Кіріспе

Француз мемлекет қайраткері (1862–1932)

Аристид Пьер Анри Бриан (aʁistid pjɛʁ ɑ̃ʁi bʁijɑ̃; 28 наурыз 1862 – 7 наурыз 1932) – Францияның премьер-министрі болып Францияның үшінші республикасы кезінде он бір рет қызмет атқарған француз мемлекет қайраткері. Ол ең көп танылғаны – Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде (1918–1939 жж.) халықаралық мәселелерге және келісімге қол жеткізу саясатына назар аударғаны үшін. 1926 жылы ол Франция мен Германия арасындағы келісімді мақсат еткен Локарно шартының іске асырылуы үшін Германияның сыртқы істер министрі Густав Стресеманмен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. Жаһандық қақтығыстың алдын алу үшін ол 1928 жылғы Келлог-Бриан пактісіне және 1929 жылы «Еуропалық Одақ» құруға зор үлес қосты. Алайда, оның барлық күш-жігері Ұлы депрессиядан кейін нацизм және фашизм сияқты ұлтшыл және өшпенділік идеяларының күшеюімен құлдырады.

Ерте өмір

Ол Нант қаласында, Лоар-Инфериорде (қазіргі Лоар-Атлантик) шағын буржуазиялық отбасында дүниеге келген. Ол Нант лицейінде оқыды, онда 1877 жылы Жюль Вернмен тығыз дос болып кетті. Ол Париж заң факультетінде заңды оқыды және көп ұзамай саясатқа қатысып, ең прогрессивті қозғалыстармен байланыс жасады, синдикалистік журнал «Le Peuple» үшін мақалалар жазды және біраз уақыт «Lanterne» журналын басқарды. Содан кейін ол «Petite République» газетіне өтті, оны тастап Жан Жореспен бірлесіп «L'Humanité» журналын құрды.

Белсенділік

Сонымен қатар, ол кәсіподақтарды құру қозғалысында көрнекті болды, ал 1894 жылы Нант қаласында жұмысшылардың съезінде ол Жюль Гесденің жақтастарына қарсы еңбек одағы идеясын қабылдауға қол жеткізді. Сол кезден бастап Бриан Француз социалистік партиясының жетекшілерінің бірі болды. 1902 жылы бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін ол депутаттыққа сайланды. Ол оң жақтағы реакциялық депутаттарды тежеу үшін өзін "Блок" деп аталатын солшылдардың одағының берік жақтасы деп жариялады. Ол 1887 жылдың шілдесінде Le Trait d'Union ложасында масон болды, бірақ ложа оның қайта-қайта өтініштеріне қарамастан оның атын тіркемеді. Le Trait d'Union Orient de Saint Nazaire ложасы оны "1889 жылдың 6 қыркүйегінде үлкен масондық отбасыға жата алмауға лайықсыз" деп жариялады. 1895 жылы ол 1893 жылы құрылған Les Chevaliers du Travail ложасына қосылды. Сол жылы 8 миллион ауылдық және қалалық жұмысшы үшін міндетті ауру және қарттыққа байланысты сақтандыру енгізілді. Алайда, 1912 жылғы сот шешімінде міндеттілік заңдылығы күмәнданып, "көптеген жұмыс берушілер мен жұмысшылар заңнан қашуға мүмкіндік алды". Бриан 1912-13 жылдары оңшыл Раймонд Пуанкаре (жақын арада Республика Президенті болатын) басшылығымен тағы да Әділет министрі болды, содан кейін 1913 жылдың 21 қаңтарынан 22 наурызына дейін бірнеше айға Премьер-министр болды.

