Кіріспе
Эдден (إِهْدِن, сирия арамейше: ܐܗܕ ܢ) – Ливанның солтүстік тауларының төрінде, Ливан тауларының Макмал тауының оңтүстік-батыс еңісінде орналасқан таулы қала. Оның тұрғындары – Жарта халқы, себебі ол Жарта ауданының құрамында.
География
Тау қаласы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, Зғартадан, Бейруттен (ел астанасы) және Ливанның Триполи қаласынан қашықтықта жатыр. Эдден – танымал жазғы курорт және туристік орталық, оны көбінесе "Ливанның солтүстігіндегі жазғы курорттардың гүлдері" деп атайды. Гастрономия – әсіресе жаз айларында Эддендегі ең маңызды туристік тартымдардың бірі. Кеббе Мешви (красс) және Кеббе Найе – екеуі де дәстүрлі тағамдар, және осы қалада ерекше даңққа ие.
Этимология
Ехден – арамей тілінен шыққан, "таудың негізі мен беткейі" деген мағынаны білдіреді. Ехденнің Мар Саркис тауының баурайында орналасуы осы түсіндірмені қуаттайды. Анис Фрайха да осы пікірді қолдайды, ол былай деп жазады: Ехден атауы Адоннан, яғни Адонис есімінен шыққан, ол "күш, тұрақтылық және тыныштық" дегенді білдіреді. Бұл араб тіліндегі "Hdn" түбірімен де сәйкес келеді, ол "қарқындылық, сабырлылық және құнарлылық" мағынасын береді. Адон сонымен қатар "таудың негізі және шыңы" дегенді білдіреді, яғни "таудың жоғарғы және төменгі бөлігі". Патриарх Эстефан Эль Дуайхи және иезуит Мартенс Ехден атауы Адам мен Хауа жұмақтан қуылғаннан кейін қоныстанған Едемнен шыққан деген қорытындыға келді. Дуайхи өзінің көзқарасын латын тілінде баяндаған кітапша қалдырды, ол Ватикан кітапханасында сақтаулы. Шығыстанушылар Хавиет, Роза Гоалер және Оркварт Дуайхи мен Мартенстің пікірін қолдады. Ал Эрнест Ренан "Mission en Phenicie" кітабында және отец Анри Ламменс бұл тұжырымға қарсылық білдірді.
Орналасуы, климаты және табиғаты
Ехден Ливан тауының орталық солтүстік бөлігінде, теңіз деңгейінен 1500 метр биіктікте (Мидан алаңында) орналасқан. Ол Бейруттен, Триполиден және Жартадан шалғай орналасқан. Ехден, Жарта қаласы құрылғанға дейін жарталықтардың жалғыз тұрағы болған. Ол құрғақ климатымен, суымен және орманды аймақтарымен белгілі. Бұл танымал жазғы демалыс орны, Мар Саркис (Сент Саркис) тауының үстінде орналасқан, одан жағалаудағы қалалар мен ауылдарды, Акардан Шеккаға дейін көруге болады. Жыл сайын Эдденге көптеген жергілікті және шетелдік туристер келеді.
Тарих
Эдденнің тарихы б.з.д. дәуіріне дейін жетеді. Оның жергілікті халқы тасты төбелерді тау бұлақтарының суымен суарылатын егіс үшін жарамды жерге айналдырды. Эдден халқы Ливанның ой-пікір, әдебиет, патриотизм және дін салаларына үлес қосты. Эдден – 16 ғасырда Ливан жағалауында Зғарта қаласын құрған зғарталықтардың бастапқы отаны. Бұл таулардың қар астындағы жылы қыс мезгілінде пана болатын жер болды. Төрт ғасырдан кейін ол негізінен жазғы демалыс орнына айналды. Ғасырлар бойында болған өзгерістерге қарамастан, Эдден халқы мәдени мұрасымен және тарихымен берік байланысын сақтап келеді. Қала қазірге дейін шығармашылықтың, ой-өрістің және руханияттың жанды орталығы болып табылады, Ливанның бай мәдени мұрасына қызығушылық танытқандар үшін маңызды мақсатқа айналды.
