Кіріспе
Аутизмнің көптеген себептері, оның ішінде қоршаған орта мен генетикалық факторлар анықталған немесе ұсынылған, бірақ аутизмнің пайда болу себептерін толық түсінуге қол жеткізілмеді. Белгілі генетикалық және экологиялық себептерді қамтитын толық себептік жүйе құруға әрекеттер жасалып жатыр. Аутистік спектрлік бұзылысы (АСБ) – бұл коммуникативтік қабілет пен әлеуметтік өзара әрекеттесудің бұзылуларымен, сондай-ақ адамның даму деңгейіне сәйкес келмейтін шектеулі және қайталанатын мінез-құлықтармен, қызығушылықтармен немесе іс-әрекеттермен сипатталатын нейробиологиялық даму бұзылысы. Симптомдардың ауырлығы мен функционалдық бұзылулар әр адамда әртүрлі болады. Аутизмнің көптеген белгілі экологиялық, генетикалық және биологиялық себептері бар. Зерттеулер аутизмнің пайда болуында генетикалық факторлар басым екенін көрсетеді; алайда, аутизмнің тұқым қуалаушылығы күрделі, және оған қатысты генетикалық өзара әрекеттесулердің көп бөлігі әлі белгісіз. Тағы да көптеген себептер ұсынылған. Аутизмнің ортақ белгілеріне себеп болатын мидың әртүрлі дисфункциялары бар, дәл сол сияқты мидың толығымен басқа типтері зиякерлік жетіспеушілікке әкелуі мүмкін. Соңғы жылдары бұл бұзылыспен диагноз қойылған адамдардың саны мен таралуы күрт өсті. Бұл құбылыстың көптеген себептері бар, әсіресе аутизмнің диагностикалық критерийлеріндегі өзгерістер. Аутизмге әсер ететін немесе оның белгілерін күшейтетін, немесе болашақ зерттеулерде қарастырылуы мүмкін қоршаған орта факторларына белгілі бір тағамдар, жұқпалы аурулар, ауыр металдар, еріткіштер, дизельді түйін, полихлорирленген бифенилдер (ПХБ), фталаттар және пластик өнімдерде қолданылатын фенолдар, пестицидтер, бромирленген отқа төзімді заттар, алкоголь, темекі шегу және есірткілік заттар жатады. Алайда, қызылша, паротит, рубеола (ҚПР) вакцинасы мен аутизм арасында себеп-салдар байланысы жоқ екенін көрсететін мол ғылыми дәлелдер бар. Тимерсал вакцинасындағы консервант аутизмге себеп болатынына нақты дәлелдер жоқ болғанымен, зерттеулер тимерсал мен аутоиммундық ауруларға генетикалық бейімділігі бар адамдардағы аутизм арасындағы ықтимал байланысты көрсеткен. 2007 жылы Ауруларды бақылау орталығы тимерсал мен аутизм арасындағы байланысқа қолдау таба алмағанын мәлімдеді, бірнеше зерттеулерден алынған мәліметтерге және балалар вакциналарынан тимерсал алынып тасталғаннан кейін аутизм жағдайларының жалғасуына сілтеме жасады.
Many causes of autism, including environmental and genetic factors, have been recognized or proposed, but understanding of the theory of causation of autism is incomplete. Attempts have been made to incorporate the known genetic and environmental causes into a comprehensive causative framework. ASD (autism spectrum disorder) is a neurodevelopmental disorder marked by impairments in communicative ability and social interaction, as well as restricted and repetitive behaviors, interests, or activities not suitable for the individual's developmental stage. The severity of symptoms and functional impairment vary between individuals. There are many known environmental, genetic, and biological causes of autism. Research indicates that genetic factors are predominate in the appearance of autism; however, the heritability of autism is complex, and many of the genetic interactions involved are unknown. Many other causes have been proposed. Different underlying brain dysfunctions have been hypothesized to result in the common symptoms of autism, just as completely different brain types result in intellectual disability. In recent years, the prevalence and number of people diagnosed with the disorder have increased dramatically. There are many potential reasons for this occurrence, particularly the changes in the diagnostic criteria for autism. Environmental factors that have been claimed to contribute to autism or exacerbate its symptoms, or that may be important to consider in future research, include certain foods, infectious disease, heavy metals, solvents, diesel exhaust, PCBs, phthalates and phenols used in plastic products, pesticides, brominated flame retardants, alcohol, smoking, and illicit drugs. However, there is overwhelming scientific evidence showing that there is no causal association between the measles mumps rubella (MMR) vaccine and autism. Although there is no definitive evidence that the vaccine preservative thimerosal causes autism, studies have indicated a possible link between thimerosal and autism in individuals with a hereditary predisposition for autoimmune disorders. In 2007, the Center for Disease Control stated there was no support for a link between thimerosal and autism, citing evidence from several studies, as well as a continued increase in autism cases following the removal of thimerosal from childhood vaccines.
