Кіріспе
Германия мен Ұлыбритания арасындағы екіжақты қарым-қатынас жүздеген жылдарға созылады, ал елдер Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері серіктес болып келеді. Орта ғасырдың соңында Германияның Ханза қалалары Англия мен Шотландиямен сауда жасағанда қарым-қатынас тығыз болды. 1871 жылы Германия бірігуге дейін Ұлыбритания соғыста Германия мемлекеттерімен, соның ішінде Пруссиямен одақтас болды. Корольдық үйлер жиі аралас некелер арқылы байланыс құрды. Ганновер әулеті (1714–1837) Ганновердің сайлау округін, кейін Ганновер Корольдігін, сондай-ақ Ұлыбританияны басқарды. «Еуропаның анасы» атанған Виктория патшайымы Саксен-Кобург-Готалық Альберт ханзадаға үйленді, ал олардың немерелерінің бірі британ, екіншісі неміс тағына отырды. Тарихшылар 1871 жылдан кейін Германия мен Ұлыбритания арасындағы дипломатиялық және теңіздік бәсекелестікті зерттеп, Бірінші дүниежүзілік соғысқа әкелген наразылықтың себептерін аныта алды. Соңғы жылдары тарихшылар өзара мәдени, идеологиялық және технологиялық ықпалға көбірек назар аударуда. Германия, Германия империясы ретінде, 1914 және 1918 жылдар аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания мен оның одақтастарына қарсы күресті, ал нацистік Германия ретінде 1939 және 1945 жылдар аралығында Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбритания мен одақтас күштерге қарсы соғысты. Германия екі соғыста да Ұлыбритания мен оның одақтастарынан жеңілді. Нацистік Германия жеңілгеннен кейін Германия 1945 жылдан 1955 жылға дейін одақтас күштер, соның ішінде Ұлыбритания тарапынан оккупацияланды, содан кейін ол Батыс Германия мен Шығыс Германияға бөлінді. Ұлыбритания «батыс әлеміне» интеграция арқылы Қысты соғыс кезінде Батыс Германиямен тығыз одақтас болды. Шығыс Германия мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас, керісінше, Қысты соғыс кезінде бұрынғы Кеңес Одағымен одақтастығына байланысты нашар болды. Батыс Германия Еуропалық экономикалық қауымдастықтың негізін қалаушы мүшесі болды, кейіннен ол Еуропалық Одаққа айналды, және Ұлыбритания 1973 жылы оған қосылды. Батыс Германия мен Ұлыбритания ұйымның ең қуатты елдерінің қатарында болды және оның дамуына маңызды үлес қосты. Германия Еуропалық интеграцияны жақтады, ал Ұлыбритания көбінесе оған қарсы болды. Шығыс және Батыс Германия 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауынан кейін бірікті, бұл Қысты соғыстың аяқталуын білдірді, соның салдарынан Шығыс Германия мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас жақсарды, ол Батыс Германиямен бірге дамыды. Еуропалық Одаққа мүшелік арқылы Ұлыбританиямен сауда және ынтымақтастық көптеген салаларда, әсіресе Германия мен Ұлыбританияның ғылым және университет қауымдастықтары арасындағы байланысты нығайтқан ғылыми-зерттеу және даму саласында айтарлықтай өсті. Ұлыбритания Германиядан кейін неміс автокөліктерінің екінші ірі тұтынушысы болып табылады. 2016 жылы Еуропалық Одақта қалу туралы референдумда Ұлыбритания Одақтан шығуға дауыс берді және 47 жылдық мүшеліктен кейін 2020 жылдың 31 қаңтарында Одақтың құрамынан шықты. Сауданың сәл төмендеуіне қарамастан, елдер арасындағы достық қарым-қатынас көптеген салаларда сақталды, және Украинадағы қазіргі соғысқа бірлескен жауап беру арқылы нығайтылды. Ұлыбритания үкіметінің мәліметтері бойынша, 2013 жылы Ұлыбританияда 126 000 неміс азаматы тұрды, ал Германия үкіметінің мәліметтері бойынша, 2016 жылы Германияда 107 000 британ азаматы тұрды. Екі ел де Еуропа Кеңесі мен НАТО мүшесі болып табылады. Германия Еуропалық Одақтың мүшесі, ал Ұлыбритания – бұрынғы мүшесі.
Ортақ мұра
Ағылшын және неміс тілдері – батыс герман тілдерінің қатарына жатады. Қазіргі ағылшын тілі 1066 жылдан кейін француз тілінің күшті ықпалына ілескеннен кейін едәуір өзгерді. Ағылшын тілінің тамыры Еуропа материгіндегі герман халықтарының тілдерінде, атап айтқанда, қазіргі Нидерланды, Германия және Даниядан келген түрлі тайпаларда, соның ішінде ағылшындардың атын алған Англдер тайпасында жатыр. Ағылшын тіліндегі көптеген күнделікті қолданылатын сөздер германдық текті және неміс тіліндегі сөздермен ұқсас, ал зияткерлік және ресми сөздер француз, латын немесе грек тілдерінен енген, бірақ неміс тілінде олардың көптеген сәйкес аналогтары калька түрінде қалыптасқан. Ағылшын тілі әлемдегі жетекші тілге айналды және Германияда кеңінен оқытылады. Неміс тілі 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында ғылым мен техниканың маңызды тілі болған, бірақ қазір ол бұл рөлін жоғалтты. Ағылшын мектептерінде неміс тілі арнайы пән ретінде қарастырылып, француз тілінен кем маңызды болды. Неміс тілі Ұлыбританияда енді кеңінен оқытылмайды, тек орта мектептердегі A деңгейінде оқытылады.
