Рапалло шарты: Германия мен Ресейдің қарым-қатынасын жаңартқан келісім

Кіріспе

Ресей мен Германия арасындағы дипломатиялық және әскери қатынастарды қайта орнату туралы шарт.

Рапалло шарты – 1922 жылғы 16 сәуірде Германия империясы мен Кеңес Ресейі арасында қол қойылған келісім. Осы келісім бойынша екі ел де бір-біріне қарсы барлық аумақтық және қаржылық талаптарынан бас тартып, достық дипломатиялық қатынастарды орнатты. Келісімді Ресейдің сыртқы істер министрі Георгий Чичерин және Германияның сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау жүргізді. Бұл Ресей үшін, әсіресе, Германия үшін маңызды жеңіс болды, ал Франция мен Ұлыбритания үшін үлкен көңіл көшіруге себеп болды. "Рапалло рухы" термині Германия мен Ресей арасындағы достық қарым-қатынастың жақсаруын білдірді. Шартта әскери ережелер қамтылмаған, бірақ Германия мен Ресей арасында құпия әскери ынтымақтастық жоспарланған, бұл Версаль келісімін бұзу болып табылды. 5 қарашада Берлинде қол қойылған қосымша келісім, Германияның Украина, Беларусь, Армения, Грузия және Әзірбайжан сияқты басқа кеңестік республикалармен қарым-қатынасын да қамтыды. Ратификация құжаттары 1923 жылғы 26 қазанда Берлинде алмастырылды, ал қосымша хаттама 1924 жылғы 18 шілдеде Ұлттар Лигасының шарттар жинағына тіркелді. Аталған келісім 1926 жылғы Берлин шартымен қайта бекітілді.

Өмірбаян

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Германия да, Ресей де осал қалды. Германия соғыста жеңіліп, дипломатиялық тұрғыдан оқшауланды, ал соғыстан кейінгі Версаль келісім-шарты Германияның қарусыздануына және оның барлық отарларын қоса алғанда, Германия территорияларының берілуіне әкелді. Ресей 1917 жылы большевик революциясынан кейін соғыстан шығып, батыс территорияларының көп бөлігін Брест-Литовск келісімінде Германияға берген еді. 1918 жылы Германия соғыста жеңілгеннен кейін, бұл территория бірқатар жаңа тәуелсіз мемлекеттерге, соның ішінде Польшаға айналды. Германия сияқты Ресей де дипломатиялық тұрғыдан оқшауланды, себебі оның коммунистік билікке көшуі батыс одақтастарының жоғалуына соқтырды, өйткені "жеңімпаздардың, әсіресе Францияның саясаты Германияға Ресейге жақындаудан басқа амал қалдырмады". Германия бастапқыда Версаль келісім-шартына бейбіт өзгерістер енгізуді көздеді, ал оның негізгі территориялық мақсаты Польшаның батыс бөлігінің белгілі бір бөліктерін қайтарып алу болды. 1919 жылы келісуге бағытталған әрекет сәтсіз аяқталды, бұл Германияны 1920 жылдың қаңтарында Польшаға экономикалық блокада салуға итермеледі. Өзгерістерді күштеп енгізуге жасалған тыраш та сәтсіз аяқталды және неміс бизнесмендеріне ауыр зиян келтірді. Бұл сәтсіздіктер Германияны басқа да мүмкіндіктерді іздеуге мәжбүр етті, бұл Рейхсвердің (Германия армиясының) қолбасшысы Ханс фон Зеекттің ұсынысында ең жоғары шегіне жетті, ол Германия мен Ресейдің Польшаға бірлескен шабуыл жасау үшін одақ құруын, содан кейін Францияға қарсы соғыс жүргізуін ұсынды. Оның ұсыныстары ресми саясатқа көп әсер етпеді, бірақ Ресеймен жақынырақ ынтымақтастық орнату туралы жалпы идея көптеген топтар арасында, соның ішінде нарықтық мүмкіндіктерді көріп отырған неміс бизнесмендері арасында кеңінен тарала бастады. Германия сияқты Ресей де Польшаның есебінен территориялық пайда табуды үміттене білді, бірақ оны іске асырудың тиімді құралы болмады. 1919 жылдың басында шекаралық дауларға байланысты Польша-Совет соғысы басталды. Ресейдің алғашқы жеңістерінен кейін поляктар сәтті қарсы шабуыл жасады, 1921 жылдың наурыз айында келісімге қол жеткізілді, ол кеңес тарапының шекараны қайта қарау туралы тілектерін көбінесе қанағаттандырмады. Соғыс ресейліктерді Ұлыбритания мен Франциядан одан да оқшаулады. Польшадағы ортақ оқшаулану және қайта қарауға деген қызығушылық Ресей мен Германия арасындағы табиғи жандасуға әкелді. 1921 жылғы Х партиялық конференцияда ресейліктер батыс державаларымен сауда мүмкіндіктерін іздеу саясатын бекітті, олар өте қажетті өнеркәсіптік материалдармен қамтамасыз ете алатын еді: Германия мен Ресей бір-біріне жылдам жақындады, өйткені әрқайсысы екіншісі ұсынған мүмкіндіктерді пайдалана алды. Ресейге Германияның білікті, қазіргі уақытта жұмыссыз өнеркәсіптік жұмысшылары, инженерлері және озық өндірістік әдістер туралы жалпы білімі қажет болды. Германия үшін Ресей энергияны, өнімдерді нарық ретінде және шикізат көзі ретінде қамтамасыз етті. Бірлескен неміс-ресейлік алаңдаушылықтар алғаш рет 1921 жылдың мамыр айында Германияның Кеңес үкіметін Ресейдің жалғыз заңды үкіметі деп мойындап, билікке иелік ете беретін барлық басқа ресейлік топтармен қарым-қатынасты тоқтатуға келіскен келісімге қол қоюға әкелді. Келісім болашақтағы неміс-ресейлік ынтымақтастығына жол ашты.