Генетика
Генетикалық факторлар аутизмнің ең маңызды себебі болуы мүмкін. Егіздерді зерттеудің алғашқы кезеңдерінде тұқым қуалаушылық 90%-дан асып түсетіні есептелген, яғни баланың аутизмге шалдығуының ықтималдығының 90%-дан астамын генетика анықтайды. Қазіргі кездегі дәлелдер де генетикалық компоненттің күшті екенін көрсетеді, ең ірі және соңғы зерттеулердің бірі тұқым қуалаушылықты 83% деп бағалайды. Аутистік емес егіздердің көптеген жағдайында оқу немесе әлеуметтік дамуда қиындықтар байқалады. Ересек туыстар үшін аутизмнің кеңейтілген фенотипіне тән бір немесе бірнеше белгілердің болу ықтималдығы 30%-ға дейін жетеді. Аутизмнің жоғары тұқым қуалаушылығына қарамастан, аутизмнің көптеген жағдайлары отбасылық анамнезі жоқ, спорадикалық түрде пайда болады. Сперматозоидтар мен жұмыртқалардағы спонтанды де ново мутациялар аутизмнің дамуына ықпал етеді деген гипотеза бар. Аутизмге қатысты алғашқы гендер 1990-шы жылдардың басында Х хромосомасындағы мутацияларға байланысты жыныстық айырмашылықтары бар аутизмді зерттеген ғалымдар тапқан. FMR1 генінің промоторындағы CGG тринуклеотидтік қайталанудың ұл балаларда кеңеюі хрупқылық Х синдромын тудырады, және осы мутацияға ұшыраған ұлдардың кем дегенде 20%-ы аутизм спектрінің бұзылысына сәйкес мінез-құлық көрсетеді. MECP2 генін белсенділігін жоғалтқан мутациялар қыздарда аутистік мінез-құлықпен байланысты Ретт синдромын тудырады, ал ұлдарда бұл мутация эмбрионалдық өлімге әкеледі. Осы ерте мысалдардан басқа, аутизмдегі де ново мутациялардың рөлі алғаш рет ДНК микромассивтері адам геноміндегі құрылымдық өзгерістерді (CNV) анықтауға жеткілікті ажыратымдылыққа жеткен кезде айқын болды. CNV – геномдағы ең көп таралған құрылымдық өзгерістердің түрі, ол килобаздан бірнеше мегабазаға дейін ауқымда ДНК-ның жойылуынан және дупликациялануынан тұрады. Микромассивтік талдау көрсеткендей, спорадикалық аутизм жағдайларында де ново CNV жиілігі, олардың әдетте дамып келе жатқан туыстарымен және арақатынасы жоқ бақылау тобымен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Бірқатар зерттеулерде генді бұзатын де ново CNV аутизмде бақылау тобына қарағанда шамамен төрт есе жиі кездесетіні және жағдайлардың шамамен 5-10%-ына себеп болатыны көрсетілді. Осы зерттеулерге сүйенсек, аутизммен байланысты 130-234 CNV локусы бар деп болжанады. Алайда, аутизммен ауыратын адамдардағы құрылымдық өзгерістер әлдеқайда үлкен және гендерді бұзуға төрт есе ықтимал, бұл CNV зерттеулерінің нәтижелерін көрсетеді. Де ново мутацияларының белсенділігін жойған кезде аутизмге бейімділікті айтарлықтай арттыратын 350-450 ген бар деп болжанады. Тағы да 12% жағдай аминқышқылын өзгертетін, бірақ генді белсенділігін жоймайтын белокты өзгертетін мутацияларға байланысты болуы мүмкін. Саймонс қорының аутизмді зерттеу бастамасы (SFARI) аутизммен байланысты әр генетикалық локустың дәлелдерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл ерте гендер мен CNV зерттеулері негізгі мутациялармен байланысты танымдық және мінез-құлық ерекшеліктерінің әртүрлі екенін көрсетті. Әр мутацияның өзі әр түрлі клиникалық диагноздармен байланысты, сондай-ақ клиникалық диагнозы жоқ адамдардың шағын пайызында да кездеседі. Осылайша, аутизмді құрайтын генетикалық бұзылулар аутизмге тән емес. Мутациялардың өзінде клиникалық нәтижелердің айтарлықтай өзгеруі байқалады және әдетте мутация тасымалдаушылардың тек бір бөлігі ғана аутизмнің критерийлеріне сәйкес келеді. Бұл өзгермелі экспрессивтілік нәтижесінде бір мутациясы бар әр түрлі адамдарда байқалатын белгілі бір қасиеттің ауырлығы айтарлықтай өзгереді. Де ново мутациялар туралы соңғы зерттеулердің қорытындысы аутизм спектрі генетикамен анықталатын жеке аурулардың кванттарына бөлініп жатыр. Бұл гендегі мутациялар доминантты түрде әрекет етеді. Бұл гендегі мутациялар нейрондар арасындағы гипербайланысты тудырады. 42 607 аутизм жағдайында жүргізілген зерттеу 60 жаңа генді анықтады, оның бесеуі аутизмнің белгілеріне орташа әсер етеді. Бұл гендердің түрлері қатысушының ата-анасынан мұраға қалған.
