Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малайзия саясаткері (1919–1996)
Malaysian politician (1919–1996)
Тан Чей Хуон (; 4 наурыз 1919 – 14 қазан 1996) 1959 жылдан 1978 жылға дейін Малайзия саясатындағы маңызды тұлға болды. Бір кезде парламентте айтқан тікелей пікірлері үшін "Оппозиция мырзасы" деп аталды. 1964 жылдан 1969 жылға дейін парламенттегі оппозицияның ресми жетекшісі болды. Ол бастапқыда Малайяның Еңбек партиясының және оған Еңбек партиясы қосылған Социалистік фронт коалициясының басшысы болған, бірақ кейін Парти Геракан Раякт Малайзияны (Геракан) бірлесіп құрды.
Tan Chee Khoon (; 4 March 1919 – 14 October 1996) was a major figure in Malaysian politics from 1959 to 1978, at one point being nicknamed "Mr. Opposition" for the outspoken views he presented in Parliament. He was the official Leader of the Opposition in Parliament from 1964 to 1969. Although he was originally a leader of the Labour Party of Malaya and the Socialist Front coalition which Labour had joined, Tan later co founded Parti Gerakan Rakyat Malaysia (Gerakan)
Алғашқы жылдар және білім
Тан 1919 жылы Селангор штатының Черас қаласында қытай иммигрант отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Тан Чин Гхи және Тай Ким Сиу болды. Апта соңында таңғы сағат 5.30-да тұрып малға жем беріп, бес шақырым жол жүріп резеңке ағаштарынан шырын ағызып алатын. Кешкі сағат 4-те үйге оралғанда бақшадағы көкөніс пен жеміс ағаштарына күтім жасайтын. Тандар – шын ниетті мәсіхшілер, олар кантон тіліндегі қызметтерге үнемі қатысатын. 13 жасында пышақпен резеңке ағашына өз атын ойып жазуға тырысқанда сол көзін жоғалтты. Танның алғашқы ресми білімі Пуду ағылшын қыздар мектебінде болды (оның ұл болғанына қарамастан), бірақ кейін Виктория институтына (VI) оқуға түсті. VI-дан Тан Кажанг орта мектебіне ауысты, онда ол белсенді скаут болды. 1938 жылы Тан Англияда медицинаны оқып шығу үшін Корольдік стипендияға үміткер болды. Алайда, ол Сингапурдағы Король Эдуард VII медицина колледжінің стипендиясын қабылдады. Бұл да бастапқыда мүмкін емес болып көрінді, өйткені ол көзін жоғалту себепті қабылданбады; алайда директордың жеке өтінішімен колледжге қабылданып, оқуға мүмкіндік алды. Бірақ 1939 жылы колледжге түскеннен кейін, оның білімі Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен және Малайя мен Сингапурдың жапондықтар тарапынан оккупациялануымен тоқтап қалды. Тан осы кезеңді Куала-Лумпурдағы үйінде өткізді. 1945 жылы британдықтар соғыстан оралғаннан кейін Тан оқуын жалғастырды. Тан Медициналық колледж студенттік одағында бірнеше лауазымды атқарды, сондай-ақ Малайя университетінің Сингапур кампусындағы студенттік одақтың конституциясын жасауға көмектесті (кейін Сингапур Ұлттық университеті болады). 1959 жылы Тан Социалистік фронттың Селангор сайлау комитетінің төрағасы болды. Еңбек партиясы биліктегі Альянс коалициясындағы ішкі келіспеушіліктерді пайдаланып, 1959 жылғы жалпы сайлауда үлкен жетістіктерге қол жеткізді және парламенттегі екі еңбекші депутаттың бірі болды. Тан зейнеткерлікке шыққанға дейін ешбір орыннан бас тартпады. Парламенттік мандаты кезінде Тан үкіметтік саясатты мұқият зерттегенімен және өз пікірін ашық білдіргенімен танымал болды. Осының нәтижесінде ол "Оппозиция мырзасы" деп аталды. Тан Парламентте Конституцияға кез келген өзгеріс енгізуге қарсы болды, сондай-ақ Малайзияны (бұрынғы Малайя) ислам мемлекеті етіп құруға қарсылығын білдірді, себебі ол бұл Конституцияға қайшы келеді деп санады. Ол сондай-ақ сайлаушыларына деген адалдығымен де танымал болды, аптасына кем дегенде екі күн кеңсесінде оларға қолжетімді болды. Еңбек партиясын солшыл көзқарасты қытай білімді мүшелер басып алғаннан кейін, партияны үкімет тіркеуден шығарды, Тан партиядан шығып, малайларды Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (UMNO) сияқты нәсілдік партиялардан аулаққа шығару мақсатымен "Геракан" партиясын құрды. "Геракан", сондай-ақ "Гераканға" ұқсас ұстанымдарды ұстанған Демократиялық әрекет партиясы (DAP) 1969 жылғы жалпы сайлауда үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, Альянстың Конституцияны өзгерту үшін қажетті 2/3 парламенттік көпшілігінен айыруға жақын болды. Селангор штатында, Танның туған жерінде, Мемлекеттік жиналыста Альянс пен оппозиция депутаттарының саны тең болды. Тан 12 мамырда жеңіс шеруін ұйымдастырды және полициядан рұқсат алды. Алайда, шеруге қатысушылар рұқсат етілген маршруттан ауысып, қозғалысты тоқтатты және Куала-Лумпурдың малайлар көп шоғырланған аймағына кірді, онда олар нәсілдік ұрандарды айқайлады. 13 мамырда UMNO жауап ретінде шеру ұйымдастырды, ал қарулы малайлар тобы астана Куала-Лумпурда жиналды. Шеру нәсілдік қақтығысқа айналып, зорлық-зомбылық екі күнге созылды. Ресми статистика бойынша, осы аймақта 200-ге жуық адам қаза тапты, бірақ ресми емес деректер бұл көрсеткішті бес есе жоғары көрсетеді. Төтенше жағдай жарияланды және Парламент жұмысы тоқтатылды. Жаңадан құрылған Ұлттық операциялар кеңесі (ҰОК), вице-премьер Тун Абдул Разақтың басшылығымен билікті қолға алды. Парламент 1972 жылға дейін қайтадан жиналған жоқ.