Сауда және Ганзалық лига
Неміс және британдықтардың сауда қатынастарының ұзақ тарихы бар. Ханза лигасы – саудагерлер гильдияларының коммерциялық және қорғаныс конфедерациясы болды, және оның сауда қалалары Солтүстік Еуропа жағалауындағы сауданы басып тартты. Ол 13-дан 17-ғасырларға дейін Балтық теңізінен Солтүстік теңізіне дейін созылды, және Лондонды да қамтыды. Басты орталығы Любек қаласы болды. Лига Лондон мен оның көптеген қалалары арасындағы сауданы жеңілдетіп, олардың көпшілігі неміс саудагерлерінің бақылауында болды. Сондай-ақ, ол Балтықпен сауда жасауға мүмкіндік берді.
Патшалық отбасы
XVII ғасырдың соңына дейін ағылшын және неміс патшалық отбасылары арасындағы некелер сирек болатын. Англия королі Генрих I-нің қызы Матильда 1114-1125 жылдары Киелі Рим империясының императоры Генрих V-ке үйленді, бірақ олардан балалары болмады. 1256 жылы Корнуолл графы Ричард Германия королі болып сайланды, ал оның ұлдары Алмайн деп аталды. Осы кезеңде Лондонның «стелийард» неміс саудагерлерінің әдеттегі орны болды. Гүлдер соғысында неміс жалдамалы әскерлері қолданылды. Анна Клевская Генрих VIII-нің әйелі болды, бірақ Германия тегінен шыққан король тек Вильгельм III Англия тағына отырғанда ғана билікке келді, ол Нассау үйінен шыққан еді. Королева Анна оның ізбасары Данияның принці Георгтің әйелі болды, ол Ольденбург үйінен шыққан және балалары болған жоқ. 1714 жылы британдық және неміс тегінен шыққан германиялық ханзада Георг I британ тағына отырды және Ганновер үйін құрды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Ұлыбритания монархтары сонымен қатар Ганноверді де басқарды (алғашқыда Киелі Рим империясының сайлаушы ханзадалары ретінде, содан кейін Ганновердің корольдері ретінде). Бұл тек жеке одақ болды, екі ел де дербес болды, бірақ король Лондонда тұрды. Британдық саясаткерлер жиі шағымданатын, ағылшын тілін нашар білетін Георг I және Георг II корольдер Ганновер ісіне тым терең араласып, Батыс Еуропадағы шағын, кедей, ауылдық және маңызсыз Ганновердің мүддесі үшін британдық сыртқы саясатты бұрмалағандығын айтатын. Керісінше, Георг III король 60 жыл (1760-1820) бойы Ганноверге бармады. Наполеон соғыстары кезінде Ганновер Франция тарапынан басылып алынды, бірақ бірқатар Ганновер әскерлері Англияға қашып, британ армиясында этникалық неміс бөлімі – Корольдің неміс легионы құрды. Ганновермен жеке байланыс 1837 жылы Виктория патшайымның британ тағына отыруымен аяқталды, сонымен қатар Даниядан Хелиголандты алды. Саликалық заң оның Ганновер тағына отыруына кедергі келтірді, өйткені оның еркек туысы бар еді. Джордж I-ден бастап Джордж V-ге дейінгі XX ғасырдың барлық британ монархтары неміс әйеліне үйленді. Королева Виктория неміс туған анасы Саксен-Кобург-Заальфельд ханшайымы Викторияның қатаң бақылауында өсті және 1840 жылы Саксен-Кобург-Готаның туысы Альберт ханзадасына үйленді. Олардың қызы Виктория ханшайым 1858 жылы Пруссияның принці Фридрих Вильгельмге үйленді, ол үш жылдан кейін мұрагер ханзада болды. Екеуі де либералдық көзқарастағы, Ұлыбританияны құрметтейтін және Германия канцлері Отто фон Бисмаркты жек көретін еді, бірақ Бисмарк 1888 жылы қайтыс болған қарт неміс императоры Вильгельм I-нің құлағына сөйлейтін. Фридрих Вильгельм енді Фридрих III император болды, бірақ ол 99 күннен кейін қайтыс болды, ал ханшайым Виктория Германия император қызы болды. Оның ұлы Вильгельм II император болды және екі жылдан кейін Бисмаркты зейнетке шығуға мәжбүр етті.
