Вальтер Ратенау (1867-1922) – неміс өнеркәсіпшісі, жазушы, саяхатшы, Германияның сыртқы істер министрі. AEG компаниясының төрағасы, бірінші дүниежүзілік соғыстағы экономиканы ұйымдастырушы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неміс кәсіпкері және саясаткері (1867–1922)
German businessman and politician (1867–1922)
Вальтер Ратенау (29 қыркүйек 1867 – 24 маусым 1922) – неміс өнеркәсіпшісі, жазушы және саясаткер, 1922 жылдың ақпан айынан маусым айына дейін Германияның сыртқы істер министрі қызметін атқарған. Ратенау – көрнекті еврей кәсіпкері және Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft (AEG) электр компаниясының негізін қалаушы Эмиль Ратенаудың ұлы. Берлин университетінен физика ғылымдарының докторы атанғаннан кейін, ол AEG басқармасына кірмес бұрын бірқатар өнеркәсіптік лауазымдарды атқарды, соның арқасында Германия империясының соңғы жылдарындағы жетекші өнеркәсіпші ретінде танылды. 1915 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін AEG төрағасы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс соғыс экономикасын ұйымдастыруға белсенді қатысып, Соғыс шикізаттары департаментін басқарды. Соғыстан кейін Ратенау Германия Демократиялық партиясын құруға көмектесті және соғыстан кейінгі Веймар Республикасында ықпалды тұлға болды. 1921 жылы канцлер Йозеф Вирт оны қайта құру министрі етіп тағайындады, ал бір жылдан кейін ол сыртқы істер министрі болды. Ратенау 1922 жылғы Рапалло шартын жасасты, ол Германия мен Кеңес Ресейі арасындағы қарым-қатынасты қалыпқа келтіріп, экономикалық байланыстарды нығайтты. Осы келісіммен қатар Ратенаудың Германияның Версаль шарты бойынша міндеттемелерін орындауын талап етуі оңшыл ұлтшыл топтарды (жаңадан құрылған нацистік партияны қоса) оны еврей-коммунистік қастандыққа қатысқан деп айыптауға алып келді. Шартына қол қойылғаннан кейін екі ай өткен соң Ратенауды Берлиндегі «Organisation Consul» ультраұлттық жарымәскери тобы өлтірді. Оның өлімінен кейін ұлттық аза тұту және қарсы революциялық терроризмге қарсы кең ауқымды демонстрациялар өтті, бұл Веймар Республикасын қысқа мерзімге күшейтті. Ратенау Веймар дәуірінде демократиялық шейіт ретінде танылды. 1933 жылы нацистер билікті басып алғаннан кейін Ратенауды еске алуға қатысты барлық шаралар жүйелі түрде тыйым салынды.
Walther Rathenau (29 September 1867 – 24 June 1922) was a German industrialist, writer and politician who served as foreign minister of Germany from February to June 1922. Rathenau was the son of Emil Rathenau, a prominent Jewish businessman and founder of the electrical engineering company Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft (AEG). After obtaining a doctorate in physics from the University of Berlin, he held a number of industry positions before joining the AEG board, establishing himself as a leading industrialist in the late German Empire. In 1915, he became the chairman of AEG upon his father's death. During the First World War, he was heavily involved in the organisation of the German war economy and headed the War Raw Materials Department. After the war, Rathenau helped found the German Democratic Party and was a influential figure in the postwar Weimar Republic. In 1921, he was appointed minister of reconstruction by Chancellor Joseph Wirth, and a year later he became foreign minister. Rathenau negotiated the 1922 Treaty of Rapallo, which normalised relations and strengthened economic ties between Germany and Soviet Russia. The agreement, along with Rathenau's insistence that Germany fulfill its obligations under the Treaty of Versailles, led right wing nationalist groups (including a nascent Nazi Party) to brand him part of a Jewish Communist conspiracy. Two months after the signing of the treaty, Rathenau was assassinated by the ultra nationalist paramilitary group Organisation Consul in Berlin. His death was followed by national mourning as well as widespread demonstrations against counter revolutionary terrorism, which briefly strengthened the Weimar Republic. Rathenau came to be viewed as a democratic martyr during the Weimar era. Following the Nazi seizure of power in 1933, all commemorations of Rathenau were systematically banned.