Tan was born into a Chinese immigrant family in 1919 in Cheras, Selangor. His parents were Tan Chin Ghee and Tay Kim Siew. On weekends, Tan woke up at 5.30 a. m. to feed livestock, and then cycled five miles to tap rubber. When he returned at 4 in the afternoon, he would tend the vegetable patch and fruit trees in his garden. The Tans were devout Methodist Christians, and attended Cantonese language services regularly. At the age of 13, Tan lost his left eye in an accident when he tried to carve his name into a rubber tree with a knife. Tan's first formal education was at the Pudu English Girls' School (despite him being a boy), but he later attended the Victoria Institution (VI). From VI, Tan transferred to Kajang High School, where he was an active Boy Scout. In 1938, Tan competed for the Queen's Scholarship to study medicine in England. However, he had to settle for a scholarship to the King Edward VII College of Medicine in Singapore instead. Even this initially appeared impossible, as he was rejected due to the loss of his eye; however a personal appeal from his headmaster gained him admission to the college. However, soon after Tan entered the college in 1939, Tan had his education interrupted by the outbreak of World War II and the occupation of Malaya and Singapore by the Japanese; Tan spent this period at his home in Kuala Lumpur. When the British returned at the end of the war in 1945, Tan resumed his studies. Tan held several posts in the Medical College's Students' Union, and also helped draw up the constitution for the students' union of the University of Malaya Singapore campus (which would later become the National University of Singapore). In 1959, Tan became the chairman of the Selangor Election Committee of the Socialist Front, a coalition between the Labour Party and Parti Rakyat. Labour managed to take advantage of internal discord in the ruling Alliance coalition, and made major gains in the 1959 general election. – and was one of only two Labour members of parliament (MPs). Tan would not relinquish either seat until his retirement. During his tenure as an MP, Tan became known for thoroughly probing government policies and making his views known. As a result, he was popularly known as "Mr. Opposition". Tan was known for his opposition to wanton amendments of the Constitution in Parliament, and also for his outspoken opposition to the establishment of Malaya (and later Malaysia) as an Islamic state, which he felt contravened the Constitution. He was also known for his devotion to his constituents, making himself available to them at least two days a week in his office. When the Labour Party was taken over by Chinese educated members with more leftist views—eventually leading to the party's deregistration by the government, Tan left the party to form Gerakan, with the objective of attracting Malays away from race based parties such as the United Malays National Organisation (UMNO), a major party in the Alliance catering to the Malay majority of the population. Gerakan, together with the Democratic Action Party (DAP) which took similar stances to Gerakan, were very successful in the 1969 general elections, and appeared to be on the verge of denying the Alliance the 2/3 Parliamentary majority required to amend the Constitution. In Selangor, Tan's home state, the State Assembly was tied between Alliance and opposition assemblymen. Tan organised a victory parade on 12 May, and received permission from the police to hold it. However, the participants deviated from the authorised route, jamming traffic, and entered a predominantly Malay area of Kuala Lumpur, where they shouted racial epithets. On 13 May, UMNO organised a retaliatory march, and armed groups of Malays gathered at the capital, Kuala Lumpur. The march degenerated into a racial riot, and the violence continued for two days. Official statistics later put the total dead in the area of 200, although unofficial ones give a figure five times higher. A state of emergency was declared, and Parliament was suspended. The newly formed National Operations Council (NOC), led by Deputy Prime Minister Tun Abdul Razak, took power. Parliament did not reconvene until 1972.