Вильгельм II (1888-1918)
Вильгельм, королева Викторияның немересі, Ұлыбританиямен күрделі қарым-қатынаста болды – махаббат пен жек көрудің арасында. Ол осы елге жиі сапар шегіп, жоғары топтарда жақсы танымал болғанмен, Германияның императорлық теңіз күштерін күрт кеңейтуді ынталандырды, бұл британ үкіметі назардан тыс қалдыра алмайтын қауіптің көзі болды. 1908 жылғы Daily Telegraph ісі оны ұятқа қалдырды. Ұлыбританияға созылған сапары барысында кайзер Daily Telegraph газетіне ұзақ сұхбат берді, онда Ұлыбританияға деген сезімін асыра көрсетіп, мақтанды және ызаланды. Германияның бейбіт ниеттеріне және Англиямен татулыққа ұмтылысына күмән келтіргендерін «наурыз қояндарындай ақылсыз» деп қысым жасады, бірақ неміс халқының Англияға «жақсы қабағы болмайтынын» мойындады. Сұхбат Еуропа бойынша сенсация тудырып, кайзердің дипломатиялық істердегі мүлдем қабілетсіз екенін көрсетті. Британдықтар Вильгельмнің психикалық денсаулығында кем дегенде белгілі бір бұзылыс бар деп есептеді және сұхбатты ресми неміс жауынгерлігінің белгісі емес, оның тұрақсыз мінезінің тағы бір дәлелі деп қарады. Германияда бұл жағдай одан да ауыр болды, онда оны бірауызды түрде сынға алды. Одан кейін ол негізінен маңызды мемлекеттік істерде рәсімдік рөл атқарды. Британдық корольдік отбасы 1917 жылға дейін неміс тегін – фон Саксен-Кобург-Готаны сақтап келді, содан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немісге қарсы сезімдерге жауап ретінде оны заңды түрде британдық атауға – Виндзор үйіне ауыстырды. Сол жылы британдық корольдік отбасының барлық мүшелері неміс титулдарынан бас тартты, ал соғыста британдықтарға қарсы күрескен барлық неміс туыстары 1917 жылғы Титулдардан айыру туралы заңға сәйкес британдық титулдарынан айырылды.
Зияткерлік ықпал
Екі елдің арасында идеялар қызу талқыланды. 100 мыңнан астам неміс көшіп осыған Британияға келді. Германия XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында инновациялық әлеуметтік идеялардың маңызды орталықтарының біріне айналды. 1910 жылдар шамасындағы либерал Х.Х. Асквит пен Дэвид Ллойд Джордж басшылығымен жүзеге асырылған британдық либералдық әлеуметтік реформалар Бисмарктің әлеуметтік әл-ауқат жүйесін қабылдады. Қала құрылысы саласында да идея алмасу жүрді.
Дипломатиялық
Британдық Сыртқы істер министрлігі бастапқыда 1860-шы жылдардағы Германияның күрделі ішкі өзгерістері туралы тек беткей баяндамалар берген бірқатар елшілердің нашар қызметін көрді. Бұл Одо Расселдің (1871–1884) тағайындалуымен өзгерді, ол Бисмаркпен жақын қарым-қатынас орнатып, Германиядағы жағдайды жан-жақты зерттеді. Ұлыбритания стратегиялық, идеологиялық және экономикалық себептермен Пруссияның үстемдігімен бірігуді пассивті түрде қолдады. Германия империясы Франция мен Ресейге қарсы континентте тиімді тепе-теңдік құралы ретінде қарастырылды, осы екі держава Ұлыбританияны ең көп алаңдатты. Францияның Жерорта теңізіндегі және Ресейдің Орталық Азиядағы қауіптері Германиямен салмақты қарым-қатынас арқылы бейтараптандырылуы мүмкін еді. Жаңа мемлекет тұрақтандырушы күшке айналуға тиіс болды, ал Бисмарк Еуропаны тұрақтандыру және континентте ірі соғыстың алдын алудағы өзінің рөлін ерекше атап көрсетті. Алайда, Ұлыбританияның премьер-министрі Уильям Эварт Гладстон Германияға әрқашан күдікпен қарады, оның авторитарлық билеуін ұнатпады және ол әлсіз көршісімен соғыс бастауы мүмкін деп қорқыды. Лорд Артур Рассел 1872 жылы идеологиялық айырмашылықты былай атап көрсетті: "Пруссия қазіргі заманның либералдық және демократиялық идеяларына ең қарсы келетіннің бәрін білдіреді; әскери деспотизм, қылыш заңы, сезімтал сөздерге немқұрайлылық, адамның қайғысына бейжайлық, тәуелсіз ойды түрмеге қамау, қарсылатын халықты зорлықпен жеккөрушілік күштің иелігіне беру, еуропалық пікірді елемеу, ұлылық пен жомарттықтың толық жетіспеуі және т.б." Ұлыбритания ішкі мәселелерге ден қойып, Германиямен дау-жанжалдан қашып жүрді, бірақ 1875 жылғы "соғыс жақын" дағдарысында Германияның Францияға қарсы алдын ала соғысын көтермейтінін анық білдірді.