Both Germany and Russia were left vulnerable after the end of the First World War. Germany had lost the war and become diplomatically isolated, and the postwar Treaty of Versailles led to German disarmament and the cession of German territories, including all her colonies. Russia had left the war in 1917 because of the Bolshevik Revolution and ceded many of its western territories to Germany at the Treaty of Brest Litovsk. After Germany's defeat in the war in 1918, the territory was transformed into a number of new independent states, including Poland. Like Germany, Russia was left diplomatically isolated, as its transition to communist rule had led to the loss of western allies as "the policies pursued by the victors, especially France, left no alternative to Germany but to move closer to Russia". Germany initially hoped to pursue peaceful changes to the Treaty of Versailles, and its main territorial goal was to reclaim certain portions of western Poland. An initially conciliatory posture failed in 1919, which led Germany to institute an economic blockade of Poland in January 1920. The effort to force changes also failed and led to severe losses for German businessmen. Those failures led Germany to look for other alternatives, which reached their most extreme form in the proposal of Hans von Seeckt, the commander of the Reichswehr (German military), who suggested for Germany and Russia to conclude an alliance for a joint invasion of Poland and then a war on France. His proposals did not have much impact on official policy, but the general idea of seeking closer cooperation with Russia began to gain currency among a number of groups, including German businessmen who saw market opportunities there. Like Germany, Russia hoped to make territorial gains at Poland's expense but was left without an effective means of doing so. In early 1919, the Polish–Soviet War had broken out over border disputes. After initial Russian victories, the Poles counterattacked successfully, and a compromise peace was reached in March 1921, which left Soviet desires for border revision largely unfulfilled. The war also left the Russians even further isolated from Britain and France. The common isolation and interest in revision in Poland led to a natural sympathy between Russia and Germany. At the Tenth Party Conference in 1921, the Russians settled on a policy of pursuing opportunities for trade with the Western powers, which could supply badly needed industrial materials:
Germany and Russia were rapidly moving closer together because each could use what the other had to offer. Russia needed Germany's skilled, now idle industrial workers, its engineers, and general knowledge of advanced industrial methods. For Germany, Russia provided an outlet for its energies, a market for its products, and a source of raw materials. The joint German–Russian concerns first led to the signing in May 1921 of a treaty under which Germany recognised the Soviet regime as the only legitimate government of Russia and agreed to suspend relations with all other Russian groups that still claimed power. The treaty paved the way for future German–Russian co operation.