Эпигенетика
Эпигенетикалық механизмдер аутизм қаупін арттыруы мүмкін. Эпигенетикалық өзгерістер ДНК тізбегінің өзгеруінен емес, хромосомалық гистонның модификациялануынан немесе ДНК негіздерінің өзгеруінен туындайды. Мұндай модификациялар қоршаған орта факторларының, соның ішінде тамақтану, дәрі-дәрмектер және психикалық стресс әсеріне түсетіні белгілі. 15q және 7q хромосомаларындағы импринтингтелген аймақтарға қызығушылық танытылуда. Көптеген деректер полигендік, эпистаздық модельді қолдайды, яғни бұл ауру екі немесе одан көп геннің әсерінен туындайды және олар бір-бірімен күрделі өзара әрекеттеседі. Екі мен он бес аралығындағы бірнеше гендер анықталды және олар ауруға бейімділікке ықпал етуі мүмкін. Дегенмен, аутизмнің себебін нақты анықтау әлі мүмкін болмады және, мүмкін, әрбір нақты аурудың бір ғана генетикалық себебі жоқ. Осы себепті көптеген зерттеушілер эпигенетикалық механизмдер, мысалы геномдық импринтинг немесе эпимутациялар, маңызды рөл атқарады деп санайды. Эпигенетикалық механизмдер аурудың фенотипіне әсер етуі мүмкін. Эпигенетикалық модификацияларға ДНК цитозинінің метилирленуі және гистондарға посттрансляциялық модификациялар жатады. Бұл механизмдер ДНК тізбегін өзгертпей ген экспрессиясын реттеуге көмектеседі және қоршаған орта факторларының әсеріне түсуі, сондай-ақ ата-аналардан мұраға өтуі мүмкін. Геномдық импринтинг аутизмнің дамуына да ықпал етуі мүмкін. Геномдық импринтинг – ген экспрессиясының эпигенетикалық реттелуінің тағы бір мысалы. Бұл жағдайда эпигенетикалық модификация ұрпақтың геннің аналық немесе әкелік көшірмесін экспрессиялауына себеп болады, бірақ екеуін де емес. Импринтингтелген ген эпигенетикалық механизмдер арқылы үнсіздендіріледі. Аутизмге бейімділік тудыратын гендер мен аллельдерді анықтау үшін геномдық ауқымды және бағытталған талдаулар, бауырлас жұптардағы аллельдерді бөлісуді зерттеу, функционалдық және/немесе позициялық кандидат гендерді ассоциациялық зерттеулермен және трансмиссиялық тепе-теңдік сынағымен (TDT) тексеру, сондай-ақ жаңа және қайталамалы цитогенетикалық аберрацияларды зерттеу сияқты әдістердің комбинациясы қолданылады. Көптеген зерттеулердің нәтижелері импринтингке, кандидат гендерге және ген-ортаның өзара әрекеттесуіне ұшырайтын бірнеше геномдық аймақтарды анықтады. Атап айтқанда, 15q және 7q хромосомалары аутизмге ықпал ететін эпигенетикалық «ыстық нүктелер» болып көрінеді. Сонымен қатар, Х хромосомасындағы гендер де маңызды рөл атқаруы мүмкін, мысалы, Ретт синдромында байқалатындай.