Prussia now represents all that is most antagonistic to the liberal and democratic ideas of the age; military despotism, the rule of the sword, contempt for sentimental talk, indifference to human suffering, imprisonment of independent opinion, transfer by force of unwilling populations to a hateful yoke, disregard of European opinion, total want of greatness and generosity, etc., etc." Britain was looking inward and avoided picking any disputes with Germany but made it clear, in the "war in sight" crisis of 1875, that it would not tolerate a pre emptive war by Germany on France.
Колониялар
Бисмарк 1870 және 1880 жылдары Еуропалық одақтардың күрделі желісін құрып, бейбітшілікті сақтады. Британдықтар империяларын кеңейтіп жатқанда, Бисмарк колонияларды тым қымбат деп салып, оған қарсы болды. Бірақ 1880 жылдары халықтың пікірі мен элитаның талабы оны Африка мен Тынық мұхитындағы колонияларды иеленуге мәжбүр етті, сонда Бисмарк Ұлыбританиямен қақтығыстарды барынша азайтуға тырысты.
Қарым-қатынастың жақсаруы мен нашарлауы
Британия мен Германия арасындағы қарым-қатынас жақсарды, өйткені негізгі саясаткерлер, премьер-министр лорд Солсбери мен канцлер Бисмарк екеуі де шынайы консерваторлар болды және көбінесе саясатта келісімде болды. Германия мен Ұлыбритания арасында ресми шарт жасау туралы бірнеше ұсыныстар жасалды, бірақ олар нәтижесіз аяқталды, себебі Ұлыбритания өзін «керемет оқшаулықта» деп атап, осы жағдайда қалуды жөн көрді. Дегенмен, 1890 жылға дейін бірқатар оқиғалар олардың қарым-қатынастарын тұрақты түрде жақсартты, сол кезде агрессивті Вильгельм II Бисмаркты қызметтен шеттетуге мәжбүр етті. 1888 жылы билікке келген жас Вильгельм 1890 жылы Бисмаркты жұмыстан босатып, Германияның әлемдегі беделін арттыруға ұмтылды. Сыртқы саясатты болжамсыз кайзер, сондай-ақ Сыртқы істер министрлігіндегі ықпалды мемлекеттік қызметкер Фридрих фон Холштейн басқарды. Вильгельм Франция мен Ресей арасындағы ұзақ мерзімді коалициянің ыдырауы керек екенін, Ресей мен Ұлыбритания ешқашан бірікпейтінін және Ұлыбританияның ақырында Германиямен одақ құруға тырысатынын айтты. Ресей Германияны өзара шарттарды жаңаруға көндіре алмады, сондықтан 1894 жылы Франциямен жақындастырып, Франко-ресейлік одақ құрды, себебі екеуі де неміс агрессиясынан қорқады. Ұлыбритания Германияның ұсынған ресми одағына келісуден бас тартты. Германияның талдауы барлық мәселеде қате болғандықтан, ел Австрия-Венгрия және Италиямен үштік одаққа көбірек тәуелді болды. Бұл Австрия-Венгрияның этникалық алуандығымен және Италиямен арадағы келіспеушіліктермен күрделенді. Соңғысы 1915 жылы жақын арадағы күшке өтті. 1896 жылдың қаңтарында Вильгельм Крюгер телеграммасымен жағдайды шиеленістірді, ол Трансваальдің бур президенті Крюгерді Джеймсонның шабуылына тойтарыс бергені үшін құттықтады. Берлиндегі неміс шенеуніктері кайзердің Трансваальға неміс протекторатын орнату туралы ұсынысын тоқтатуға қол жеткізді. Екінші бур соғысында Германия бурларға көңіл білдірді. Германияның сыртқы істер министрі Бернхард фон Бюлов «Weltpolitik» (әлемдік саясат) деп атады. Бұл жаңа саясаттың мақсаты – әлемдік держава болу туралы талабын нығайту болды. Германия халықаралық тәртіпке қарсы шығып, оны бұзуға ниеттенгендіктен, Бисмарктің консервативтілігінен бас тартылды. Осыдан кейін қарым-қатынас тұрақты түрде нашарлады. Ұлыбритания Германияны қарсы күш ретінде қарастырып, Франциямен достық қарым-қатынас орнатуға көшті.