1914-15 жылдар

1914 жылдың тамызының соңында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Бриан Рене Вивиани министрлігін қайта құрғанда тағы да Әділет министрі болды. 1914-15 жылдардың қысында Бриан Сербияға көмектесу ниетімен Салоникаға экспедиция ұйымдастыруды қолдағандардың бірі болды, сондай-ақ Грекия, Румыния, Болгария және Италияны Франция тарапына тартып, Балқандағы Ресейдің болашақ экспансиясына тосқауыл қоюды үміттенеді. Ол Ллойд Джорджпен жақсы қарым-қатынаста болды, ол да әскери кеңесшілердің пікіріне қарамастан, Балқандағы операцияларға ынта білдірді және 1915 жылдың 4 ақпанында онымен ұзақ әңгімелесті. Бриан 1915 жылдың тамызында Морис Сэррайлдің Салоникадағы басшылыққа келісуіне ықпал етті. 1915 жылдың қазан айында француздардың сәтсіз шабуылынан және Болгарияның соғысқа қосылуынан кейін Бриан тағы да Премьер-министр болды (1915 жылдың 29 қазаны), Рене Вивианидің орнын басты. Ол сондай-ақ алғаш рет Сыртқы істер министрі болды, бұл қызметті Теофил Делькасс бұрынғы үкіметтің соңғы апталарына дейін атқарды. Ол сонымен қатар әскерилер мен Парламенттің арасындағы ғана емес, сондай-ақ басқа одақтастармен де байланысты нығайтуға, «бірліктің майданына» берілгендігін мәлімдеді, бұл уәде депутаттардың «ұзақ және дауыспен қолдауына» ие болды. Лорд Эшер мен Морис Хэнки дайындаған одақтастардың ынтымақтастығы жөніндегі жобалық ұсыныстар британ Премьер-министрі Х.Х. Асквиттің 17 қарашада Парижге келген кезде (негізінен Грекия мәселесін талқылау үшін және Франциямен соғыс кезіндегі екінші келіссөздері; алғашқысы 1915 жылдың шілдесінде Вивианимен болған) қарастырылды.

1916 жыл

Вердендегі неміс шабуылының басталуынан кейін (1916 жылғы 21 ақпан) қалыптасқан улағыш атмосферада Галлени 7 наурызда Министрлер Кеңесінде соңғы он сегіз айдағы операцияларды жүргізудегі Жоффренің әрекеттерін сынап, министрлік бақылау талап етіп, ашулы баяндама оқыды, сосын отставкаға кетті. Ол әскери төңкеріл жасауға ниеттенген деген жалған күдік туды. Бриан баяндама жарияланса, мораль төмендеп, үкімет құлауы мүмкін екенін білді. Галлени орнына жаңа адам табылғанша лауазымында қалуға көндірілді. Жоффре қарсылық білдірмегеннен кейін генерал Рокес тағайындалды. Бірінші ресми одақтас конференциясы 1916 жылғы 26 наурызда Парижде өтті (Италия қатыспады), бірақ бастапқыда көп әсер етпеді, мүмкін Бриан британдықтардың тұрақты хатшылық құру ұсынысын қабылдамағандықтан, немесе 1915 жылдың соңғы тоқсанында үш рет ағылшын-француз бейресми кездесулері өткен, соның бірі – Шантильдегі кездесуде стратегиялық жоспарлар жасалғандықтан. 1916 жылдың көктемінде Бриан Саррайлға Верденді жеңілдету үшін Балқанға шабуыл жасауға шақырды, бірақ британдықтар алдағы Сомма шабуылына байланысты қосымша әскер жіберуден бас тартты, ал Саррайлдің сол жаздағы шабуылдары сәтті болмады. Бриан сондай-ақ 1916 жылғы 31 мамырда Салеуде өткен конференцияға қатысты, онда президент Пуанкаре (оның вагонында өткізілді), генерал Фош (Солтүстік армия тобының қолбасшысы) және британдық қолбасшы генерал Хейгпен бірге Соммадағы ағылшын-француз шабуылы талқыланды. Депутаттар палатасының бірінші құпия отырысы 1916 жылғы маусымда Вердендегі қорғаныстың кемшіліктерін талқылау үшін өтті. Үкімет сенім білдіру дауысын жеңіп алды, бірақ армияға «тиімді бақылау» қажет екенін талап ететін қосымша тармақ енгізілді. Парламенттік армия комиссиясы 1 тамызда Абель Ферриді комиссар етіп сайлады. Қазан айында Ферри Жоффренің ашуын оятып, әскери теміржолдар туралы төртінші баяндамасын ұсынды. 1916 жылдың соңында Рокес Ұлыбритания, Италия және Ресей театр командирі Саррайлды қызметтен босатуды талап еткеннен кейін фактілерді анықтау үшін Салоникаға жіберілді. Бриан мен Жоффре таңғалып, Рокес Саррайлдың күшейтілуін және Саррайлдың енді Жоффреге есеп бермеуін ұсынды. Сомма науқанының көңіл көншітпес нәтижелері мен Румынияның жеңілісінен кейін Рокестің баяндамасы Бриан мен Жоффренің беделін одан әрі төмендетті және Парламент депутаттарының жабық отырыс өткізу туралы талаптарын күшейтті. Қараша айында Ферри жұмыс күшінің жетіспеушілігі туралы есеп берді. 1918 жылғы сыныпты шақыру туралы құпия отырыс 21 қарашада өтті, одан кейін бір аптадан соң тағы бір отырыс болды. 21 желтоқсанда Сенаттың құпия отырысы Брианның кіші соғыс кабинетіне қатысты жоспарларын «бюрократияның тағы бір деңгейі» деп сынады; 23 желтоқсанда Бриан одақтас елдер арасындағы тұрақты ынтымақтастықты қамтамасыз ету үшін «тұрақты одақтас бюро» құруға әрі қарай күш салатынын уәделеді. Брианның қысқартылған Соғыс кабинеті Ұлыбританияның премьер-министрі болып тағайындалған Ллойд Джордж құрған кішкентай атқарушы органның үлгісімен құрылды, бірақ іс жүзінде Брианның кездесулері көбінесе негізгі Кабинет отырыстарынан бұрын өтті. Пэнлеве соғыс министрі лауазымын қабылдаудан бас тартты, өйткені ол Нивельдің орнына Пэтенді бас қолбасшы ретінде артық көретін. Президент Пуанкаре Бриан сияқты Пэтенді тым сақ адам деп ойлады. Нивельдің тағайындалуы британдық және француз жоғары командалары арасында үлкен шиеленіс тудырды, өйткені Ллойд Джордж қаңтардағы Кале конференциясында Хайгті Нивельдің бағыныстығына өткізуге тырысты. Бриан бұл мәселені шешу үшін Лондондағы тағы бір одақтас конференциясына (12–13 наурыз 1917) қатысуға мәжбүр болды. Бриан 1917 жылғы 20 наурызда Нивель шабуылына қатысты келіспеушіліктерге байланысты премьер-министр лауазымынан кетті, оның орнын Александр Рибо басты.