Келіссөздер

Британ премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж және француз премьер-министрі Аристид Бриан 1919 жылғы Версаль келісімінің шарттары Германияға тым қатал екенін, оның толық экономикалық қалпына келуіне кедергі келтіріп, бүкіл Еуропаға зиян келтіретінінен қорқады. Екеуі де өздерінің шатқақ саяси беделін нығайту үшін дипломатиялық жеңіске мұқтаж болды. 1922 жылдың сәуір айында Италияның Генуя қаласында 34 елдің қатысуымен «Экономикалық және қаржылық конференция» өтті. Барлық ірі мемлекеттер шақырылды, бірақ АҚШ қатысудан бас тартты. Германия мен Совет Ресейі де шақырылмады. Ллойд Джордж өзінің дипломатиялық шеберлігіне артық сенімді болғандықтан, британдық Сыртқы істер министрлігінің жоғары лауазымды өкілдерін алып келмеді. Оны таң қалдырғандай, Франция үкіметінде өзгеріс болды. Жаңа премьер-министр Рэймонд Пуанкаре Германияға өте жаулы қарым-қатынас жасады. Ол Германиядан талап етілген өтемақының шарттары жеткілікті қатал емес деп санайтын, бұл Францияның үлкен жауына экономикалық жаңғыруға мүмкіндік беретініне сенді. Пуанкаре Ллойд Джорджтың идеяларын Германияға зиян келтіру жоспарымен ауыстырды және Версальде өкілдік етпеген, бірақ өтемақы талап етуге рұқсат етілген ресейліктермен жұмыс істеуді жоспарлады. 1917 жылға дейін Батыс Еуропаның қаржылық мүдделері патшалық Ресейде ірі қарыздар мен инвестициялар жасаған, бірақ жаңа коммунистік режим оларды орындаудан бас тартты. Бұл ескі қарыздарды төлеуден бас тарту Ресейді экономикалық және саяси жағынан әлемнен оқшаулады. Пуанкаренің немістерден құпия сақталған жоспары Германияның ресейліктерге төлейтін қаржылық өтемақының жаңа кезеңін қамтиды, ал ресейліктер бұл ақшаны ескі қарыздарды өтеу үшін пайдаланатын еді. Ресейдің басшысы Владимир Ленин Еуропа бойынша антикапиталистік революцияларды ұйымдастырудың бұрынғы жоспарларын қайта қарастырып, енді экономикалық дамудың бейбіт кезеңін іздеді. Оның Жаңа экономикалық саясаты сыртқы әлеммен кең ауқымды сауда-саттық жүргізуді қажет етеді. Алайда Лениннің денсаулығы нашарлап, Ресейдің сыртқы саясатын Георгий Чичеринге тапсырды, ол керемет дипломат және ең тиімді келіссөзші болды. Ресей Германияның әскерилерімен құпия жобада ынтымақтастыққа кіріскен еді, сондықтан Германияның азаматтық үкіметі мен дипломаттары бұл туралы білмеді, бірақ бұл Мәскеуді Германиямен достық келісімге келуге ынталандырды. Сонымен қатар Франция Ресей саудасына қатаң бақылау орнатуға тырысты. Германия үкіметінде Ресеймен жақындасуды қалаған «шығыстықтар» (көптеген дипломаттар мен социалистерді қамтиды) мен Ұлыбритания және Франциямен қарым-қатынасты жақсартуға басымдық берген «батыстықтар» арасында пікір таласы болды. Германиялық делегацияның басшысы, Сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау, «батыстықтар» сапында болды, бірақ пікір алмасуға дайын еді. Генуядағы негізгі конференция өтіп жатқанда, Ресей мен Германия делегациялары жақын маңдағы шағын курорттық қала Рапаллода құпия кездесіп, өзара дипломатиялық тану, қарыздарды жою және экономикалық байланыстарды арттыру туралы келісімге қол қойды. Рапалло келісім-шарты құпия әскери ынтымақтастыққа дипломатиялық жамылқы болды және Германияға Липецкте әскери-авиация мектебін құру, Вольскте химиялық қару зауытын салу, Мәскеу мен Дондағы Ростов маңында танк өндіруге арналған екі зауыт салу және бірлескен әскери оқулар өткізу арқылы Ресейдегі әскери қуатын қайта жаңғыртуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, ресейлік офицерлер неміс әскери академияларында құпия оқытылатын болды. Әскери келісім сауда келісімімен нығайтылды, онда неміс банктері Ресейге әскери және өнеркәсіптік машиналар мен жабдықтар сатып алуға несие берді, ал Ресей үлкен көлемде астық экспорттауға мүмкіндік алды. Рапалло келісім-шарты бәріне күтпеген жайт болды. Оның жаңалықтары Генуядағы негізгі конференцияның күйреуіне әкелді. Ллойд Джордж пен Пуанкаре келісімді қатты айыптады.