Теңіз жарысы
XIX ғасырда Корольдік флот әлемге үстемдік етті, бірақ 1890 жылдан кейін Германия теңдестікке қол жеткізуге тырысты. Осының нәтижесінде екі ел арасындағы теңіз жарысы шиеленісті күшейтті. 1897 жылы адмирал Тирпиц Германияның Әскери-теңіз мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды және Германияның теңіз күштерін шағын, жағалау қорғаныс күштерінен британдық теңіз күшіне қарсы тұра алатын флотқа айналдыруды бастады. Тирпиц бұл флотты «Рискофлот» (Қауіпті флот) деп атады, бұл Ұлыбританияның Германиямен соғысуын тым қауіпті ететін және Германияның пайдасына халықаралық күштер тепе-теңдігін шешуші түрде өзгертуге бағытталған кең ауқымды әрекеттің бір бөлігі болды. Тирпиц басшылығымен Германияның теңіз флоты Ұлыбританияның ұлы теңіз флотына тең келгісі келді және 20-ғасырдың басында колонияларын қорғау және бүкіл әлемде ықпал ету үшін флотын күрт кеңейтті. Тирпиц 1898 жылы соғыс кемелерін салу бағдарламасын бастады. 1890 жылы жаңа флотын қорғау мақсатында Германия Ұлыбританиямен Солтүстік теңіздегі стратегиялық маңызы бар Хелиголанд аралын айырбастады. Ал, оның орнына Ұлыбритания Шығыс Африкадағы Занзибар аралын алып, онда теңіз базасын құрды. Алайда, британдықтар теңіз жарысында үнемі көш бастады және 1907 жылы өте жетілген «Дредноут» жауынгерлік кемесін жасады.
Мароккодағы екі дағдарыс
1905 жылғы Бірінші Марокко дағдарысында Германияның Мароккоға протекторат орнатуға тырысуы үшін Ұлыбритания мен Францияға қарсы соғысқа дейін бара жаздады. Немістерге ешқандай хабар берілмегеніне наразы болды. Вильгельм Марокконың тәуелсіздігі үшін өткір сөз сөйледі. Келесі жылы Алгесираста конференция өтті, онда Австрия-Венгриядан (қазір Германияның қарапайым серігі саналатын) басқа барлық еуропалық державалар Францияны қолдады. АҚШ-тың араласуымен француздар Мароккодағы өз бақылауларының бір бөлігінен бас тартуға келісті. 1911 жылы Франция Мароккоға қосымша әскер жіберуге дайындалды. Германияның сыртқы істер министрі Альфред фон Кидерлен-Вейхтер Германия Африкада, француз Конгосында өтемақы алған жағдайда бұған қарсы болмайтынын мәлімдеді. Ол Агадирге "SMS Panther" атты шағын соғыс кемесін жіберіп, қорқыту арқылы неміс ұлтшылдарының ашуын қоздырды. Франция мен Германия көп ұзамай келісімге келді: Франция Марокконы бақылауына алды, ал Германия француз Конгосының бір бөлігін иеленді. Алайда, Ұлыбритания үкіметі Германияның агрессиясына ашуланып, алаңдады. Ллойд Джордж "Мансиан Хаус" сөйлесінде Германияның бұл әрекетін шыдамсыздыққа дейін төмендететін деп айыптады. Германия шегінбегенше соғыс қаупі туды, және екі елдің қарым-қатынасы уытты күйінде қалды.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы
1914 жылы Ұлыбритания үкіметін Либералдық партия басқарды, ешкіммен соғысқысы келмеді және 1914 жылдың шілдесінде күрт басталган Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтарап қалуды қалады. Германиямен колониялар және теңіз үстемдігі үшін болған қарым-қатынас 1914 жылы жақсарғандықтан, қиындықтар күтілмеді. Алайда, Либералдық премьер-министр Х.Х. Асквит, әсіресе Сыртқы істер министрі Эдвард Грей Германиядан әлсіз Францияны қорғауға міндетті болды. Консервативтік партия Германияны Ұлыбритания мен Францияға қауіп деп қарады. Жаңадан құрылған Лейбористік партия және басқа социалистер соғысты капиталистердің пайда табу үшін жасаған құралы деп айыптады. 1907 жылы Сыртқы істер министрлігінің жетекші сарабы Эйр Кроу жоғары лауазымды шенеуніктерге Германияның ниеттеріне қарсы ескерту жазды. Кроу Берлиннің «Еуропада, тіпті әлемде үстемдік құруды» қалағанын айтты. Ол Германияның Наполеон сияқты билік тепе-теңдігіне қауіп төндіретінін мәлімдеді. Германия 1904 жылғы Франциямен жасалған «Entente Cordiale» әскери одаққа айналмаса, күшін арттыра беретінін Кроу болжады. Кроу Германияда туғандықтан, оның пікіріне көп мән берілді. 