Кіріспе

Сингапур саясаткері Джошуа Бенджамин Джеяретнам (5 қаңтар 1926 – 30 қыркүйек 2008), J. Б. Джеяретнам немесе JBJ деп кеңінен танылған, сингапурлық саясаткер және заңгер болған. Бұрынғы оппозициялық Жұмысшылар партиясының мүшесі, ол 1971 жылдан 2001 жылға дейін партияның бас хатшысы қызметін атқарды. 1981-1986 жылдар аралығында Ансон сайлау округінде өткен қосымша сайлауда жеңіске жетіп, 1981-1986 жылдар аралығында Парламент депутаты болды. Сонымен қатар, 1997-2001 жылдары округсіз депутат ретінде Парламентте өкілдік етті. 1926 жылы Жаффнада дүниеге келген Джеяретнам Малайя мен Сингапурда өсіп, 1951 жылы Лондонда заң білімін аяқтағаннан кейін адвокаттық тәжірибе алды. Сингапурға оралғаннан кейін 1952 жылдан 1963 жылға дейін заң қызметінде жұмыс істеді, ал 1968 жылы жеке заң фирмасын ашты. 1971 жылы саясатқа қадам басып, оппозициялық Жұмысшылар партиясының бас хатшысы болды. Одан кейін 1972, 1976, 1980 жылғы жалпы сайлауларға, сондай-ақ 1977 және 1979 жылғы қосымша сайлауларға қатысты, бірақ барлығында үстемдік құрған Халықтық әрекет партиясынан (PAP) жеңіліске ұшырады. Джеяретнам 1981 жылы Ансон сайлау округінде өткен қосымша сайлауда алғашқы сайлау жеңісін тойлады, онда PAP өкілі Пан Ким Хин мен Біріккен халық фронтының Харбанс Сингхке қарсы 51,93% дауыс жинады. Сингапур тәуелсіздік алғаннан бері Парламентке сайланған алғашқы оппозициялық саясаткер осы Джеяретнам болды. 1986 жылы Жұмысшылар партиясының есептері туралы жалған мәлімдеме жасағаны үшін сотталғаннан кейін Джеяретнам айыппұл төлеп, бір айға бас бостандығынан айырылды, сонымен қатар парламенттік мандатын жоғалтты. 1987 жылы заңгерлік қызметтен шеттетілгеннен кейін, ол сот кеңесінің жеке кеңес комитетіне шағым түсірді, ол 1988 жылы оның шеттетуін жойып, оның айыпталуын "ауыр әділетсіздік" деп бағалады. Джеяретнам Сингапур президенті Уи Ким Уиге сотталу жазасын алып тастауды сұрады, осылайша ол Парламентке орала алатын болар еді, бірақ өтініш қабылданбады. Чэн Сан сайлау округіндегі Жұмысшылар партиясы командасы алтыдан кем оппозициялық депутат сайланған сайлауда "ең жақсы жеңілгендер" ретінде танылды, оларға бір парламенттік орын округсіз депутат ретінде (NCMP) ұсынылды, оны Джеяретнам қабылдады. Алайда, 2001 жылы Джеяретнам NCMP орындығынан айырылып, жұмысшы партиясынан шығып кетті, өйткені оған қарсы арыздар бойынша өтемақы төлеуге қабілетсіздігінен банкрот деп жарияланды. Ол сол жылдың 30 қыркүйегінде жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Шри-Ланка тамилдерінен шыққан Англикан христиан, оның әкесі Виктор Лорд Джошуа Малайяға көшіп, Қоғамдық жұмыстар департаментінде қызметке кірді. Жейретнам Жохорда өсті және Муардағы француз монастырында білімін бастады, онда оның үлкен әпкесі оқыды. Соғыстан кейін Жейретнам Сингапурға көшіп, Санкт-Эндрю мектебінде оқуын жалғастырды. 1948 жылы ол Лондон университетінің колледжінде заң оқу үшін Англияға кетіп, 1951 жылы Заң бакалавры (Құрметті диплом) дәрежесін алды. Өзінің естеліктерінде Жейретнам Ли Куан Юмен, ол әлі де заңгер болып жұмыс істеген кезде, кейде Жейретнам прокурордың орынбасары, кейін судья болған кезде дауласқанын айтты. 1963 жылы ол жеке практикаға өтіп, 1968 жылы жеке заң фирмасын құрды. 1970 жылдың ақпан айында, Сингапурда қазылар алқасымен сот отырысын жойғаннан кейін бір ай өткен соң, Жейретнам полиция қызметкеріне зиян келтіру ниетімен оқ атқан деген айыппен сотталған Тео Ченг Леонгты қорғады және қазылар алқасысыз екі судьямен сотталған Сингапурдағы алғашқы өлім жазасын алған адам болды. Сотқа дейін Жейретнам Теоны қазылар алқасымен соттауға тырысты, өйткені оның ісі 1969 жылдың наурыз айында болған, ал қазылар алқасымен сот отырысы жойылғанға дейін он ай қалғандықтан, іс қазылар алқасына берілуі керек еді. Жейретнамның өтініші қабылданбады және Тео 1971 жылдың мамырында дарға асылды. 1983 жылы Жейретнам 1981 жылғы Тоа Пайодағы ритуалдық кісі өлтіруге қатысқан үш қылмыскердің бірі Тан Муй Чооны қорғады.