British Prime Minister David Lloyd George and French Prime Minister Aristide Briand feared that the terms of the 1919 Treaty of Versailles were too harsh on Germany, would prevent its full economic recovery and would hurt all of Europe. Both men needed a diplomatic victory to secure their shaky political status. They called a new international "Economic and Financial Conference" of 34 nations in the Italian city of Genoa in April 1922. All the major countries were invited, but the United States refused to attend. Also not invited were the two pariah nations of Germany and Soviet Russia; in the latter, Communists had recently won a civil war. Lloyd George, excessively confident in his own diplomatic skills, brought along no senior members from the British Foreign Office. To his consternation, there was a change in the French government. The new prime minister, Raymond Poincaré, was aggressively hostile to Germany. He felt that the terms of the reparations demanded of Germany were not harsh enough and would allow an economic recovery for France's great enemy. Poincaré replaced Lloyd George's ideas with a scheme to hurt Germany and planned to work with the Russians, who had not been represented at Versailles but were allowed to ask for reparations. Before 1917, Western European financial interests had made heavy loans and investments in Tsarist Russia, which the new communist regime refused to honour. Because of that refusal to pay the old debts, Russia was economically and politically isolated from the rest of the world. Poincaré's scheme, which was kept secret from the Germans, would involve an entirely new round of financial reparations to be paid by Germany to the Russians, and in turn, the Russians would use that money to pay off those old debts. Russia's leader, Vladimir Lenin, had reversed earlier plans to organize anticapitalist revolutions across Europe and now sought a peaceful interlude of economic development. His New Economic Policy would necessitate extensive trade with the outside world. However Lenin was in poor health and left Russian foreign policy to Georgy Chicherin, a brilliant diplomat who proved the most effective negotiator of them all. Russia had already started collaboration with a German military in a project so secret that the German civilian government and diplomats did not know about it, but it made Moscow much more favourable toward a friendly deal with Germany. Furthermore France was trying to impose strict controls on Russian trade. In the German government, attitudes were split between the "Easterners", who wanted closer ties with Russia and included many diplomats and the socialists, and the "Westerners", who gave priority to normalising relations with Britain and France. Foreign Minister Walter Rathenau, the head of the German delegation, was a committed Westerner but was open to argument. While the main conference was dragging on in Genoa, the Russian and the German delegations secretly met at Rapallo, a nearby small resort city, and quickly signed a treaty involving mutual diplomatic recognition, cancellation of debts owed in each direction and pledges to increase economic ties. The Rapallo Treaty provided diplomatic cover for military cooperation, which was kept top secret, and allowed Germany to rebuild its military arsenal in Russia with the establishment of a flying school at Lipetsk, the building of a chemical weapons plant at Volsk, two factories for the production of tanks near Moscow and Rostov on Don and joint battlefield manoeuvres. In return, Russian officers could be trained undercover in German military academies. The military entente was underpinned by a trading agreement whereby German banks offered credit lines to Russia to buy military and industrial machinery and supplies, and Russia could export vast quantities of grain. The Rapallo Treaty was a stunning surprise. Its news caused the collapse of the main conference at Genoa. Lloyd George and Poincaré denounced the treaty vehemently.

Тарихи сабақтар

Келесі ғасырда "Рапалло" термині түрлі зерттеушілер мен ғалымдар үшін өте әртүрлі мағыналарға ие болды. Ұлыбритания, Франция және Еуропаның кіші елдерінде ол Еуропаны бақылауға бағытталған қастандық неміс-советтік құйрық тірліктерінің символына айналды, бұл теория 1939 жылғы Молотов-Риббентроп пактісімен, нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасындағы шабуылға қатыспау туралы келісіммен және Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына әкелген маңызды оқиғамен нығайтылды. Германия үшін "Рапалло" – жеңілген елдің қатал жазадан құтылуы үшін Шығыс және Батыс Еуропаны тиімді пайдалану арқылы тәуелсіз сыртқы саясатты жүргізудің үмітін білдірді. Кеңес Одағы үшін "Рапалло" – коммунистік дипломатияның алғашқы үлкен жеңісі болды, әлсіз мемлекеттің буржуазиялық жауларды озу үшін пацифизмді қалай қолданатынын көрсетті және оған әскери күшін жасыра құрастыра отырып, қалыпты дипломатиялық және сауда қатынастарын орнатуға мүмкіндік берді.