Дүниежүзілік соғысқа арналған жабдықтау тізбектері
Тәжірибелі журналист Ратенау "Берлинер тагеблат" газетінде өз елін Венадағы саясатты манипуляциялауда айыптаған мақала жариялады. Екі монархияның Ресеймен қарым-қатынасы нашарлаған кезде, газет Мольткенің Соғыс департаментінде жүріп жатқан құпия қастандық туралы, оған ол қатысқандығын жазды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның пікірлері қатаңдады. Ол Соғыс министрлігінің Шикізат департаментінде жоғары лауазымдар атқарды және 1915 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін AEG төрағасы болды. Ратенау Соғыс министрлігін Соғыс шикізаты бөлімін (Kriegsrohstoffabteilung, KRA) құруға көндіруде маңызды рөл атқарды, оның 1914 жылдың тамызынан 1915 жылдың наурызына дейін басшылығында болды және бөлімнің негізгі саясатын және процедураларын қалыптастырды. Оның басшы қызметкерлері индустриядан уақытша алынған еді. КРА британдық блокаданың қаупі төндірген шикізаттарға, сондай-ақ оккупацияланған Бельгия мен Франциядан келетін жабдықтауларға баса назар аударды. Бөлім баға белгілеп, маңызды соғыс өнеркәсіптеріне таратуды реттеді. Ол балама шикізаттарды әзірлеуді бастады, Германияда бейбітшілік орнату және билікке келу үшін жабдықтау тізбектерін құрды. КРА сауда, өнеркәсіп және мемлекеттік органдардың өзінен туындаған күрделілік пен жеке мүдделердің салдарынан көптеген тиімсіздіктерге тап болды.
An experienced journalist, Rathenau published in the Berliner Tageblatt an article accusing his own country of manipulating politics in Vienna. As the dual monarchy's relations with Russia drifted, the paper described a secret conspiracy at work in Moltke's War department in which he had taken part. During World War I his opinions hardened. He held senior posts in the Raw Materials Department of the War Ministry and became chairman of AEG upon his father's death in 1915. Rathenau played a key role in convincing the War Ministry to set up the War Raw Materials Department (Kriegsrohstoffabteilung, KRA), of which he was put in charge from August 1914 to March 1915 and established the fundamental policies and procedures. His senior staff were on loan from industry. The KRA focused on raw materials threatened by the British blockade, as well as supplies from occupied Belgium and France. It set prices and regulated the distribution to vital war industries. It began the development of substitute raw materials, developing supply chains to bring peace and for regime change within Germany. The KRA suffered many inefficiencies caused by the complexity and selfishness encountered from commerce, industry, and the government itself.
Жеке тұлға
Ратенау бейбітшілікті сақтау үшін ынтымақ қажет болған кезде қоғам алдындағы жеке және әлеуметтік жауапкершілік туралы жазды. Оның қасиеттері – батылдық, көрегендік, қиял, табандылық және шығармашылық болды. Дегенмен, ол технологияның қара жұмысшыларға көмектесуі керек деп талап етті. Сондықтан еңбектің бір қуанышы – қоғамды көтеру үшін "пайдадан алынған ләззат" болды. Бір өмірбаяншының айтуынша, ол еврей болғандықтан қоғамда кемсінушілік сезімін сезінген, осы туралы былай деп жазған:
Rathenau wrote about personal and social responsibility to the community at a time when solidarity was required to keep the peace. His characteristics were courage, vision, imagination, tenacity and creativity; yet he insisted technology come to the aid of manual labourers. So one of the joys of work included "pleasure from profit" to elevate society. According to one biographer he is said to have identified a sense of inferiority in society due to his Jewishness, writing that he:
«Өзінің екінші дәрежелі азамат ретінде осы дүниеге келгенін және ешқандай қабілет пен лайықтылықтың оны осы жағдайдан құтқара алмайтынын алғаш рет толық түсінді». Оған тағылған ауыр сын – еврейлер Германияны ешқашан бірінші орынға қоя алмайды деген айыптау болды. Немец ұлттық тарихшысы Генрих Трейцке жазғандай, еврейлердің «біздің бақытсыздығымыз» деген идеясы 1880-жылдардан бастап антисемиттік партиялардың көбеюіне әкелді. Пруссия армиясында бірде-бір еврей офицері болған жоқ – Императорлық офицерлер корпусының үстем тобы ашық және жасырын түрде антисемит болды, соңында нацистердің антисемиттік саясатын қолдады. Ол толық және радикалды ассимиляцияның жақтаушысы болды. Ратенаудың ассимиляцияға қатысты көзқарасы оның замандастарының басқа еврей жазушыларымен салыстырғанда ерекше болды:
realised completely for the first time that he had come into this world as a second class citizen and that no amount of ability and merit could ever free him from this condition. One heavy criticism which he bore was the implication that Jews could never put Germany first; the idea that the Jews were "our misfortune", as the German nationalist historian Heinrich Treitschke wrote, led to the proliferation from 1880s of anti Semitic parties. There were no Jewish officers in the whole Prussian Army – the ruling class in the Imperial Officer Corps was both blatantly and latently anti Semitic, eventually supporting the Nazis' anti Semitic policies. He was a strong proponent of full and radical assimilation. Rathenau's views on assimilation were extreme compared with other Jewish writers of his time:
«Неміс өмірінің ортасында – оқшауланған, ерекше адамдар тайпасы, жарқын және көзге түсетін киімдермен, қанды қайнаған және жанды мінез-құлқымен. Бранденбург жеріндегі азиялық топ – бір-бірімен тығыз байланыста, сыртқы әлемнен мүлдем жабық. Олар жартылай ерікті, көзге көрінбейтін геттода өмір сүреді, халықтың тірі мүшесі емес, оның денесіндегі бөтен организм». Егер автор өзін еврей деп жариялаmasa, мұндай poleмика антисемиттік деп есептелген болар еді. Ратенаудың ассимиляция туралы түсінігіне сәйкес, ол «жарық талаптарына бейімделу үшін саналы түрде өзін тәрбиелеу» және еврейлердің «жасанды немістер емес, табиғаты мен білімінен неміс болған еврейлер» болуы керек деп есептеді. Версаль келісімінен кейін (1919) ол «Индустрия лигасы» құрды, ол интернационализмнің бір тармағы болып, Германияның жеңілісін өнеркәсіптік дайындық деңгейінің жетіспеушілігіне байланыстырады. Ол полковник Хауспен танысу арқылы Германияның соғыс кінәсін ақтауға тырысты.