Туғанға дейінгі орта
Аутизмнің дамуы бірнеше пренатальдық қауіп факторларымен байланысты, соның ішінде ата-ананың ересек жасы, қант диабеті, қан кету және жүктілік кезінде ананың антибиотиктер мен психиатриялық препараттарды қолдануы. Аутизм, тұқым қуалаудан бастап алғашқы сегіз апта ішінде әсер ететін туа біткен ақаулармен байланысты, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі. Егер баланың анасы жүктілік кезінде аутоиммундық жағдайлармен немесе бұзылыстармен күресіп жатса, бұл баланың аутизм дамуына әсер етуі мүмкін. Осы факторлардың барлығы түрлі жолдармен қабынуға немесе иммундық сигнал беруді нашарлатуға себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл факторлардың бәрі ұйқыдағы апноэге қатысты белгілі қауіп факторлары болып табылады. Бір зерттеуде жүктілік кезіндегі апноэ балалардың оқу тестілеріндегі төмен нәтижелермен байланысты екені және бұл әсер баланың өзінде апноэ пайда болуымен байланысты болуы мүмкін екені анықталды. Тағы бір зерттеуде ұйқыдағы апноэмен ауырған аналардан туған нәрестелердің 64%-ында әлеуметтік даму деңгейінің төмендігі байқалды, ал бақылау тобындағы нәрестелердің арасында бұл көрсеткіш 25% құрады. Бұл жүктілік кезіндегі апноэ баланың нейробиологиялық дамуына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ұйқыдағы апноэмен ауырған аналардың балаларындағы ұрсылу жиілігі бақылау тобына қарағанда жоғары болды. Бір зерттеуде ұйқыдағы апноэге байланысты аденотонзилэктомия жасаған аутистік балаларда АДҚС сияқты белгілер, агрессия, әлеуметтік проблемалар және ойлаудағы қиындықтар айтарлықтай жақсарғаны анықталды. Аутизмдегі ұйқы проблемалары зерттеуде мидың, әсіресе гиппокамптың өзгерістерімен байланысты, бірақ бұл зерттеу себеп-салдарлық байланышты дәлелдемейді. Аутистік балалардағы ұйқыдағы апноэнің көп кездесетін түрі – ұйқысыздық.
Жұқпалы процестер
Нәресте туылғанға дейінгі вирустық инфекция аутизмнің басты генетикалық емес себебі деп аталады. Қызылшаға немесе цитомегаловирусқа жүктілік кезеңінде әсер ету ананың иммундық жауабын белсендіреді және егешқұйрықтарда аутизмге шалдығу қаупін күрт арттыруы мүмкін. Туа біткен қызылша синдромы аутизмнің ең нақтылы қоршаған орта факторларының бірі болып табылады. Жүктіліктің басындағы инфекцияға байланысты иммундық процестер жүктіліктің соңындағы инфекцияларға қарағанда ми дамуына күштірек әсер етуі мүмкін, бұл аутизм ғана емес, сондай-ақ нейробиологиялық себептері бар психикалық ауруларға, әсіресе шизофренияға да қатысты.
Қоршаған орта агенттері
Терратогендер – туа біткен кемістіктерге себеп болатын сыртқы факторлар. Туа біткен ақауларға әкелуі мүмкін деген болжам бар кейбір заттар аутизмнің қаупін арттыруы мүмкін екендігі де айтылып жүр, бірақ мұндай пікірлерді қолдайтын ғылыми дәлелдер өте аз немесе жоқ. Мұндай факторлардың қатарында эмбрионның вальпро қышқылына, талидомидке немесе мизопростолға ұшырауы болуы мүмкін. Бұл жағдайлар сирек кездеседі. Сонымен қатар, этанол (дәнді спирт) алкогольдік синдром немесе алкогольге байланысты туа біткен ақаулардың салдары ретінде аутизм қаупін арттыра ма деген сұрақтар да туындап отыр.
Аутоиммунды және қабыну аурулары
Ананың қабыну және аутоиммундық аурулары эмбрион мен ұрықтың тіндеріне зиян келтіріп, генетикалық мәселені күшейте алады немесе жүйке жүйесіне зақым тигізуі мүмкін.