1920-шы жылдар

Бриан 1921 жылы қайтадан билікке оралды. Ол 1921–1922 жылдардағы Вашингтон теңіздік конференциясында Францияның рөлін бақылады. Француз стратегиясын үш фактор басқарды және Жерорта теңізіне назар аудару қажет болды: француз флоты көптеген тауарларды тасымалдауы керек еді, Жерорта теңізі ең маңызды аймақ болып табылды және мұнаймен қамтамасыз ету аса маңызды еді. Басты мақсат – француз Солтүстік Африкасын қорғау болды, ал Бриан тәжірибелік шешімдер қабылдады, себебі теңіз саясаты – жалпы сыртқы саясаттың көрінісі еді. Конференция АҚШ-тың ұсынысына келісті, ол бойынша капиталдық кемелердің саны АҚШ, Ұлыбритания және Жапония үшін 5:5:3 пропорциясында, ал Италия мен Франция үшін әрқайсысына 1,7 бөлінді. Францияның қатысуы оның әлсіреп бара жатқан күшімен және азайып бара жатқан адам, материалдық және қаржылық ресурстарымен байланысты болды. Брианның немістермен өтемақы мәселесі бойынша келісімге келу әрекеттері неміс тарапының келіспеушілігінен кейін сәтсіз аяқталды. Брианның міндетті түрде отставкаға кетуіне тікелей себеп 1922 жылғы Канн конференциясында болған көрінеу тривиалды оқиға болды. Дэвид Ллойд Джорджтың гольф ойнауға қысымы салдарынан ол нашар ойнады, нәтижесінде Ұлттық Ассамблеядағы оппозициялық фракциялар оны тиімсіз және британдыққа жалтақтап жүрген адам ретінде көрсетуге мүмкіндік алды. Оның орнын одан да қатыгез Раймон Пуанкаре иеленді. Алайда, Рур дағдарысынан кейін Брианның келісімшіл стилі көбірек қабылданып, ол 1925 жылы Quai d'Orsay-ге оралды. Ол 1932 жылы қайтыс болғанға дейін сыртқы істер министрі қызметін атқара берді. Осы кезеңде ол 14 кабинет құрамына кірді, оның төртеуін 1925–1926 және 1929 жылдары өзі басқарды. Бриан Ватиканмен Бриан-Серетти келісімін жасады, бұл француз үкіметіне католик епископтарын тағайындауда рөл берді.