Strange sight! In the midst of German life [there is] an isolated, strange human tribe, resplendently and conspicuously adorned, hot blooded and animated in its behavior. An Asian horde on the soil of Brandenburg In close association with each other, strictly closed off from the outside − thus they live in a semivoluntary, invisible ghetto, not a living member of the people [Volk], but a foreign organism in its body." This type of polemic would have normally been considered antisemitic if the author had not identified himself as Jewish. According to Rathenau's conception of assimilation as "the conscious self education of a race to assimilate to outside demands" and for Jews to become not mere "imitation Germans, but Jews who are German by nature and education". After Versailles (1919) he founded a "League for Industry", an offshoot of internationalism that blamed German defeat on a lack of industrial readiness. He wished to exculpate the blame for Germany's war guilt articulated through an acquaintance with Colonel House.
Соғыстан кейінгі мемлекет қайраткері
Ратенау саясатта орташа либерал болды, және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол Германия Демократиялық партиясының (нем. Deutsche Demokratische Partei, DDP) негізін қалаушылардың бірі болды, бірақ соғыстан кейінгі хаостың күшеюімен ол солға қарай жылжыды. Әлеуметтік теңдік құқығын қорғауға құштар болған ол өнеркәсіптің мемлекеттік меншігін қабылдамады, керісінше компанияларды басқаруға жұмысшылардың көбірек қатысуын жақтады. Оның идеялары соғыстан кейінгі үкіметтерге зор әсер етті. Ол алғашқы президенттікке социалистік кандидат ретінде ұсынылды, бірақ Рейхстагта сөйлеген кезде "қатар-қатар күлкі мен ұрыс-даудың" арасында қалды, бұл оны қатты ренжітті. Эберттің солшылдар тарапынан сайлануы Веймар кезеңінде неміс қоғамындағы терең жарықтар мен әлеуметтік бөліністерді жазылмады. Ратенау Германияның орталық бөлігіндегі шағын қаланың үкімет орнына жарамсыз екенін айтты. Бірақ оның өзінің қабілеті бағаланбады, және Коммунистердің ықпалымен туған Спартак көтерілісінен кейін бірнеше ай өткен соң бірден оңшыл экстремистік ұйымдар пайда болды, ол Рейхстагқа "бір ғасыр бойы әскери феодализмге мүше болмаған немесе оған өтпеген адам билік жүргізбеген мемлекеттің өнімі" деп мәлімдеді, сонымен бірге 1917 жылы неміс Отан партиясының құрылуын өкінішпен атады. 1918 жылы ол өзінің Deutsche Gemeinwirtschaft философиясы бойынша ZAG ұйымын құрды – ұжымдық экономикалық қауымдастық. Ратенау еркін сауданы қолдады және "дайындық пен тиімді басқарудың" тиімділігіне сенді. AEG зор ықпалға ие болды: оның әріптесі Вихард фон Моеллендорф Рейх экономика министрлігінің орынбасары болып тағайындалды, және 1919 жылдың шілдесінде олар республикашыл Рудольф Висселмен бірге Веймар үшін тығыз жұмыс істеді. Бірақ Хинденбургтің технократиялық, рационалды экономикалық бағдарламасы қарызға алынды, ал Ратенау демократ болғандықтан, қысқа мерзімділікке қарсы ескертті. Берлиннің наурыз оқиғалары Қаржы және Экономика министрліктері арасындағы ішкі күрестің салдары болды. 1919 жылдың 20 ақпанында ол жұмысшылар кеңестерін ұсынды. Халықтардың Социалистік Лигасы жоспары ашық түрде одақ жақтасы болды, және "Париж лигасы" деп келекеленді – Екінші Коммунистік Интернационалға қайта оралу, олар демократиялық идеяларға ашық түрде қарсы шықты. Бірақ Кеңес Одағымен жақындасу Ратенаудың ықпалымен болды, ол кеңейтілген "Ұлы Германияның" алдын алуға тырысты. Ратенау қайта құру министрі болып тағайындалды, және 1921 жылдың мамырында Ллойд Джордж және Репарациялар комитетімен екінші кездесу өткізді. Ол "күшті, сау, өркендеген Германияны" мақтаған Аристид Брианмен жақсы қарым-қатынас орнатты. Эрфюльнгусполитика дәуірі жоғары, альтруистік өзін-өзі сенумен сипатталды, ол соғысқа дейінгі Гегельдік кешенге деген қызығушылығын бөлісті, ол Жоғарғы күшке құрметпен жазаланған корпоративтік Германияға қатысты. Ол одақтастардың құлдырауына, бейкүнә романтизмнің мистикаға айналуына қарсы еді. Оның идеялары "объективті түрде мүмкін емес" деп сынға алынды, Веймарда нақтылық пен басшылықтың жетіспеуі, ал Ратенау детерминистік және егжей-тегжейлі болды. Леви массалық түрде оның "Адамдар" философиясын еңсере бастаған осы утилитаризмнің бір бөлігі болар еді. Бұл "асылған" Версаль туралы қарама-қайшылық, ол Реконструкцияның орындалуымен және рөлімен үйлеспеді. Ратенау Эрцбергердің өлтірілуіне қарамастан, Польшаның бөлінуіне батыл қарсы тұрды, және 1922 жылдың 31 қаңтарында Канннан кейін Жозеф Вирттің үкіметіне қосылғанда, оның күндері саналып қалды деген қорқыныш тудырды. 