1914 жылы құпия дипломатиялық миссия барысында барон Сэр Тиррелл Германияның дипломаты Готлиб фон Ягоумен қауіпсіздік келісімі және әскери одақ туралы келіссөздер жүргізді. Германияда солшыл партиялар, әсіресе Социалистік партия (SPD) 1912 жылғы сайлауда дауыстардың үштен бірін және көптеген мандаттарды алды. Неміс тарихшысы Фриц Фишер Германияны билеген Юнкерлердің халықты алаңдату және үкіметке патриоттық қолдау көрсету үшін соғыс қалағанын айтты. Ниалл Фергюсон сияқты басқа ғалымдар неміс консерваторларының соғысқа қатысты екіұшты пікірде болғанын, соғыстың жеңілісі апатты салдарға әкелетінінен, ал тіпті жеңіс те ұзаққа соқса немесе қиын болса, халықтың наразылығын тудыруы мүмкін деп қорқыныш білдіргенін айтады. Бейтарап Ұлыбританияның Германиямен соғысқа түсуін түсіндіре отырып, Пол Кеннеди «Англо-неміс антагонизмінің өрлеуі, 1860–1914» (1980) еңбегінде Германияның экономикалық жағынан Ұлыбританиядан басып озғанын көрсетті. Кеннеди экономикалық даулар мен империализмді азырақ бағалады. Германияның Осман империясы арқылы салынбақ болған Бағдад темір жолы мәселесі ұзақ жылдар бойы дау тудырды. 1914 жылдың басында теміржол жобасы бойынша келісімге қол жеткізілді, сондықтан ол шілде дағдарысының басталуына әсер етпеді. Германия әскери күшіне сүйенсе, Ұлыбритания моральдық принциптерге жүгінуді бастады. Германияның Бельгияға басып кіруін қажетті әскери амал деп қарады, ал Ұлыбритания оны ауыр моральдық қылмыс деп санады, бұл соғысқа кірудің маңызды себебі болды. Кеннеди соғыстың басты себебі Лондонның 1870 жылы Пруссияның басшылығымен неміс мемлекеттерінің Францияны жеңгенін қайталаудан қорқуы болғанын айтады. Олар Германияның күшті армиясы мен флоты Англия арнасын және Францияның солтүстік-батысын бақылауға алатынын ойлады, бұл Ұлыбританияның қауіпсіздігі үшін апатқа әкелер еді. 1839 жылы Ұлыбритания, Пруссия, Франция және Нидерланды Бельгияның бейтараптығын кепілдейтін Лондон шартына қол қойды. Германия 1914 жылы осы шартты бұзып, канцлері Теобальд фон Бетман Холлвег оны «қағаздың бір парағы» деп қысым жасады. Бұл Либералдық партияның Консервативтік партияға қосылып соғыс жариялауын қамтамасыз етті. Тарихшы Зара Штайнер Германияның Бельгияны басып алуына жауап ретінде халықтың көңіл-күйі өзгергенін айтады:
Халықтың көңіл-күйі өзгерді. Бельгия британдық пікірде ұзақ жылдар бойы болған соғысқа қатысты эмоциялардың, рационалдаулардың және мақтаулардың катализаторы болды. Моральдық себеп болғандықтан, жылдар бойы теңіздегі бәсекелестік пен жаулықтан туған немісқа қарсы сезімдер бетке шықты. «Қағаз сынығы» үкіметтің бірлігін сақтауда және халықтың сезімдеріне ортақ бағыт беруде шешуші рөл атқарды.
The public mood did change. Belgium proved to be a catalyst which unleashed the many emotions, rationalizations, and glorifications of war which had long been part of the British climate of opinion. Having a moral cause, all the latent anti German feelings, that by years of naval rivalry and assumed enmity, rose to the surface. The 'scrap of paper' proved decisive both in maintaining the unity of the government and then in providing a focal point for public feeling.
Достасқандардың жеңісі
1918 жылдың көктемінде Батыс майдандағы неміс әскерінің күшті шабуылына сәттілік жақын еді. Немістер ашық жерге бұзып өтті, бірақ олардың жабдықталуы мен артиллериялық қолдауы жетіспеді. 1918 жылдың жазында күніне 10 мыңнан америкалық сарбаз майданға келді, бірақ Германия өз шығындарын толықтыра алмады және оның әскері күннен күнге азайып бара жатты. Қыркүйек және қазан айларындағы қатарынан ірі шайқастар одақтастардың үлкен жеңісімен аяқталды, ал фельдмаршал Пол фон Гинденбург басқаратын Германияның жоғарғы бас командасы жеңілгенін түсініп, Вильгельмге тақтан бас тартып, эмиграцияға кетуді бұйырды. Қарашада жаңа республика АҚШ президенті Вудро Вильсонның он төрт тармағы негізінде жеңіл шарттарға қол жеткізуді үміттене отырып, қару тоқтату туралы келіссөздер жүргізді. Бірақ шарттар дерлік капитуляцияға тең болды: одақтас әскерлері Рейн өзені бойындағы Германияны басып алды, Германия қаруын тастауға, соғыс жемістерінен, колонияларынан және флоттан айырылуға міндетті болды. Азық-түлік блокадасын сақтап, одақтастар Германия бейбіт келісімге келгенше аштықтан өлтіруге бекінді. 1918 жылғы сайлауда, бірнеше күн өткен соң, Ұлыбритания премьер-министрі Ллойд Джордж Германияға қатал шарттарды таңуға уәде берді. 1919 жылдың басындағы Париж бейбітшілік конференциясында Ллойд Джордж Франция мен Италиядан гөрі көбірек ұстамдылық танытты, бірақ Германия соғысты бастағанын мойындауға және соғыстағы одақтастардың барлық шығындарын, соның ішінде ардагерлерге төленетін жәрдемақы мен пайызын өтеуге міндеттендіруге келісті.