1971 және 1980 жылдар аралығындағы сайлаулар

1971 жылғы маусымда Джеяретнам оппозициялық Жұмысшылар партиясына қосылып, партияның бас хатшысы болды. Ол өзінің сайлауалды тұсауын 1972 жылғы жалпы сайлауда Фаррер Парк СМК-де биліктегі Халықтық әрекет партиясының (ХӘП) Ли Чьяу Менгке және оппозициялық Біріккен халық фронтының (БХФ) С. А. Латиффке қарсы өткізді. Ол Лидің 73,82%-ына қарсы 23,11% дауыспен жеңілді, бірақ Латифтің 3,07%-ынан артық дауыс жинады. Сол жылы Джеяретнам оппозициялық Сингапур демократиялық партиясының негізін қалаушы Чиам Си Тонгтың атынан Жоғарғы сотқа шағымданып, 1980 жылы жасаған сөздері арқылы оны қаралағаны үшін қорғаныс министрі Хоу Юн Чонг пен сыртқы істер министрі С. Дханабаланнан өтемақы талап етті. Ақырында Чиам Хоу мен Дханабалан оған ашық түрде кешірім сұрағаннан кейін сот процесін тоқтатты. 1982 жылы Джеяретнамға қатысты шағым Сингапур Парламентінің Артыққылықтар комитетіне жіберілді, ол парламенттік артыққылықтарды бұзу туралы айыптауларды қарастырады. Ол заңгер ретінде өкілдік еткен адамға қатысты мәселеде мүдделер қақтығысын жарияламағаны үшін сөгіс алды. 1984 жылғы жалпы сайлауда Джеяретнам Ансон СМК-де қайтадан қатысып, ХӘП үміткері Нг Пок Тоның 43,19%-ына қарсы 56,81% дауыспен жеңіске жетті.

Парламент айыппұлдары мен депутаттық орыннан айыру

1986 жылдың наурыз айында Джеяретнам партия басшыларын қарызын төлеуге көмектеспегені үшін айыптап, тағы да Артықшылықтар комитетіне жолданды. 2008 жылдың 17 маусымында Қоғамдар тізілімі Реформа партиясының өтінішін мақұлдап, оны Сингапурда ресми тіркелген ұйым ретінде бекітті. Джеяретнам партияның уақытша бас хатшысы қызметін атқарды, ол құрылған кезде заңмен белгіленген ең кемі – он мүшеден тұрды.