1922 жылы Ратенау Сыртқы істер министрі болды. Генуя конференциясына жазған хатында оның жеке қауіпсіздігіне деген қамқорлық оның өлімін алдын ала болжауды білдірді. Оның Германия Версаль шартына сәйкес өз міндеттемелерін орындауы керек деген талаптары, бірақ оның шарттарын қайта қарау үшін жұмыс істеуі, Германияның ұлы ұлтшылдарын ашуға салды. Ол сондай-ақ мұндай экстремистерді 1922 жылдың 16 сәуірде қол қойылған Рапалло келісімін Кеңес Одағымен келіссөздер жүргізу арқылы ашуланды, дегенмен келісім 1921 жылы басталған Германияның қарулануын қамтамасыз ететін, оның ішінде Ресей аумағында өндірілетін неміс иелігіндегі ұшақтарды қарастыратын құпия неміс-совет ынтымақтастығын таныды. (Қазіргі күнге дейін белгісіз) Ұлттық-социалистік неміс жұмысшы партиясының (нем. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, қысқартылған NSDAP) және басқа да экстремистік топтардың басшылары ол елдің соңғы соғыс күшін қолдаған либерал неміс ұлтшылы болғанына қарамастан, оның "еврей-коммунистік қастандыққа" қатысқандығын жалған айыптады. Британ саяхатшысы Роберт Бутби оның туралы былай жазды: "Ол тек неміс еврейі ғана бола алатын нәрсе: пайғамбар, философ, мистик, жазушы, мемлекет қайраткері, ең жоғары деңгейдегі және ұлы өнеркәсіп магнаты, және "өнеркәсіптік рационализация" деп белгілі болған нәрсенің пионері." Германия мен Кеңес Одағы арасындағы экономикалық және саяси ынтымақтастыққа деген ниетіне қарамастан, Ратенау кеңестік әдістерге күмәнмен қарады:
Rathenau was a moderate liberal in politics, and after World War I, he was one of the founders of the German Democratic Party (German: Deutsche Demokratische Partei, DDP), but he moved to the left in the advent of post war chaos. Passionate about rights of social equality, he rejected state ownership of industry and instead advocated greater worker participation in the management of companies. His ideas were influential in postwar governments. He was put forward as a socialist candidate for first President; but on standing in the Reichstag was dismissed amid "rows and shrieks of laughter" which visibly upset the man. Ebert's election by the Left failed to heal the deep rifts and social divisions in German society that occurred throughout the Weimar. Rathenau advised that a small town in central Germany was the wrong place for the capital and seat of Government. But his own adequacy was under appreciated; immediately giving rise to extreme right wing organizations within months of the Communist inspired Spartacist Revolt, "the product of a state in which for centuries no one has ruled who was not a member of, or a convert to military feudalism ," he told the Reichstag, at once deploring the foundation of the German Fatherland Party in 1917. In 1918 he established the ZAG living through his philosophy of Deutsche Gemeinwirtschaft a collective economic community. Rathenau encouraged free traders and believed in the efficacy of "preparedness and directional efficiency". AEG was influential: his colleague Wichard von Moellendorff was appointed as Undersecretary of the Reich Economy Office; for a time in July 1919 they worked closely for Weimar with republican Rudolf Wissell. But Hindenburg's technocratic rational economic Programme was borrowed; while Rathenau, being democratic, warned against short termism. Berlin's March Days was a consequence of the internal struggle between Finance and Economic ministries. On 20 February 1919 he proposed workers councils. The plan for a Socialist League of nations was overtly pro Union mocked as the "Paris League" – a throwback to the Second Communist