Келлог Брианд келісім

Аристид Бриан 1926 жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын Германияның Густав Стресманмен бірге Локарно келісімдері үшін алды (Ұлыбританияның Аустен Чемберлен сол келісім үшін бір жыл бұрын Бейбітшілік сыйлығының бөлігін алған болатын). 1927 жылы Бриан мен АҚШ Мемлекеттік хатшысы Франк Б. Келлог соғысты тыйым салатын жалпыға ортақ шарт туралы ұсыныс жасады, нәтижесінде келесі жылы Париж шарты, басқаша айтқанда Келлог-Бриан шарты қолданысқа енді.

Еуропалық федерация үшін Брианның жоспары

Сыртқы істер министрі Бриан Еуропаның жаңа экономикалық одағы туралы түпнұсқа ұсынысын жасады. Брианның Локарно дипломатиясы деп сипатталған және франко-неміс жақындасуының бір аспектісі ретінде, бұл Германияның жылдам экономикалық қалпына келуіне және болашақ саяси күшіне жауап болды. Бриан өзінің ұсыныстарын 1929 жылғы 5 қыркүйекте Ұлттар Лигасында Еуропалық одаққа қолдау білдірген сөзінде және 1930 жылы Франция үкіметі үшін «Еуропалық федеративтік одақ режимін ұйымдастыру туралы меморандумда» жариялады. Бұл идеяның мақсаты – 1919 жылғы Версаль келісімінің мүмкіндігінше көп бөлігін сақтай отырып, Францияның бұрынғы жауына бақылау орнату үшін құрылымдық негіз құру болды. Бриан жоспары Еуропаның ірі өнеркәсіптік аймақтарының экономикалық ынтымақтастығын және Шығыс Еуропаны кеңестік қатерлерден қорғау үшін саяси қауіпсіздік беруді көздеді. Негіз экономикалық ынтымақтастық болғанымен, оның түпкілікті концепциясы саяси болды, себебі экономикалық таңдауларды саяси билік анықтайтын еді. «Еуропалық федеративтік одақ жүйесін ұйымдастыру туралы меморандумға» сәйкес, жоспар ақырында Ұлттар Лигасына француздық бастама ретінде ұсынылды. Оның басты қолдаушысы, неміс сыртқы істер министрі Густав Стресеманның қайтысымен және 1929 жылғы Ұлы депрессияның басталуымен Бриан жоспары қабылданбады, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі дамулар үшін экономикалық негіз болды, нәтижесінде Еуропалық одақ құрылды. Оның интернационализмін бағалауда тарихшы Дуглас Хьюстон мынадай қорытынды жасады: Брианның интернационализмін сынау оңай; ол ештеңеге тұрақты нәтиже бермеді және оның мақсаты жеке амбициясымен туындаған, көне стильдегі қауіпсіздікке ұқсады, оны жасыруға ол көп күш жұмсаған жоқ. Дегенмен, жаңа халықаралық жүйеге өмір беру үшін одан артық еңбек еткен және қиялдаған адам жоқ. Оның интернационализмі Франция басқалардың бәрі қауіпсіз болмайынша қауіпсіз бола алмайтынын түсінуден туындады. Ол, мүмкін, прагматизм үшін принциптерді қабылдаған шығар, бірақ оның ісінің дұрыстығына сенгеніне күмән жоқ.