1977-1979: Ли Куан Юдан жала жабу туралы талап

1976 жылғы жалпы сайлаудан кейін Ли Куан Ю, сайлауға дейін сөйлеген сөзінде Джеяретнамның келесідей мәлімдеме жасағаны үшін одан шартсыз кешірім сұрады: «Ли Куан Ю өзінің қызығын өте жақсы басқарады. Ол Сингапурдың премьер-министрі. Оның әйелі – «Ли және Ли» фирмасының аға серіктесі, ал ағасы – бірнеше компанияның директоры, соның ішінде «Маркет-стриттегі» «Тат Ли» банкі; басқа банктер лицензия алуда қиындықтарға тап болғанда, оған жылдам рұқсат берілді». Ал Джон Мортимер Джеяретнамды про боно қорғады.

1983-1986 жж.: Жалған мәліметтер бергені үшін сотталды

1983 жылдың желтоқсан айында Джеяретнам мен Жұмысшылар партиясының төрағасы Вонг Хонг Той партияның есептерін жалған көрсеткені үшін айыпталды. Олар сонымен қатар 1972 жылы Жұмысшылар партиясының қорлау туралы шағымы бойынша сәтсіз сотқа берген ПАП депутаты Тай Бун Туды алдағандықтары да айыпталды. Бұл шағымды Жоғарғы сот судьясы Фредерик Артур Чуа қабылдамады және Жұмысшылар партиясын Тайдың 14 000 долларлық заңдық шығындарын төлеуге міндеттеді. 1984 жылдың басында аға аудандық судья Майкл Ху Джеяретнам мен Вонгты тағылған төрт айыптаудың бірінен кінәлі деп тапты, ал қалған үшеуінен ақтап тастады. Сотталушылар да, айыптау тарапы да үкімге шағымданғаннан кейін, 1984 жылдың мамырында іс Бас судья Уи Чонг Джин қарауына берілді. 1985 жылдың сәуірінде Уи Джеяретнам мен Вонгты бұрын ақталған үш айыптаудың екеуінен кінәлі деп тапты және оларға әрқайсысына 2000 сингапур доллары көлемінде айыппұл салды. Ол сондай-ақ жалған мәлімдеме жасау қылмысы бойынша жаңадан сот отырысын тағайындады.

1995-2001: Тамил ПАП депутаттары мен басқалардың жала жабу туралы талаптары

1995 жылдың қараша айында Джеяретнам мен Жұмысшылар партиясының орталық атқару комитеті екі қорқытуға байланысты сот ісіне қатысты. Біріншісі – ПАП-тың тамил текті бес депутатынан, оның ішінде Сыртқы істер министрі С. Джаякумардан болды. Сотқа шақырылғандардың арасында аға министр Ли Куан Ю, премьер-министр Го Чок Тонг және вице-премьерлер Ли Сянь Лунг пен Тони Тан да бар еді. Бұл сот процесі Таң үгіт кезінде оларды «христиандыққа қарсы» және «қытай шовинисі» деп айыптағанда, сотқа шақырылғандардың жалған айтқанын мәлімдегеннен кейін басталды. 1997 жылдың 18 тамызында басталған сотта Джеяретнамды Корольдік кеңесші Джордж Карман, ал Гохты Томас Шилдс қорғады. 1997 жылдың 20 тамызында Карман Гохты жалған айтуда айыптап, Сингапурдың демократиялық ел екендігі туралы оның мәлімдемесін сынады. Карманның тексеруі кезінде Гох Джеяретнамның мәлімдемесін «Молотов коктейлі лақтырумен» теңеді. Бірақ одан әрі сұрақтарға жауап бергенде, Гох «бұл мен үшін жақсы жыл болды» деді және оның көшбасшы ретіндегі беделіне ешқандай зиян келмегенін мәлімдеді. Сот процесіне халықаралық заңгерлер комиссиясы мен Amnesty International ұйымының өкілдері бақылаушы ретінде қатысты. Amnesty International өкілдері бұл сот ісінің саяси мақсатта жүргізілгенін мәлімдеді. Гох Джеяретнам төлемді төлемегендіктен банкроттық рәсімдерін бастады, бірақ кейіннен 31 000 доллар төленбеген күйінде тоқтатты. Келесі күні Кеннет Джеяретнам Хенсонның мойындауын «батыл» деп атап, ол 1997 жылғы сот ісінде әкесіне қарсы «сыбайлас жемқорлықтың алғашқы дәлелін» бергенін айтты. Сондай-ақ, рұқсатсыз ақпараттың таралуы сотқа шақырылғандарға залал өтеу талап етуге мүмкіндік берді және оның әкесінің адвокаты Джордж Карман осы ақпаратты қорғаныс үшін пайдалана алатын еді.