Соғыс аралығы
1920 жылдан 1933 жылға дейін Ұлыбритания мен Германия арасындағы қарым-қатынас көбінесе жақсы болды, бұл Локарно шарты мен Германияның Еуропаға қайта интеграциясына көмектескен Келлог-Бриан шартында көрінді. 1922 жылы Генуя конференциясында Ұлыбритания Германиядан алынатын өтемақы сомасы мәселесінде Франциямен ашық түрде келіспеді. 1923 жылы Германия өтемақы төлемдерін орындамағаннан кейін Франция Германияның Рур индустриалды аймағын басып алды. Ұлыбритания француз әрекетін айыптап, Рур күресінде (Ruhrkampf) Германияны қолдады. 1924 жылы Ұлыбритания Францияны Германия төлеуге тиіс өтемақы сомасын айтарлықтай төмендетуге мәжбүр етті. Дауэс жоспары (1924–1929) неміс валютасын тұрақтандырып, өтемақы төлемдерін азайтты, соның арқасында Германия одақтастарға тиіс өтемақы үшін капитал нарықтарына (көбінесе американдық) қол жеткізе алды, бірақ бұл төлемдер жоғары сыртқы қарыздың құнымен келді. Ақшаның көп бөлігі Ұлыбританияға қайтарылды, ол өз кезегінде американдық қарыздарын төледі. 1931 жылдан бастап Германияның Ұлыбританияға жасаған төлемдері тоқтатылды. Ақырында, 1951 жылы Батыс Германия Ұлыбританияға Бірінші дүниежүзілік соғыс бойынша тиіс өтемақыны толығымен төледі. 1933 жылы Гитлер мен нацистер билікке келгеннен кейін қарым-қатынас нашарлады. 1934 жылы Ұлыбританияның Қорғаныс талаптары комитетінің құпия баяндамасында Германия "барлық "ұзақ мерзімді" қорғаныс саясатымызға қарсы бағытталған соңғы әлеуетті жау" деп аталды және бес механикаландырылған дивизия мен он төрт жаяу әскер дивизиясынан тұратын экспедициялық күш құру қажеттігі айтылды. Дегенмен, бюджеттік шектеулер үлкен күштерді құруға кедергі келтірді. 1935 жылы екі ел 1914 жылға дейінгі теңіз қарулану жарысының қайталануын болдырмау мақсатында Англо-Герман теңіз келісіміне келді. 1936 жылға қарай, Ұлыбританияның бағыныштылық саясаты соғыстың алдын алуға немесе британ әскері дайын болғанға дейін оны кейінге шегеруге бағытталған күш-жігер болды. Бағыныштылық саясаты 70 жыл бойы ғалымдар, саясаткерлер және дипломаттар арасында қызу пікірталас тудырды. Тарихшылардың бағалары Гитлер Германиясының күшті өсуіне мүмкіндік бергені үшін айыптаудан бастап, бұл Ұлыбританияның мүддесіне сай болды және басқа амал жоқ еді деген пікірге дейін ауытқып келді. Ол кезде жасалған жеңілдіктер, әсіресе 1938 жылғы Германия, Ұлыбритания, Франция және Италияның Мюнхен келісімі, өте танымал болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Германия мен Ұлыбритания 1939 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның соғыс жариялауынан бастап, 1945 жылдың мамырында Германияның капитуляциясына дейін бір-бірімен соғысты. Соғыс британдық қоғамның естелігінде әлі де маңызды орын алады. Соғыс басталғанда Германия Польшаны басып алды. 1940 жылдың көктемінде Германия төмен елдер мен Францияны жылдам басып алып, әлемді таң қалдырды, британ армиясын континенттен ығыстырып, көптеген қару-жарақтарын, көлік құралдарын және жабдықтарын тартып алды. 1940 жылдың тамыз айындағы Ұлыбритания шайқасында соғыс британдық аспанға жетті, бірақ әуе шабуылына тойтарыс берілді, бұл Ұлыбританияға басып кіру жоспарларын тоқтатты. Британ империясы Германияға қарсы жалғыз тұрды, бірақ АҚШ британдықтарды қаржылық және материалдық жағынан көп көмектесті. 1941 жылдың желтоқсан айында АҚШ Жапонияның Перл-Харборға шабуылынан кейін Германия мен Жапонияға қарсы соғысқа кірісті, ал кейін Жапония Хонконгтан Сингапурға дейінгі Тынық мұхитындағы британдық бекіністерін басып алды. 1944 жылдың маусым айындағы Францияға одақтастардың шабуылы, стратегиялық бомбалау және құрлықтағы әскерлер Германияның толық жеңілісіне үлкен үлес қосты.