Эдденнің ежелгі қираған жерлері
Эдден ежелден бері сенімдерге табыну орталығы болған, онда көптеген ғибадатханалар мен «Баал Лубнан», «Қар құдайы» және «Күн құдайы» сияқты зор мүсіндер орналасқан. Эдденді қамтыған ауқымды қиратулар салдарынан осы мүсіндер мен ғибадатханалардың көп бөлігі жойылды. Тау шатқалында шашырап жатқан алып тастар, сондай-ақ кейбір шіркеулерді салуда қолданылған үлкен тастар осы дәуірдің іздерін қалдырады. Иезуит әкесі Ла Монс Мар Мама шіркеуінде үш жазудың бар екенін айтты, екеуі грек тілінде, ал біреуі сирия тілінде жазылған. Грек жазуы шіркеудің сыртқы бақша қабырғасында орналасқан, оның көп бөлігі уақыт өте келе өшірілген. Төменгі бөлігінде әлі де екі жол көрінеді. Александр жылнамасының 584 жылы көрсетілген, бұл біздің заманымыздың 282 жылына сәйкес келеді. Екінші жазу шіркеудің жанындағы қабірде грек сандары түрінде жазылған, бірақ анықтау қиын. Сирия жазуына қатысты, Ринан өзінің «Феникиялық миссия» атты кітабында оның қалған мағынасын былай деп аударды: «Өлілерді қайта тірілтуге қабілетті Құдайдың атымен. Александрдың бірінші жылында Маркос өмір сүрді және қайтыс болды».
“In the name of God who is capable of resurrecting the dead. In the year one of Alexander Marcos had lived and died.”
There is also a historical writing, which was transferred to France and is preserved in its Paris museum in the Orient section, numbered 4524 and dated 272 AD. Dr. Philip Hitti in his book Lebanon in History affirms that “Ruins dating back to the era of the Roman Empire are widely spread over the mountains. Statues carved on rocks, in addition to Greek and Roman sculptures, graves, temple ruins and buried columns were found in branched and distant villages like Chouslan, Kartaba, Akoura, Tanourin and Ehden.”
Ehden’s most famous Christian site is “Dayr al Salib” (Convent of the Cross), which is a symbol of an era of transformation for Ehdenians who had turned away from idolatry and converted to Christianity, according to a historical document written by Father Kozma. This convent is situated between Ehden and Bkoufa in the versant of Mar Sarkis’ mountain. It is a large grotto containing an altar and was identified by large stones forming a cross that was placed on top of its entrance, but vanished in 1935. Nevertheless, Al Semaani wrote in his book The Eastern Library that he witnessed those cross engraved stones in Hassroun, Bsharri, Ehden and Aytou. Mar Mama church, which was built in 748, is considered as one of the oldest Maronite churches in Lebanon. Father La Monse described it as “an eighth century church built over a destroyed Byzantine church (sixth century) which was in turn built over an old Canaanite temple.” Mar Youhana church was built in 779 but was ruined. Some of its huge stones were still around until the start of the 20th century. Two churches belonging to Mar Sarkis convent were built, the first in the 8th century and the other in the 12th. Names of some areas hold a historical meaning such as “Al Baoul area” named after (Baal the God), “Bab al Bowayb” meaning (The Door of Doors) for it leads to the kingdom of “Afka” in Ehden’s forest. Afka is the first holy city in history according to Father Dr. Youssef Yammine al Ehdeni who is trying to prove this theory by embarking on historical research he has not as yet completed.
Сонымен қатар, Францияға жеткізілген және Париж мұражайының Шығыс бөлімінде 4524 нөмірімен сақталатын, 272 жылға дейінгі тарихи жазу бар. Доктор Филипп Хитти өзінің «Ливан тарихында» атты кітабында былай деп жазды: «Рим империясы дәуірінен қалған қираған орындар тауларда кеңінен таралған. Грек және рим мүсіндерімен қатар, тасқа қашалған мүсіндер, қабірлер, ғибадатханалардың қираған қалдықтары және жер астындағы бағаналар Шоуслан, Картаба, Акура, Танурин және Эдден сияқты шалқақ және алыс ауылдарда табылған».
“In the name of God who is capable of resurrecting the dead. In the year one of Alexander Marcos had lived and died.”
There is also a historical writing, which was transferred to France and is preserved in its Paris museum in the Orient section, numbered 4524 and dated 272 AD. Dr. Philip Hitti in his book Lebanon in History affirms that “Ruins dating back to the era of the Roman Empire are widely spread over the mountains. Statues carved on rocks, in addition to Greek and Roman sculptures, graves, temple ruins and buried columns were found in branched and distant villages like Chouslan, Kartaba, Akoura, Tanourin and Ehden.”