Ананың басқа да аурулары
Жүктіліктің 8-12 аптасында анада тироксин тапшылығына әкелетін қалқанша безінің проблемалары ұрықтың миында аутизмге алып келетін өзгерістерді тудыруы мүмкін деп болжанады. Тироксин тапшылығы диетадағы йодтың жеткіліксіздігінен, сондай-ақ йодты сіңіруге кедергі келтіретін немесе қалқанша безі гормондарына қарсы әрекет ететін қоршаған орта факторларынан туындауы мүмкін. Мүмкін болатын қоршаған орта факторларына тағамдағы флавоноидтар, темекі түтіні және көптеген гербицидтер жатады. Бұл гипотеза әлі тексерілген жоқ. Жүктілік кезінде ананың диабеті аутизмнің маңызды тәуекел факторы болып табылады; 2009 жылғы мета-талдау жүктілік диабетінің тәуекелді екі есе арттыратынын көрсетті. 2014 жылғы шолу аналық диабеттің аутизм қаупінің жоғарылауымен байланысты екенін де анықтады. Диабет метаболизмдік және гормоналды бұзылыстарға, сондай-ақ тотығу стресіне әкелсе де, жүктілік диабеті мен аутизм қаупі арасындағы байланыстың биологиялық механизмі белгісіз. Аналарда поликистоздық жұмыртқалар синдромының диагнозы қойылған жағдайда аутизмге шалдығу қаупі жоғары болады. Жүктілік кезінде ананың семіздігі аутизм қаупін арттыруы мүмкін, бірақ осы мәселені зерттеу жөнінде қосымша зерттеулер қажет. Ананың жүктілікке дейінгі және жүктілік кезеңіндегі дұрыс тамақтануының жетіспеуі ұрықтың нейро дамуына әсер етеді. Іштегі өсудің шектелуі мерзімінен бұрын және мерзімінде туған нәрестелерде аутизммен байланысты.
Басқалары аналық
Жүктілік кезінде қабылданатын фолий қышқылы эпигенетикалық механизм арқылы гендік экспрессияны өзгерту арқылы аутизмнің пайда болуын азайтуға мүмкіндік береді деген гипотеза бар. Бұл гипотезаны көптеген зерттеулер қолдайды. Жүкті әйелді мазалаған өмірлік оқиғаларға немесе қоршаған орта факторларына ұшырау туа біткен стресс аутизмге себеп болуы мүмкін, бұл ген-ортаның өзара әрекеттесуінің бір бөлігі болуы ықтимал. Аутизмнің туғанға дейінгі стресспен байланысты екендігі туралы мәліметтер бар, оның ішінде жұмыссыздық және отбасылық жанжалдар сияқты стресс факторларын қарастырған ретроспективтік зерттеулер, сондай-ақ туғанға дейінгі дауылдарға ұшырауға қатысты табиғи тәжірибелер де бар. Жануарлар зерттеулерінде туғанға дейінгі стресс мидың дамуын бұзып, аутизм симптомдарына ұқсас мінез-құлықтарға әкелуі мүмкін екендігі анықталды. Дегенмен, басқа зерттеулер бұл байланысқа күмән келтіреді, әсіресе Англия мен Швециядағы халық арасында жүргізілген зерттеулер стрестік өмірлік оқиғалар мен аутизм арасында ешқандай байланыс таба алмады. Ұрықтың тестостероны теориясы ананың ұрық суындағы тестостерон деңгейінің жоғары болуы мидың дамуын үлгілерді көру және күрделі жүйелерді талдау қабілетін жақсартуға бағыттайды, бірақ сонымен бірге қарым-қатынас пен эмпатияны төмендетіп, «әйел» емес, «еркек» қасиеттеріне басымдық береді, немесе E S теориясының терминологиясымен айтқанда, «эмпатияға» қарағанда «жүйелеуге» басымдық береді. Бір жоба ұрықтың тестостеронының жоғары деңгейі аутизмде байқалатын мінез-құлықтарға әкелуі мүмкін екенін көрсететін бірнеше есеп жариялады. Жануарлар зерттеулеріне сүйене отырып, жүктілік кезінде жасалған диагностикалық ультрадыбыс баланың аутизмге шалдығу қаупін арттыруы мүмкін деген гипотеза туды. Алайда, бұл гипотеза тәуелсіз жарияланған зерттеулермен расталмады және аналары ультрадыбысқа түскен балаларды зерттеу зиянды әсерлердің ешқандай дәлелін көрсетпеді. Кейбір зерттеулер жүктілік кезінде ананың селективті серотониннің кері сіңіруін тежеуші препараттарға (SSRI) ұшырауы аутизм қаупінің артуымен байланысты екенін көрсетеді, бірақ екеуі арасындағы себеп-салдарлық байланыс әлі де анық емес. Мысалы, бұл байланыс ананың психикалық денсаулығының салдарынан туындаған қателік болуы мүмкін екендігіне қатысты мәліметтер бар.