Пекема
1972 жылы Гераканның негізін қалаушыларының бірі Лим Чонг Ю Гераканды жаңадан кеңейтілген Альянсқа (кейін Баррисан Насионал немесе Ұлттық майдан деп аталды) жетектеді. Тан бұл қадамға күшті қарсылық білдірді, себебі ол Баррисан Насионалдағы нәсілдік принципке негізделген партияларды қолдайтындықтарын ойлады. Осының салдарынан Тан партиядан шығып, Малайзияның Әлеуметтік Әділет Партиясын (ПЕКЕМАС) құрды, ол да қауымдық емес партия болды. Оған тағы төрт депутат қосылып, Гераканнан кетіп қалды. Бұл ретте, Тан Конституцияның 153-бабына сәйкес, Бумипутраларға (малайлар және басқа да жергілікті халықтарға) берілетін артықшылықтарды кеңейткен, даулы үкіметтік Жаңа Экономикалық саясатты (ЖЭС) қолдады, өйткені ол малайлардың кедейлігін шешу үшін күштірек шаралар қажет деп есептеді. Денсаулық мәселелері де Танның тиімділігін шектеді, ол 1977 жылы саясаттан зейнетке шығқанын жариялады, бірақ парламенттегі және Селангор штатының жиналысындағы өкілдігін келесі жылы мерзімі біткенге дейін сақтап қалды. Зейнетке шыққаннан кейін Пекемас қолдаушыларының көп бөлігі ДАП-қа өтті.
In 1972, Gerakan co founder Lim Chong Eu led Gerakan into the newly expanded Alliance (renamed as the Barisan Nasional or National Front). Tan strongly opposed this move because he felt it endorsed the race based parties in Barisan Nasional. As a result, Tan left the party and founded Parti Keadilan Masyarakat Malaysia (Social Justice Party of Malaysia or PEKEMAS), also a non communal party. Four other MPs joined him in defecting from Gerakan. Despite this, Tan supported the controversial government supported New Economic Policy (NEP), which expanded the privileges given to Bumiputra (Malays and other indigenous people) under Article 153 of the Constitution because he felt tougher affirmative action was required to address Malay poverty. Health problems also constrained Tan's effectiveness, and he announced his retirement from politics in 1977, although he held his Parliament and Selangor State Assembly seats until their terms expired the next year. Upon his retirement, most of Pekemas' supporters defected to the DAP.
Саяси емес қызмет
Тан саяси аренадан тыс қызметімен танымал болды. 1950 жылдан 1978 жылға дейін Малайя университеті кеңесінің мүшесі болды. Ол Унгку Азиздің экономика профессоры болып таңдалуына зор үлес қосты. Унгку Азиз кейіннен университеттің вице-канцлері болды. 1967 жылы Тан кеңес төрағасының орынбасары болып сайланды және төрт жылдан кейін төрағалыққа көтерілді. Кейін университет ректоры оған құрметті заң докторы дәрежесін берді. Сол жылы Селангордың сол кездегі бас министрі Харун бин Идрис, Танның саяси қарсыласы, оған жаңа жеке аурухана салу үшін жер берді – бұл Танның жеке жобасы болды. 1972 жылы премьер-министр Тун Абдул Разак жеке өзі Сентоса медициналық орталығын ашты. 1980 жылы Ян ди Пертуан Агонгтан (Патша) «Тан Шри» атағы берілді. Кейіннен Тан бұл атақ оны қалыпты қабылдауға мүмкіндік берді, соның арқасында ол газеттерге жазуға мүмкіндік алғанын мәлімдеді. Танның ұлы Тан Ки Квонг 1995 жылы Сегамут округінен парламент депутаты болып сайланғаннан кейін «Геракан» партиясына қосылды. Ол 1999 жылдан бері «Геракан» партиясының вице-президенті болып табылады. Тан Ки Квонг 2008 жылдың қыркүйек айының басында «Геракан» партиясынан шығып, «Парти Кеділян Раякт» (ПКР) партиясына қосылды, себебі нәсілдік саясаттың маңызы азайып бара жатыр деді. Ол 2013 жылғы сайлауға партияның үміткері ретінде қатысып, Ванса Маджу округінен бір мерзімге парламент мүшесі болып сайланды.
Tan was famed for his involvement outside the political arena. From the 1950s till 1978, Tan was a member of the Council of the University of Malaya. He was instrumental in the selection of Ungku Aziz as a Professor of Economics – Ungku Aziz would go on to become Vice Chancellor of the university. In 1967, Tan was elected as Vice Chairman of the council, and was promoted to chairman four years later. The University Chancellor later awarded him an honorary Doctorate of Laws. The same year, he was given a grant of land from Harun bin Idris, then Chief Minister of Selangor, and Tan's political opponent, to build a new private hospital – a pet project of Tan's. In 1972, Prime Minister Tun Abdul Razak personally opened the Sentosa Medical Centre. In 1980, Tan was given the title Tan Sri by the Yang di Pertuan Agong (King). Tan later claimed that it was this title which made him acceptable to the establishment, thus permitting him to write for the newspapers. Tan's son, Tan Kee Kwong, joined Gerakan in 1995, when he was elected as MP for Segambut. He has been elected to an additional two terms, since, and has been a Vice President of Gerakan since 1999. Tan Kee Kwong quit Gerakan to join Parti Keadilan Rakyat (PKR) early September 2008, citing that race based politics is on the decline. He contested 2013 election as its candidate and was elected one term Member of Parliament for Wangsa Maju.