Ehden’s most famous Christian site is “Dayr al Salib” (Convent of the Cross), which is a symbol of an era of transformation for Ehdenians who had turned away from idolatry and converted to Christianity, according to a historical document written by Father Kozma. This convent is situated between Ehden and Bkoufa in the versant of Mar Sarkis’ mountain. It is a large grotto containing an altar and was identified by large stones forming a cross that was placed on top of its entrance, but vanished in 1935. Nevertheless, Al Semaani wrote in his book The Eastern Library that he witnessed those cross engraved stones in Hassroun, Bsharri, Ehden and Aytou. Mar Mama church, which was built in 748, is considered as one of the oldest Maronite churches in Lebanon. Father La Monse described it as “an eighth century church built over a destroyed Byzantine church (sixth century) which was in turn built over an old Canaanite temple.” Mar Youhana church was built in 779 but was ruined. Some of its huge stones were still around until the start of the 20th century. Two churches belonging to Mar Sarkis convent were built, the first in the 8th century and the other in the 12th. Names of some areas hold a historical meaning such as “Al Baoul area” named after (Baal the God), “Bab al Bowayb” meaning (The Door of Doors) for it leads to the kingdom of “Afka” in Ehden’s forest. Afka is the first holy city in history according to Father Dr. Youssef Yammine al Ehdeni who is trying to prove this theory by embarking on historical research he has not as yet completed.
Эдденнің ең танымал христиандық орны – «Дейр әл Салиб» (Крест монастыры), ол Эддендіктердің сенімдерден бас тартып, христиан дініне өткенінің өзгеру дәуірінің символы болып табылады, деп жазады тарихи құжаттардың авторы, әке Козма. Бұл монастырь Эдден мен Бкуфа арасында, Мар Саркис тауының беткейінде орналасқан. Ол құрбандық тастағы бар үлкен үңгір, кіреберісінің үстіне қойылған, бірақ 1935 жылы жоғалған үлкен тастардан жасалған крестпен белгіленген. Дегенмен, Әл Семани өзінің «Шығыс кітапханасы» атты кітабында Хасрун, Бшарри, Эдден және Айту қалаларында крест түрінде ойылған тастарды көргенін жазды. 748 жылы салынған Мар Мама шіркеуі Ливандағы ең көне маронит шіркеулерінің бірі саналады. Әке Ла Монс оны «алтыншы ғасылға жататын византиялық шіркеудің (құлаған) үстіне салынған сегізінші ғасыл шіркеуі» деп сипаттады, ол өз кезегінде ежелгі қанаандық ғибадатхананың үстіне салынған. Мар Юхана шіркеуі 779 жылы салынған, бірақ уақыт өте келе қирады. Оның үлкен тастарының бір бөлігі 20 ғасырдың басына дейін сақталған. Мар Саркис монастырына қарасты екі шіркеу салынды, біріншісі 8 ғасырда, екіншісі 12 ғасырда. Кейбір аймақтардың аттары тарихи мағынаға ие, мысалы, «Ал Бауль аймағы» (Бал құдайы) аталған, ал «Баб әл Боуэйб» («Есіктердің есігі») Эдден орманындағы «Афка» патшалығына жол ашады. Әке доктор Юсеф Ямине аль-Эхдени Афканың тарихтағы алғашқы қасиетті қала екенін айтады және осы теорияны дәлелдеу үшін әлі аяқталмаған тарихи зерттеулер жүргізіп жатыр.
“In the name of God who is capable of resurrecting the dead. In the year one of Alexander Marcos had lived and died.”
There is also a historical writing, which was transferred to France and is preserved in its Paris museum in the Orient section, numbered 4524 and dated 272 AD. Dr. Philip Hitti in his book Lebanon in History affirms that “Ruins dating back to the era of the Roman Empire are widely spread over the mountains. Statues carved on rocks, in addition to Greek and Roman sculptures, graves, temple ruins and buried columns were found in branched and distant villages like Chouslan, Kartaba, Akoura, Tanourin and Ehden.”