Кәсібі
Ялта және Потсдам келісімдерінің аясында Ұлыбритания оккупацияланған Германиядағы өз секторын бақылауға алды. Көп ұзамай ол өз секторын американдық және француздық секторлармен біріктірді, және бұл аумақ 1949 жылы Батыс Германияның тәуелсіз мемлекетіне айналды. 1946 жылы Нюрнбергте өткен ірі соғыс қылмыскерлерінің сот процесінде британдықтар орталық рөл атқарды. Берлинде британдық, американдық және француздық аймақтар бірігіп Батыс Берлин құрды, ал төрт оккупациялық держава 1991 жылға дейін қаланың ресми бақылауын сақтап тұрды. Германияның өнеркәсіптік өндіріс орындарының көп бөлігі британдық аймағында орналасқан еді, және бұрынғы жаудың өнеркәсіптік қуатын қайта жаңғырту британдық қауіпсіздікке қауіп келтіріп, қираған британдық экономикасымен бәсекелесе алады деген қауіп болды. Бір шешім – Германияда күшті, еркін кәсіби одақтар қозғалысын құру еді. Екіншісі – Маршалл жоспары арқылы британдық және неміс экономикасын жаңғыртып, сауда мен тиімділікке кедергі келтіретін дәстүрлі тосқауылдарды азайту үшін америкалық қаржыға сүйену болды. Германия мен Францияны 1950 жылғы Шуман жоспарына қосылуға итермелеген Вашингтон болды, олар көмір және болат өнеркәсібін біріктіруге келісті.
Қырғи қабақ соғыс
АҚШ жетекшілік еткен Ұлыбритания, 1948-1949 жылдардағы Берлин әуе көпірінде Корольдік әуе күштері арқылы Берлинге азық-түлік пен көмір жеткізуде маңызды көмекші рөл атқарды. Бұл әуе көпір қаладан Батыс Одақтастарын ығыстыруға бағытталған совет блокадасын бұзды. 1955 жылы Батыс Германия НАТО-ға, ал Шығыс Германия Варшава шартына қосылды. Осы кезде Ұлыбритания Шығыс Германияны ресми түрде мойындамады. Дегенмен, Лейборист партиясының сол қанаты соғыстан кейінгі жылдардағы антикоммунизмнен бас тартып, оны мойындауға шақырды. Бұл шақыру Ұлыбританияның Лейборист партиясы мен Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) арасындағы шиеленісті күшейтті. 1955 жылдан кейін Ұлыбритания Совет Одағына қарсы тиімді құрал ретінде, сондай-ақ Батыс Германиядағы өте қымбат әскерлік міндеттемелерді азайту жолы ретінде салыстырмалы түрде арзан ядролық қаруға сенуді шешті. Лондон Вашингтонның қолдауын алды және Батыс Еуропаны қорғауға деген міндеттемесін сақтап отырып, әскерді қысқартуды жалғастырды. Ұлыбритания Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (ЕЭҚ) мүшелікке екі рет үміттенді. 1961 жылы француз ветосының салдарынан сәтсіз аяқталды, бірақ 1967 жылы қайтадан үміттенгені ақырында сәтті аяқталды, келіссөздер 1972 жылы аяқталды. Батыс Германияның дипломатиялық қолдауы шешуші болды. 1962 жылы Ұлыбритания Польшаның батыс шегарасын қабылдағанын құпия түрде растады. Батыс Германия бұл мәселеде беймаз болды. Ұлыбритания ұзақ уақыттан бері Батыс Германияның шегараның уақытша сипаты туралы талаптарына алаңдаған. Екінші жағынан, бұл Ұлыбританияның Еуропалық экономикалық қауымдастыққа кірудегі маңызды одақтасын ренжітпеу үшін құпия сақталды. 1970 жылы Батыс Берлиннің бұрынғы мэрі, канцлер Вилли Брандт басқаратын Батыс Германия үкіметі Польшамен шегараларын мойындау және кепілдік беру туралы шартқа қол қойды.
Қайта бірігу
1990 жылы Ұлыбританияның премьер-министрі Маргарет Тэтчер бастапқыда Германияның қайта бірігуіне қарсы болды, бірақ ақырында Германияға қатысты Ақырғы шешім шартын қабылдады. 1945 жылдан бері Германияның батыс бөлігінде Ұлыбританияның Германиядағы әскери күштерінің құрамында бірнеше британдық әскери базалар орналасқан. Екі ел де НАТО мүшелері және берік экономикалық байланыстарды қолдайды. Германияның Төменгі Саксония штатының бұрынғы премьер-министрі Дэвид МакАллистер, шотландтық әкесі мен неміс анасының ұлы, британдық және неміс азаматтығын иеленеді. Сол сияқты, Ұлыбритания парламентіндегі Шотландия Ұлттық партиясының бұрынғы жетекшісі Ангус Робертсонның анасы неміс болғандықтан, ол жартылай неміс. Робертсон ағылшын және неміс тілдерін мүжілдік меңгерген. 1996 жылы Ұлыбритания мен Германия Рейкьявик қаласында бірлескен елшілік ғимаратын ашты. Ғимараттың ашылуы 1996 жылдың 2 маусымында өтті, онда сол кездегі Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Малкольм Рифкинд, Германия Сыртқы істер министрлігінің сол кездегі мемлекеттік хатшысы Вернер Хойер және Исландияның Сыртқы істер министрі Халдор Асгримссон қатысты. Ғимараттағы естелік тақтада ол "Еуропадағы бірінші, мақсатты түрде салынған, британдық-неміс кеңсесі" екені жазылған.