International – they challenged openly for democratic ideas. But a rapprochement with Soviet Union was inspired by Rathenau; it tried to prevent an expansive 'Greater Germany'. Rathenau was appointed Minister of Reconstruction, and in May 1921 held a second meeting with Lloyd George and the Reparations Committee. He established good relations with Aristide Briand who praised "a strong, healthy, booming Germany". The era of Erfüllungspolitik was high, altruistic self confidence; he shared a pre war fascination for the Hegelian Complex for a corporate Germany chastised by a reverence to a Supreme Being. He was wary of allied decadence, complacent, corrosive of an innocent romanticism expanded into mysticism. His ideas were challenged as "objectively impossible"; Weimar lacked clarity and leadership, while Rathenau was deterministic, and robust over the details. A Levée en masse would be part of this utilitarianism that bestrode his Menschen philosophies. This contradistinction about an "unravelled" Versailles which was incompatible with Fulfillment and the role of Reconstruction. Bravely Rathenau held out against the partition of Poland, despite Erzberger's assassination; and threats for extreme National Bolshevists when he joined Joseph Wirth's government after Cannes on 31 January 1922 led to a horrible fear that his days were numbered. In 1922, Rathenau became Foreign Minister. Writing before the Genoa Conference that concern for his personal safety was prescient of a foreboding for his own death. His insistence that Germany should fulfill its obligations under the Treaty of Versailles, but work for a revision of its terms, infuriated extreme German nationalists. He also angered such extremists by negotiating the Treaty of Rapallo with the Soviet Union, which was signed on 16 April 1922, although the treaty implicitly recognized secret German–Soviet collaboration begun in 1921 that provided for the rearmament of Germany, including German owned aircraft being manufactured in Russian territory. The leaders of the (still obscure) National Socialist German Workers' Party (German: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, abbreviated NSDAP) and other extremist groups falsely claimed he was part of a "Jewish Communist conspiracy", despite the fact that he was a liberal German nationalist who had bolstered the country's recent war effort. The British politician Robert Boothby wrote of him, "He was something that only a German Jew could simultaneously be: a prophet, a philosopher, a mystic, a writer, a statesman, an industrial magnate of the highest and greatest order, and the pioneer of what has become known as 'industrial rationalization'." Despite his desire for economic and political co operation between Germany and the Soviet Union, Rathenau remained skeptical of the methods of the Soviets:
Соғыс өтемақы мәселесі Ратенауды мазалады: Версаль шартының 231-бабы Германияның ондаған жылдар бойы төлеуге тиіс төлемдерді белгіледі. Соғыс кінәсін жою, оны қаржылық және экономикалық жауапкершілікке айналдыру Бірінші дүниежүзілік соғыстың Үлкен Төрттігінің (Британ, Франция, Италия және АҚШ) арасындағы қарым-қатынасқа маңызды болды. Бірақ Ратенау немістерді оның қажеттілігіне көндіре алмады. Ол "қоғам, саясат және жауапкершілік мәселелері туралы апокалиптикалық түрде" сөйледі. Ол көндіретін болды, ол Одақтың Германияның "өзінің міндеттемелерін орындауға қабілетті" екенін мойындауын талап етті.
The question of war reparations vexed Rathenau: Article 231 of the Treaty of Versailles imposed repayments that would take Germany decades to repay. Expunging war guilt, converting it into financial and economic responsibility was critical to relations among the Big Four of World War I (Britain, France, Italy and the USA). Yet Rathenau was unable to convince Germans of its applicability. He talked in his "apocalyptic way about society, politics and the problems of responsibility." He was persuasive; the Entente would recognise, he urged, that Germany had to be "capable of discharging its obligations."