Перинаталды орта
Аутизм кейбір перинаталдық және акушерлік жағдайлармен байланысты. Мерзімінен бұрын туған нәрестелерде жиі моторлық дағдылар, таным, түсіну және сөйлеу қабілеттері, сондай-ақ әлеуметтік-эмоционалдық дамуға қатысты түрлі нейробиологиялық кемшіліктер кездеседі. Мерзімінен бұрын туған нәрестелерде ми параличи, аутизм және назар, алаңдаушылық, нашар әлеуметтік байланыс сияқты психикалық ауруларға дағдылылық қаупі жоғары. Перинаталды кезеңде ауаның ластануы аутизмге қатысты тәуекел факторы болуы мүмкін деген деректер көбейіп келеді, бірақ бұл деректердің әдістемелік шектеулері бар, оның ішінде зерттеулердің аз саны және ықтимал бұрмалаушы факторларды ескермеу. Кейбір зерттеулер жүктілік кезінде ананың ацетаминофенді (мысалы, Тайленол, Парацетамол) жиі қолдануы мен аутизм арасында байланыс бар екенін көрсеткен. Бұл байланыс міндетті түрде себеп-салдарлық қатынасты білдірмейді.
Туғаннан кейінгі орта
Аутизмге кейіннен туындайтын түрлі себептер ұсынылған, олардың ішінде асқазан-ішек немесе иммундық жүйенің бұзылулары, аллергия, балалардың дәрі-дәрмектерге, инфекцияға, белгілі бір тағамдарға немесе ауыр металдарға ұшырауы. Бұл қауіп факторларына қатысты дәлелдер әзірге жеке тәжірибелерге негіделген және сенімді зерттеулермен расталмаған.
Парацетамол
Парацетамол (ацетаминофен) аутизм және басқа да нейробиологиялық даму бұзылыстары үшін ықтимал қауіп факторы ретінде қарастырылған. Бір зерттеуде 2 жасқа дейінгі ер балалардың парацетамолға ұшырауы аутизм диагнозы қойылу қаупімен байланысты екені анықталды. Дегенмен, 2024 жылдың сәуір айында JAMA Pediatrics журналында жарияланған 2,480,797 балаға жасалған ірі перспективалық шолу "жүктілік кезінде ацетаминофен қолдану балалардың аутизм, АДГҚ (ADHD) немесе интеллектуалдық қабілетінің жетіспеушілігі қаупімен байланысты емес" деген қорытындыға келді.
Амигдала нейрондары
Бұл теория миндальша бездің қатысуымен дамудың ерте кезеңіндегі қателіктердің көру саласындағы әлеуметтік қабылдауға жауапты қыртыс аймақтарының дамуына тікелей әсер ететінін болжайды. Түйіспелі ағынның беттік аймағы (fusiform face area) мұнда маңызды рөл атқарады. Бұл аймақ әлеуметтік білім мен әлеуметтік танымға қатысты, ал осы жүйедегі кемшіліктер аутизмнің пайда болуына себеп болады.
Аутоиммунды ауру
Бұл теория миға немесе ми метаболизмінің элементтеріне бағытталған аутоантиденелер аутизмді тудыруы немесе оны күшейтетінін болжайды. Бұл аналық инфекция теориясымен байланысты, бірақ бұл жағдайда әсер адамның өзіндік антиденелерінен туындайды деп есептеледі, мүмкін туғаннан кейін қоршаған ортаның әсерінен. Ол сондай-ақ басқа бірнеше гипотезалық себептермен де байланысты; мысалы, вирустық инфекция аутоиммундық механизм арқылы аутизмге алып келуі мүмкін деп болжанады. Иммундық жүйе мен жүйке жүйесі арасындағы өзара әрекеттесулер эмбриогенездің ерте кезеңдерінде басталады, ал сәтті нейродаму үшін теңгерімді иммундық жауап қажет. Нейродамудың маңызды кезеңдеріндегі иммундық белсенділіктің бұзылуы аутизмнің кейбір түрлерінің механизміне қатысуы мүмкін. Аутизм жағдайларының шағын пайызы инфекциямен байланысты, көбінесе туылмас бұрын. Иммундық зерттеулердің нәтижелері әртүрлі болып келеді. Нақты топтарда кейбір аномалиялар анықталды және олардың кейбіреулері қайталанды. Бұл аномалиялар аутизмнің патологиясына қатысты ма, мысалы, инфекция немесе аутоиммунитет арқылы, әлде ауру процестеріне байланысты екіншілік мәселелер ме, әлі белгісіз. Аутоантиденелер аутизмнен басқа ауруларда да кездеседі және әрдайым аутизмде байқала бермейді, сондықтан иммундық бұзылулар мен аутизм арасындағы байланыс әлі де түсініксіз және даулы. 2015 жылғы жүйелі шолу және мета-талдау көрсеткендей, аутоиммундық аурулардың отбасылық анамнезі бар балалардың аутизмге шалдығу қаупі жоқ балаларға қарағанда жоғары. Егер анада аутоиммундық ауру болса, ұрыққа өтетін антиденелер аутизм спектрінің дамуына әсер етуі мүмкін.
Асқазан-ішек жолының байланысы
Асқазан-ішек жолдарының проблемалары аутизммен ауыратын адамдарда ең көп кездесетін медициналық проблемалардың бірі болып табылады. Олар күшейтілген әлеуметтік бұзылулармен, тітіркенумен, мінез-құлық және ұйқы проблемаларымен, тілдің бұзылуларымен және көңіл-күйдің өзгеруімен байланысты, сондықтан олардың бір-бірімен байланысты синдром екені туралы теория айтылды. Зерттеулер көрсеткендей, асқазан-ішек қабынуы, тағамдық аллергия, глютенге байланысты аурулар (целиак ауруы, бидай аллергиясы, глютенге сезімталдық), висцеральді гиперсезімталдық, дисаутономия және гастроэзофагеальдық рефлюкс осы екеуін байланыстыратын механизмдер болуы мүмкін. 2018 жылғы шолуға сәйкес, асқазан-ішек жолдарының бұзылулары мен аутизмнің жиі байланысы ішек-ми осінің бұзылуына байланысты. Бұл ішек кедергісінің ақаулары ішек өткізгіштігін артық көтеруіне, нәтижесінде ішектегі заттардың (бактериялар, қоршаған ортадағы токсиндер және тағам антигендері сияқты) қанға өтуіне себеп болады деген идеяға негізделген. Бұл теорияны қолдайтын деректер шектеулі және қайшылықты, себебі аутизммен ауыратын адамдарда ішектің өткізгіштігінің жоғарылауы да, қалыпты деңгейде болуы да анықталған. Тышқандармен жүргізілген зерттеулер бұл теорияны қамтамасыз етеді және ішек флорасының маңыздылығын көрсетеді, сонымен қатар ішек кедергісінің қалпына келтірілуі аутизмге ұқсас кейбір мінез-құлықтардың жақсаруымен байланысты екенін көрсетеді. Бұл бактериялық эндотоксиндердің ішек-қарыннан қан ағынына өтуіне мүмкіндік береді, бауыр жасушаларын ісік некрозы факторы альфа (TNFα) өндіруге ынталандырады, ол қан-ми кедергісінің өткізгіштігін реттейді. Аутизммен ауыратын адамдардағы зерттеулер TNFα каскадтары қабынуға ықпал ететін цитокиндерді шығарады, бұл перифериялық қабынуға және мидағы микроглияның белсенділігіне әкеледі, бұл нейровоспалениеді көрсетеді. Кейінгі зерттеулер секретиннің аутизмді емдеуде тиімді еместігін көрсетті.
Эндогендік опиат прекурсорлары теориясы
1979 жылы аутизм мен опиаттар арасындағы мүмкін байланыс туралы ұсыныс жасалды, сонда жас зертханалық жануарларға шамалы мөлшерде опиаттарды инъекциялау аутистік белгілері бар балаларда көрінетін симптомдарға ұқсас симптомдарды тудырғаны байқалды. Аутизм мен глютен және казеиннің тұтынуы арасындағы байланысты алғаш рет 1991 жылы Калле Райхельт айтқан. Опиат теориясы аутизмнің метаболизмі бұзылғаннан туындайтын жағдай екенін болжайды, онда глютен (бидай және оған ұқсас астық өнімдерінде кездесетін) және казеин (сүт өнімдерінде кездесетін) метаболизмі арқылы глиадорфин (немесе глютеморфин) және казеоморфин сияқты опиоидты пептидтер өндіріледі. Бұл пептидтер қалыптыдан артық өткізгіштігі бар ішек қабырғасы арқылы өтіп, содан кейін опиоидтық рецепторлармен байланысу арқылы нейротрансмиссияға әсер етеді. Опиоидтардың артық мөлшері мидың жетілуіне әсер етіп, мінез-құлықтағы қиындықтар, назар аударудағы мәселелер, коммуникация қабілетінің және әлеуметтік-танымдық функциялардың өзгеруі сияқты аутистік белгілерге себеп болуы мүмкін. Бұл опиоидтардың жоғары деңгейі зәрмен шығарылғанымен, олардың бір бөлігі миға өтіп, сигнал беруге кедеріл келтіріп, қалыпты қызметті бұзуы мүмкін деген болжам бар. Үш зерттеуде аутизммен ауыратын адамдардың зәр үлгілерінен 24 сағат ішінде пептидтердің шығарылуының жоғарылағаны анықталды. 2021 жылға дейін жүргізілген сенімді зерттеулер аутизмді емдеуде глютенсіз диетаның тиімділігін көрсетпеді. Аутизмнің дамуындағы D витаминінің рөліне қатысты көптеген зерттеулер жүргізілгенімен, олардың көпшілігі аутизм диагнозы қойылғанға дейін витамин тапшылығын бағалау мүмкіндігінше шектеулі.