2001-2007: Банкрот

2001 жылдың 23 және 25 шілдесінде апелляциялық сот Jeyaretnam-нің екі банкроттық шағымын қабылдамады, себебі ол бұрынғы қорлау ісінен туындаған залапты өтеу үшін үлестік төлемдерді уақтылы жасаған жоқ. Банкроттықтан толық арылмаған адамдар Парламентте қызмет етуге құқылы емес болғандықтан, 2001 жылдың 25 шілдесінде Jeyaretnam сайлау округінен сайланбаған Парламент мүшесі лауазымынан айырылды. Ол сондай-ақ адвокаттық практикадан шеттетілді. Қарыздарын өтеу үшін Jeyaretnam өзі жазған екі кітапты – «Сингапур үшін әділеттілік» және «Сингапурдың балта ұстасы» – көшеде сатуға кірісті. Бірінші кітап 1997 жылдан 1999 жылға дейінгі парламенттегі оның бірнеше сөздерінің мәтінін қамтиды, ал екіншісі оның сот процестерін сипаттайды. 2003 жылы ол Associated Press агенттігіне берген сұхбатында, әр шыққан сайын «Сингапурдың балта ұстасы» кітабының 10 данасын сата алғанын және алғашқы 2000 данасының жартылай сатылып біткенін айтты. 2007 жылдың мамыр айында Jeyaretnam кредиторларына тиіс болған 233 255,78 доллардың қалған сомасын төлегеннен кейін банкроттықтан босатылды.

Ж. Б. Жейретнам қоры

2021 жылдың 5 қаңтарында маргиналды топтар арасындағы кедейлікті жеңілдетуге бағытталған, әзірге "Джей Б. Джейаретнам қоры" деп аталатын қайырымдылық қоры құрылды.

Жеке өмір

Жейаретнам әйелі Маргарет Синтия Уокермен Лондонда заң оқып жүргенде танысты. Уокер 1956 жылы Сингапурға Джейаретнамның қасына келді және олар 1957 жылдың ақпанында үйленді. Олардың Кеннет және Филип Жейаретнам есімді екі ұлы болды. Кеннет Жейаретнам, бұрынғы хедж-фонд менеджері, 2009 жылдан бері Реформа партиясының бас хатшысы қызметін атқарып келеді. Филипп Жейаретнам, аға кеңесші, 2021 жылдан бері Жоғарғы сот судьясы және 2004-2007 жылдар аралығында Заңгерлер қоғамының президенті болды.

Өлім

2008 жылдың 30 қыркүйегі күні таңертең Жейаретнам тыныс алуда қиындықтар сезініп, Тэн Ток Сенг ауруханасына асығыс жеткізілді. Дәрігерлер оны қайтадан тірілте алмады.

Медиада

2001 жылы Нге Эн политехникалық мектебінің үш оқытушысы көшеде кітап сату кезінде кездескен Жейаретнам туралы 15 минуттық деректі фильм түсірді. Олар сол кезде оның танымал оппозициялық саясаткер екенін білмеді, сондай-ақ деректі фильм түсіру үшін Ngee Ann политехникалық мектебінен ресми рұқсат алмаған еді. Фильм 2002 жылдың сәуір айында Сингапур халықаралық кинофестивалінде көрсетілуі жоспарланған. Бірақ, бұл фильм "саяси мәселелерге қатысты толығымен немесе ішінара жақтас немесе баяулы айғақтарды қамтитын фильмдерді жасауға, таратуға және көрсетуге" тыйым салатын "Фильмдер заңына" қайшы келді. Осының салдарынан фильм фестивальден алынып, үш оқытушы өтініш білдірді.