Кіріспе
Неміс инженері Хельмут Шелп Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде RLM-нің T Amt техникалық бөліміндегі озық қозғалтқыштарды дамыту директоры болды. Ол өзінің лауазымын реактивтік қозғалтқыштарды дамытудың кең ауқымды бағдарламасын қаржыландыру үшін пайдаланды, нәтижесінде бүгінге дейін қолданылып келе жатқан көптеген қозғалтқыш тұжырымдары пайда болды. Атап айтқанда, ол қарапайым, бірақ "көлемді" центробектік компрессорларға қарағанда осьтік компрессорларды пайдалануды қолдауға зор үлес қосты. Англиядағы жағдайдан өзгеше, онда әуе министрлігінде реактивтік ұшақтарды жақтаушы болған ешкім болған жоқ және олардың күш-жігері ұзаққа созылды, ал Шелптің еңбегі Германияда бірнеше жыл ішінде реактивтік ұшақтың дамуы мен жетілдірілуіне тікелей ықпал еткені айқын.
Helmut Schelp was the director of advanced engine development at the RLM's T Amt technical division leading up to and during World War II. He used his office to fund a widespread program in jet engine development, which led to many of the engine concepts still used today. In particular, he was instrumental in favoring the use of axial compressors over the simpler but "fatter" centrifugal compressors. Unlike in England where the jet had no single champion within the Air Ministry and their efforts were long delayed as a result, Schelp can be directly credited with the advancement and refinement of the jet in Germany over a few years.
Өмірбаян
Шелп 1936 жылы Германияға қайтудан бұрын Нью-Джерси штатының Хобокен қаласындағы Стивенс университетінде инженерлік ғылым магистрі дәрежесін алды. Германияға оралғаннан кейін ол Берлиндегі DVL ғылыми-зерттеу институты ұйымдастырған авиациялық инженерлік саласындағы жаңа, кеңейтілген курстың шақыруын алды. Бірнеше жыл бұрын Франк Уиттл жасаған ізденістерге еліктеп, Шелп жоғары жылдамдықты ұшу мәселелеріне қызығушылық танытып, ұшақтың қандай ең жоғары жылдамдыққа жете алатынын есептеуге тырысты. Соңында ол 0,82 Махтан асып түсу мүмкін емес деген қорытындыға келді, себебі пропеллерлердің тиімділігі төмендеп, DVL-дегі профессорларының бірі көрсеткендей, 0,82 Мах жылдамдығында тиімділік 71% ғана болып, одан да тез құлдырайды. Одан да жоғары жылдамдықтар үшін өте үлкен қозғалтқыш қажет еді, оның салмағы пропеллердің тудыра алатын итермелеу күшін теңдестіретіндей болу керек. Ол реактивтік қозғалтқыштардың дамуынан хабардар болды және олардың болашаққа қарай жалғыз дұрыс бағыт екеніне көз жеткізді.
Мансап
1937 жылдың тамызында Шелп ТАМ-нің LC1 техникалық бөліміне, олардың өте қысқа ғұмырлы таза зерттеу бөліміне қосылды. LC1 де, DVL де реактивті қозғалтқыштарға деген ынтасын бөліспеді, бірақ 1938 жылы RLM қайта ұйымдастырылғанда ол LC8 бөлімшесінде табалды, ол авиациялық қозғалтқыштарды әзірлеуді ұйымдастырды. Бұл жерде ол Ханс Моухпен одақтас болды, ол LC8 ішіндегі ракеталық және импульстік қозғалтқыштарды дамытуға жауапты еді және Ханс фон Охайнның қозғалтқышының демонстрациясын Heinkel зауытында көрген. Моух, қозғалтқыш компаниялары мұндай жобалармен айналысуы керек деп талап етті, бірақ Heinkel-дің дамуына ресми қаржыландырудан бас тартты, өйткені олар ұшақ құрастыру компаниясында жүзеге асырылып жатқан еді. Моух пен Шелп ірі қозғалтқыш өндірушілердің көпшілігімен, атап айтқанда BMW, Bramo, Jumo және Daimler Benz-бен кездесті, олардың ешқайсысы да аса қызығушылық танытпады, себебі олар жаңа поршеньді конструкцияларды өндіріске енгізумен айналысып жатқан. Соңында реактивті қозғалтқыш тұжырымы RLM-де кеңінен таныла бастады, ал Шелп пен Моух ұшуға жарамды модельді дереу дамытуды талап ете бастады. 