияда серб халық киімдері бірнеше топқа бөлінеді: Динарлық, Моравалық, Паннониялық және Вардарлық стильдер, олардың барлығы да мынадай аймақтық топтарға жатқызылуы мүмкін: Солтүстік Сербия (көбінесе Воеводинаны қамтиды), Орталық Сербия, Шығыс Сербия, Батыс Сербия және Оңтүстік Сербия (көбінесе Косово және Метохияны қамтиды).

Солтүстік Сербия

Сербияның солтүстігіндегі сербтердің халықтық киімдері, немесе Воеводина, паннониялық стильдің бір бөлігін құрайды. Хорватия, Венгрия және Румыниямен мәдени аймақ құрастыратындықтан, киім-кешек жақын жатқан хорват, венгр, румын аймақтарындағы киімдерге ұқсас (сондай-ақ осы азшылықтар тұратын жерлерде шағын буньевец, неміс, словак және русин мәдениеттерінің де әсері бар). Бұлар Морава және Динар стилінен де шағын ықпалдар алады.

Воеводина

Воеводинаның құнарлы жазығы тек астықпен ғана емес, адамдарға киім жасау үшін қажетті шикізатты да мол қамтамасыз етті. Ұзақ, ыстық жаздары мен суық, желді қыстары бар Паннония климаты, осы аймақтың тұрғындарының өміріне де әсер етті. Ескі серб киімін жасау үшін негізгі шикізат – шөп, зығыр және мақта талшықтары болды. Өсімдік талшықтарынан бөлек, қысқы киімдерге жүн, қошқар және қой терісі қолданылды, бұл өнеркәсіптердің басты сұранысы еді. 19 ғасырда қолмен жасалған киімдердің дизайны қарапайым болды. Киімдер тік кесілген, мата бүгіліп денеге қалыптастырылған кең бөліктерден тұрды. Серб киіміне қалалық және Орталық, Батыс Еуропа, әсіресе Вена сәнінің әсерінен жоғары киімдерге күрделі тігістер енгізілді, сондықтан оларды тігіншілер жасады. Ауылдық тігіншілер халық киіміне жаңа сән элементтерін қосты, бұл Воеводинадағы серб халық киімінің жоғалуына себепкер болды. Әйелдер шаштарын өріп, ұзын өрімдерін басының айналасына орап, оларды шашқышпен бекітіп, гүл мотивтері бар әшекейлермен безендірді. Көйлек зығыр немесе тоқылған матадан тігілді. Жоғарғы бөлігі төменгі бөлігіне тігіледі. Мойын, жеңдер және көйлектің төменгі жағы жиектелген, қалың мақтадан жасалған тігіспен әшекейленді. Көйлектің үстіне жилет киіледі. Ұзын, плисселенген юбкалар әртүрлі түстерде болуы мүмкін (көбінесе тарттан тәрізді өрнекте), ең көп таралғандары – ақ немесе қара. Көйлектің төменгі жағына көбінесе гүлді өрнектермен кесте тігілді. Алжапқыш – костюмнің ең әдемі бөлігі, әр қыз бен әйел оны өз қолымен жасады, сондықтан техникасы мен түсі жағынан көптеген нұсқалары болды. Алжапқыштың үстіне, көйлектің астына белдік – колан бекітілді. Белдік буындармен байланып, металл қапсырмалармен бекітілген, көп түсті түймелермен және пафталармен әшекейленді. Дюкаттар мен басқа да әшекейлер кеуденің жартысын жапты. Шұмадия киімінде әйелдер белдеріне қызыл мата орады. Жоқтар түрлі-түсті жүннен тоқылған, гүлді өрнектермен безендірілген. Бұл аймақта зығыр мен қымыз жақсы өсіп, үй шаруашылығының негізгі бөлігін құрады. Осы аймақта тоқудың барлық түрлері – шаршы тоқу, тізе бүгу, кеуделеу, кестелеу және тоқу дамыды. Алқалар, алжапқыштар, збубиндер, кілемдерде геометриялық пішіндер – ромбтар, квадраттар, кресттер, стильденген гүлдер мен бұтақтар басым. Қарапайым ромбтан басқа, меандр – халықтық қолөнердің ең танымал мотивтерінің бірі. Қолөнердің кең ауқымында кілем тоқу ең маңызды орынды иеленді, олар көбінесе екі жақты, көлденең тіреуге екі техникамен – тізе бүгу және қоян-қолтық тоқу арқылы тоқылды.

Оңтүстік Сербия

Сербияның оңтүстігіндегі сербтердің халықтық киімдері, немесе Косово және Метохия аймағындағы киімдер үш топқа бөлінеді: Динар, Морава және Вардар үлгілері. Албания және Солтүстік Македония мәдени аймағының құрамында болғандықтан, бұл киімдер көрші албан және македондық аймақтардағы киімдерге ұқсас, мысалы, желек, зубун, антерия, опанак, гундж және шайқашаның орнына фез киеді.