Ehden’s most famous Christian site is “Dayr al Salib” (Convent of the Cross), which is a symbol of an era of transformation for Ehdenians who had turned away from idolatry and converted to Christianity, according to a historical document written by Father Kozma. This convent is situated between Ehden and Bkoufa in the versant of Mar Sarkis’ mountain. It is a large grotto containing an altar and was identified by large stones forming a cross that was placed on top of its entrance, but vanished in 1935. Nevertheless, Al Semaani wrote in his book The Eastern Library that he witnessed those cross engraved stones in Hassroun, Bsharri, Ehden and Aytou. Mar Mama church, which was built in 748, is considered as one of the oldest Maronite churches in Lebanon. Father La Monse described it as “an eighth century church built over a destroyed Byzantine church (sixth century) which was in turn built over an old Canaanite temple.” Mar Youhana church was built in 779 but was ruined. Some of its huge stones were still around until the start of the 20th century. Two churches belonging to Mar Sarkis convent were built, the first in the 8th century and the other in the 12th. Names of some areas hold a historical meaning such as “Al Baoul area” named after (Baal the God), “Bab al Bowayb” meaning (The Door of Doors) for it leads to the kingdom of “Afka” in Ehden’s forest. Afka is the first holy city in history according to Father Dr. Youssef Yammine al Ehdeni who is trying to prove this theory by embarking on historical research he has not as yet completed.
Қазіргі күн
Қазіргі кезде адамдар жаз айларында салқын күндері Эхдендегі үйлерінде, ал қыста жылы күндері Жартадағы үйлерінде тұрады. Осы үйлер арасындағы қозғалысқа негізделген халық арасында кең таралған мақал: “Кешірімізді тілеп, төмен түсеміз, қуанамыз, сосын жоғары көтерілеміз”. Бұл жылдық көші-қон 15 қыркүйектегі Кресттің көтерілу күнімен және шамамен Пасха уақытымен сәйкес келеді. Эхден – дені сау ортасымен, қоңыржай құрғақ климатымен және табиғи таза суымен әйгілі қала. Бұл Ливанның маңызды жазғы демалыс орындарының бірі. Эхденге келушілер Бейруттен Триполи, Жарта, Арджес арқылы, содан кейін Эхденге, немесе Бейруттен Сейка, Әл Кура, Серал арқылы, содан кейін Эхденге, немесе Бейруттен Баалбек, Әл Арз Бешарри, Кферсгхаб арқылы, содан кейін Эхденге барады. Эхденде көптеген мейрамханалар бар. Көптеген мейрамханалар Мар Саркис су ағынының, Әл Давалиб, Хорш Эхден және Әл Мидданның жанында орналасқан. Әл Миддан кафелерімен, тәтті дүкендерімен және ойын-сауық орындарымен мәшһүр. Әл Миддан аумағында жыл сайын халықтық фестивальдер өтеді. Көптеген туристер мен келушілер Әл Мидданға келген соң Мар Гергес соборына, Юсеф Бей Карамның мазарына және оның “Ал Кетла” ескерткішіне, сондай-ақ Әл Сахиуни мен шейх Асад Булос қабіріне барады. “Ал Мохтарибин” (Көшпелілер) көшесінде және “Ал Маттал” ауданында көптеген кафелерді табуға болады, бұл Эхденде жаз бойы мерекелік атмосфера құрып, Ливан мен әлемнен келген туристерді қызықтырады. Ливандық және араб әншілерінің концерттері көбінесе әр түні өтеді. Туристерге жоғары сапалы қонақ үйлер мен демалыс орындары қолжетімді. Сонымен қатар, заманауи мотельдер, барлар мен клубтар да бар. Эхден соңғы кезде құрылыс шарына ұшырады, бұл дәстүрлі аудандардан тысқары жаңа виллалар мен пәтерлердің салынуына әкелді. Көлік қозғалысының артуына байланысты жаңа жолдар салынды және ескі жолдар кеңейтілді. Эхденде жайлы тұру үшін қолайлы жағдайлар мен туристік қызметтер кеңінен қолжетімді. Әртүрлі сауда орталықтары, арнайы дүкендер, жыл бойы жұмыс істейтін мемлекеттік ауруханада көрсетілетін денсаулық сақтау қызметтері, медициналық кабинеттер, дәріханалар, ресми орталықтар, пошта және телефон орталығы, жазғы мектептер бар. Эхден – мәдени және көркем галереяларды, сахналық театрларды, ашық аспан астындағы қойылымдарды, лекциялар мен форумдарды өткізуге арналған орын, оларды Жарталықтар мен ливандық зиялылар ұйымдастырады.