1939 жылы Моух консалтингтік фирма құру үшін кетті, ал Шелп даму бағдарламасын өз мойнына алды. Бұл бағдарламаға LC8 директоры Вольфрам Эйзенлор (қазір GL/C3 деп аталады) тікелей қарсылық көрсетті, ол мұндай жаңа тұжырымдаманы дамыту үшін ұзақ мерзімді жоба қажет деп санады. Ақырында мәселелердің шешімі келді, бүкіл T Amt директоры Эрнст Удет Эйзенлордың шешімін жоққа шығарып, дамуды жалғастыруға рұқсат берді. 1941 жылға қарай қозғалтқыштар тез жетіліп келе жатқандай көрінді, тіпті Эйзенлор да жобаның тиімді екеніне сенімді болды және оны ынталы түрде қолдады. Шелп үш класты қозғалтқыштардан тұратын бағдарлама ұсынды: I класс – Junkers Jumo 004 және BMW 003 сияқты 1000 кг-дан төмен итеру күшіне ие ерте конструкциялар, олар тек жеңіл истребительдерге немесе біршама үлкен екі қозғалтқышты конструкцияларға ғана жарамды болды, II класс – шамалы өлшемді бір қозғалтқышты истребительдерге және екі қозғалтқышты жеңіл бомбалаушыларға қолайлы 1000 кг-нан астам итеру күшіне ие үлкен және жетілдірілген қозғалтқыштар, ал III класс – үлкен бомбалаушыларға қолайлы өте үлкен қозғалтқыштар. Мұндай бағдарламаны ілгерілету үшін Шелп Heinkel компаниясына I класс Heinkel HeS 8 және Heinkel HeS 30 қозғалтқыштарын жасауды тоқтатуды және тек II класс Heinkel HeS 011 қозғалтқышына назар аударуды бұйырды. 1942 жылы бұл шешімнің мәні болды, өйткені тағы екі I класс қозғалтқыш өндіріске шығаруға дайын тұрды. 003 немесе 004 қызметке енгенге дейін үш жылдық кешігу HeS 30 олардан бұрын қызметке түсуіне мүмкіндік берген болар, ал соңында HeS 011 прототип кезеңінен ешқашан шықпады. Шелп өзінің ықпалын Heinkel компаниясын өзінің сүйікті жобаларының бірі – «диагональды компрессорды» дамытуға мәжбүрлеу үшін пайдаланды, ол центробегті және осьтік конструкциялардың комбинациясы болды. Сол кезде таза осьтік компрессорлар толқу және ауа қабылдау турбуленттілігімен проблемаларға тап болды, ал центрифугалы конструкциялар осы проблемаларға төзімді болды. Осілік сатылардың алдына центробегті сатыны орналастыру механикалық тұрғыдан мүмкін болғанымен, бұл орналасу үлкен алдыңғы бетті талап етеді, ал кішкентай алдыңғы бет осьтік орналасуды пайдаланудың жалғыз нақты себебі болды. Шелптің диагональдық сатысы екі әлемнің ең жақсысын ұсынады, ол бірдей ауа ағынының осьтік сатысынан сәл ғана үлкен, бірақ ауа ағыны проблемаларына төзімді болуы керек, бірақ әлдеқайда кең акордты қақпақтармен. Шелп HeS 011-ге осы конструкцияны қолдануды талап етті, ол бастапқыда ойланғаннан әлдеқайда қиын екенін дәлелдеді және бұл жобаның ұзақ кешігуіне әкелді. Соғыстан кейін Шелпті Лондонға алып кетті, онда ол әуе министрлігінде онымен сөйлескісі келгендер үшін тәулік бойы хабарласып тұратын. Бұл сирек болды, және Шелп қалаған Лондонды еркін аралап жүрді. Бірде ол Gloster E.28/39 ұшағын көріпті, оның бетінде «Бұл реактивтік қозғалтқышпен ұшқан алғашқы ұшақ» деп жазылған. Шын мәнінде, Heinkel He 178 ұшағы бір жылдан астам бұрын ауаға көтерілген, ал Шелп мұны көрсеткенде, плакатта кейбір қателіктер болуы мүмкін екені айтылды. Дұрыс тарих енді Ғылым мұражайындағы E.28 экспозициясында көрсетілген.