Қастандық және оның салдары
1922 жылғы 24 маусымда Рапалло шарты қол қойылғаннан кейін екі ай өткен соң (сол шарты Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның аумақтық талаптарынан бас тартты), Ратенау өлтiрiлдi. Осы сенбі күні таңында Ратенау өзінің үйінен, Берлин Грюневальд қаласынан Вильгельмштрасседегі Сыртқы істер министрлігіне дейін жүргізушімен жеткізілді. Сапар барысында оның NAG кабриолетінен артта отырған Эрнст Вернер Техов, Эрвин Керн және Герман Фишерді тасымалдаған Mercedes туристік көлігі өтті. Керн MP 18 автоматтарымен жақыннан оқ атып, Ратенауды дер кезінде өлтірді, ал Фишер Техов оларды тез құтылғанша машинаға қол гранатасын лақтырды. Бұл жоспарға Теховтың кіші інісі Ханс Герд Техов, болашақ жазушы Эрнст фон Соломон және Вилли Гюнтер (соның ішінде мектеп оқушылары да бар) қатысты. Барлық заговоршылар ультраұлттық құпия «Консул» ұйымының (О.К.) мүшелері болды. Грюневальдтағы Кенигсалледегі ескерткіш тас қылмыстың орнын көрсетеді. Ратенаудың өлтiрiлуi «Консул» ұйымының жасаған террористік шабуылдарының бірі ғана болды. Олардың арасында ең танымал – 1921 жылғы тамызда бұрынғы қаржы министрі Маттиас Эрцбергердің өлтiрiлуi. Фишер мен Керн өз жоспарларын дайындағанда, бұрынғы канцлер Филипп Шейдеман 1922 жылғы 4 маусымда «Консул» ұйымының өлтірушілері жасаған өміріне қастандықтан мүжілмей қалды. Тарихшы Мартин Сабров бұл қылмыстарды ұйымдастырған «Консул» ұйымының даусыз басшысы Герман Эрхардт екенін айтады. Эрхардт пен оның адамдары Ратенаудың өлімі үкіметті құлатып, солшылдарды Веймар Республикасына қарсы әрекет етуге итермелейді деп сенді, осылайша азаматтық соғыс тудырады, онда «Консул» ұйымын Рейхсвер көмекке шақырады. Эрхардт күткен жеңісінен кейін авторитарлық режим немесе әскери диктатура орнатады деп үміттенеді. Ратенаудың өлімінен толыққанды заңдылық жоғалтпау үшін Эрхардт оны өлтірушілермен байланысты ешқандай байланыс анықталмауына мұқият бақылады. Фишер мен Керн ұйымның ресурстарын пайдалану үшін «Консул» ұйымының Берлин бөлімшесімен байланысқа түссе де, олар өлтіруді жоспарлау және орындау кезінде көбінесе өздерінен-өздері әрекет етті. Тарихшы Майкл Келлог Василий Бискупский, Эрих Людендорф және оның кеңесшісі Макс Бауэр, барлығы «Aufbau Vereinigung» мүшелері, патшалық жер аударылғандар тобы және ертедегі нацистер, Ратенауды өлтіруге қатысқан, бірақ олардың қатысу дәрежесі толыққанды анық емес деп мәлімдеді. Алайда террористердің мақсаттарына жетпеді, сондай-ақ азаматтық соғыс та басталған жоқ. Оның орнына миллиондаған немістер көшеге жиналып, қайғыларын білдірді және контрреволюциялық терроризмге қарсы наразылық көрсетті. Ратенаудың өлімі туралы хабар Рейхстагқа жеткенде, отырыс дүрбелеңге айналды. ДНВП саясаткері Карл Хельферих әсіресе жек көруге ұшырады, өйткені ол жақында Ратенауға қарсы қатыгез сөздер айтқан еді. Қылмыс тез анықталды. Вилли Гюнтер өзінің қатысуымен мақтанды. 26 маусымда тұтқындалғаннан кейін ол қылмысын толық мойындады. Ханс Герд Техов келесі күні, Эрнст Вернер Техов үш күннен кейін, туысына бара жатқанда тұтқындалды. Алайда Фишер мен Керн қашып кетті. Германияны екі аптадан астам уақыт күмәнге ұшыратқан қашып кетуден кейін, олар ақыры Тюрингиядағы Саалек қамалында табылған, оның иесі өзі құпия «Консул» ұйымының мүшесі болды. 17 шілдеде оларды екі полиция қызметкері ұстады. Күшейту күтіп тұрғанда, детективтердің бірі терезеге оқ атып, Кернді басына тиген оқтан өлтірді. Содан кейін Фишер өз-өзіне қол жұмсады. 1922 жылғы қазан айында қылмыс бойынша сотқа келгенде Эрнст Вернер Техов кісі өлтіргені үшін айыпталушылардың жалғызсызы болды. Тағы он екі айыпталушы әр түрлі айыптар бойынша сотқа тартылды, олардың ішінде Ханс Герд Техов пен Эрнст фон Соломон, олар Ратенаудың әдеттерін бақылап, «Консул» ұйымымен байланыста болды, сондай-ақ Батыс Германиядағы «Консул» ұйымының қолбасшысы Карл Тиллесен, Эрцбергердің өлтірушісі Генрих Тиллесеннің ағасы және оның көмекшісі Хартмут Плаас. Прокуратура жоспардың саяси салдарына тоқталмай, антисемитизм мәселесіне баса назар аударды. Ратенау өлтiрiлместен бұрын антисемиттік шабуылдардың жиі нысанасы болды, ал өлтірушілер де зорлық-зомбылыққа толы антисемиттік «Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund» мүшелері болды. Керн, Эрнст Вернер Теховтың айтуынша, Ратенауды өлтіру керек деп, өйткені ол большевистік Ресеймен тығыз байланыста болған, тіпті өз қарындасын коммунист Карл Радекке үйлендірген – толыққанды жалғандық – және Ратенау өзі «Сион даналарының» үш жүз мүшесінің бірі екенін мойындаған, «Сион даналарының хаттамалары» атты әйгілі антисемиттік жалған құжатта сипатталғандай. Бірақ айыпталушылар Ратенауды еврей болғандықтан өлтіргенін күшпен жоққа шығарды. Прокуратура «Консул» ұйымының жоспарға қатысуын толыққанды анықтай алмады. Осылайша Тиллесен мен Плаас қылмысты жасырғаны үшін ғана айыпталып, сәйкесінше үш және екі жылға бас бостандығынан айырылды. Соломон кісі өлтіруге көмектескені үшін бес жылға бас бостандығынан айырылды. Эрнст Вернер Техов соңғы сәтте мойындауымен, Керннің өлім жазасынан қорғап, сотты оның өлім жазасынан құтқарып, оның тек қорқыту арқылы әрекет еткенін сендірді. Оның орнына ол кісі өлтіруге көмектескені үшін он бес жылға бас бостандығынан айырылды. Бастапқыда Ратенаудың өлтiрiлуiне реакция Веймар Республикасын күшейтті. Ең маңызды реакция – 1922 жылғы 22 шілдеде күшіне енген Республиканы қорғау заңының қабылдануы болды. Веймар Республикасы бар болған кезде 24 маусым күні мемлекеттік еске алу күні болып сақталды. Халықтың естелігінде Ратенаудың өлімі демократия үшін қаһармандық құрбандық ретінде көріне бастады. Жағдай 1933 жылы нацистер билікке келгеннен кейін өзгерді. Нацистер Ратенауға арналған ескерткіштерді жойып, оның бұрынғы үйіндегі Вальтер Ратенау мұражайын жауып, оның атына аталған көшелер мен мектептерді қайта атау арқылы Ратенауды еске алуды жүйелі түрде жойды. Оның орнына 1933 жылғы шілдеде Саалек қамалында Керн мен Фишерге арналған ескерткіш тақта салтанатты түрде ашылды, ал 1933 жылғы қазан айында өлтірушілердің қабірінде ескерткіш орнатылды. Нюрнберг метро станциясының «Ратенау алаңы» атауы оның құрметіне берілген, сонымен қатар қабырғаларында оның портреті бейнеленген.
On 24 June 1922, two months after the signing of the Treaty of Rapallo (which renounced German territorial claims from World War I), Rathenau was assassinated. On this Saturday morning, Rathenau had himself chauffeured from his house in Berlin Grunewald to the Foreign Office in Wilhelmstraße. During the trip, his NAG convertible was passed by a Mercedes touring car with Ernst Werner Techow behind the wheel and Erwin Kern and Hermann Fischer in the backseats. Kern opened fire with an MP 18 submachine gun at close range, killing Rathenau almost instantly, while Fischer threw a hand grenade into the car before Techow quickly drove them away. Also involved in the plot were Techow's younger brother Hans Gerd Techow, future writer Ernst von Salomon, and Willi Günther (aided and abetted by seven others, some of them schoolboys). All conspirators were members of the ultra nationalist secret Organisation Consul (O. C.). A memorial stone in the Königsallee in Grunewald marks the scene of the crime. Rathenau's assassination was but one in a series of terrorist attacks by Organisation Consul. Most notable among them had been the assassination of former finance minister Matthias Erzberger in August 1921. While Fischer and Kern prepared their plot, former chancellor Philipp Scheidemann barely survived an attempt on his life by Organisation Consul assassins on 4 June 1922. Historian Martin Sabrow points to Hermann Ehrhardt, the undisputed leader of the Organisation Consul, as the one who ordered the murders. Ehrhardt and his men believed that Rathenau's death would bring down the government and prompt the Left to act against the Weimar Republic, thereby provoking civil war, in which the Organisation Consul would be called on for help by the Reichswehr. After an anticipated victory Ehrhardt hoped to establish an authoritarian regime or a military dictatorship. In order not to be completely delegitimized by the murder of Rathenau, Ehrhardt carefully saw to it that no connections between him and the assassins could be detected. Although Fischer and Kern connected with the Berlin chapter of the Organisation Consul to use its resources, they mainly acted on their own in planning and carrying out the assassination. The historian Michael Kellogg, argued that Vasily Biskupsky, Erich Ludendorff and his advisor Max Bauer, all members of the Aufbau Vereinigung, a group of tsarist exiles and early Nazis, colluded in the assassination of Rathenau, while the degree of their participation was not entirely clear. The terrorists' aims were not achieved, however, and civil war did not come. Instead, millions of Germans gathered on the streets to express their grief and demonstrate against counter revolutionary terrorism. When the news of Rathenau's death became known in the Reichstag, the session turned into turmoil. DNVP politician Karl Helfferich in particular became the target of scorn because he had just recently uttered a vitriolic attack upon Rathenau. The crime itself was soon cleared up. Willi Günther had bragged about his participation in public. After his arrest on 26 June, he confessed to the crime without holding anything back. Hans Gerd Techow was arrested the following day, Ernst Werner Techow, who was visiting his uncle, three days later. Fischer and Kern, however, remained on the loose. After a daring flight, which kept Germany in suspense for more than two weeks, they were finally spotted at Saaleck Castle in Thuringia, whose owner was himself a secret member of the Organisation Consul. On 17 July, they were confronted by two police detectives. While waiting for reinforcements during the stand off, one of the detectives fired at a window, unknowingly killing Kern by a bullet in the head. Fischer then took his own life. When the crime was brought to court in October 1922, Ernst Werner Techow was the only defendant charged with murder. Twelve more defendants were arraigned on various charges, among them Hans Gerd Techow and Ernst von Salomon, who had spied out Rathenau's habits and kept up contact with the Organisation Consul, as well as the commander of the Organisation Consul in Western Germany, Karl Tillessen, a brother of Erzberger's assassin Heinrich Tillessen, and his adjutant Hartmut Plaas. The prosecution left aside the political implications of the plot, but focused upon the issue of antisemitism. Ahead of his assassination, Rathenau had indeed been the frequent target of vicious antisemitic attacks, and the assassins had also been members of the violently antisemitic Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund. Kern had, according to Ernst Werner Techow, argued that Rathenau had to be murdered, because he had intimate relations with Bolshevik Russia, so that he had even married off his sister to the Communist Karl Radek – a complete fabrication – and that Rathenau himself had confessed to be one of the three hundred "Elders of Zion" as described in the notorious antisemitic forgery The Protocols of the Elders of Zion. But the defendants vigorously denied that they had killed Rathenau because he was Jewish. The prosecution was unable to fully uncover the involvement of the Organisation Consul in the plot. Thus Tillessen and Plaas were only convicted of non notification of a crime and sentenced to three and two years in prison, respectively. Salomon received five years imprisonment for accessory to murder. Ernst Werner Techow narrowly escaped a death sentence when, in a last minute confession, he managed to convince the court that he had only acted under the threat of death by Kern. Instead he was sentenced to fifteen years in prison for being an accessory to murder. Initially, the reactions to Rathenau's assassination strengthened the Weimar Republic. The most notable reaction was the enactment of the Law for the Protection of the Republic, which took effect on 22 July 1922. As long as the Weimar Republic existed, the date 24 June remained a day of public commemorations. In public memory, Rathenau's death increasingly appeared to be a martyr like sacrifice for democracy. The situation changed with the Nazi seizure of power in 1933. The Nazis systematically wiped out public commemoration of Rathenau by destroying monuments to him, closing the Walther Rathenau Museum in his former mansion, and renaming streets and schools dedicated to him. Instead, a memorial plate to Kern and Fischer was solemnly unveiled at Saaleck Castle in July 1933 and in October 1933, a monument was erected on the assassins' grave. The Nuremberg U Bahn station Rathenauplatz is not only named after him but also bears his face in portrait along the walls.
Шығармашылық бейнелеу
Ратенау, көбінесе Роберт Музильдің "Сыпайы емес адам" романындағы неміс аристократы және өнеркәсіпші Пол Арнхайм кейіпкерінің бір бөлігін құрайды деп есептеледі. Ратенау сондай-ақ Томас Пиншонның "Gravity’s Rainbow" романындағы танымал эпизодтағы нацистік спиритизм сеансының көрінісіндегі шападан кейіпкер ретінде де пайда болады. 2017 жылы Ратенаудың қазасы мен одан кейінгі оқиғалар National Geographic арнасының "Genius" сериалының бірінші бөлімінде бейнеленді.
Rathenau is generally acknowledged to be, in part, the basis for the German noble and industrialist Paul Arnheim, a character in Robert Musil's novel The Man Without Qualities. Rathenau also appears as the ghostly subject of a Nazi seance in a famous scene in Thomas Pynchon's Gravity%27s Rainbow. In 2017, the events and aftermath of Rathenau's assassination were depicted in the first episode of the National Geographic series Genius.