Уытты әсер ету
Бірнеше зерттеулер токсикалық заттарға ұшырау мен аутизм арасындағы байланысты зерттеуге тырысты. Дегенмен, мұндай зерттеулер көбінесе токсикалық заттарға ұшырауды өлшеуге байланысты шектеулерге ұшырады, себебі осы өлшеу әдістері көбінесе тікелей емес және бір уақыттағы болды. Ауаның ластануы, тимеросал, сынаптың минералдық түрлері және шаш, тырнақ, дене сұйықтықтарындағы ауыр металдар деңгейі сияқты көптеген токсиндерге қатысты жүйелі шолулар жүргізілді. Шаш, тырнақ және дене сұйықтықтарындағы сынап, мыс, кадмий, селен және хром концентрациясы мен аутизм арасындағы байланыстың нақты дәлелдері табылмады.
Locus coeruleusnoradrenergic жүйесі
Бұл теория аутизмге тән мінез-құлықтың даму кезіндегі бұзылуларға байланысты, кем дегенде жартылай, және бұл локус көк тамырлы-норадренергиялық (LC NA) жүйесінің жұмысындағы кемшіліктерге алып келеді деп болжайды. LC NA жүйесі ояну және назар аудару процестеріне тікелей қатысады; мысалы, ол мидың сыртқы ортадан сигналдарды қабылдауымен және пайдалануымен байланысты.
Окистендіру стрессі
Окислик стресс, ДНҚ-ның окислик зақымдануы және ДНҚ жөндеудің бұзылуы аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ) және шизофренияның этиопатологиясында рөл атқарады деп есептеледі. Окислик стресске байланысты физиологиялық факторлар мен механизмдер аутизм қаупіне зор әсер етеді деп саналады. Қоршаған орта мен генетикалық факторлардың өзара әрекеттесуі аутизммен ауыратын балаларда окислик стрестің күшеюіне әкелуі мүмкін. Бұл теория бойынша, уыттылық және окислик стресс кейбір жағдайларда аутизмге себеп болуы мүмкін. Дәлелдерге метаболизм жолдарына генетикалық әсер, антиоксиданттық қабілеттің төмендеуі, ферменттердің өзгеруі және окислик стресс биомаркерлерінің артуы жатады. Глутатион метаболизміне қатысты гендердің полиморфизмі аутизммен ауыратын балаларда жалпы глутатион деңгейінің төмендеуімен және окистенген глутатион деңгейінің жоғарылауымен байланысты. Осы теорияға сүйенсек, антиоксиданттар аутизмді емдеуде тиімді болуы мүмкін. Қоршаған орта факторлары ауыр металдар, инфекция, кейбір дәрі-дәрмектер, темекі түтіні, ауаның ластануы және органофосфатты пестицидтер сияқты түрлі көздерден болатын уытты әсерлер арқылы окислик стресске әсер етуі мүмкін. Аутизммен ауыратын адамдардың ерекшеліктеріне қатысты түсініктерге нейротипикал идеологиялар мен әлеуметтік нормалар күшті әсер етеді деп саналады. Аутизмнің жеңіл және орташа түрлері – аутизмнің мәнін әлеуметтік факторлар анықтайды деген теорияның басты нысаны болып табылады. Теория бойынша, осы диагнозбен жүрген адамдар оларға тағайындалған жеке тұлғалық сипаттамаларды қабылдайды және аутизмге қатысты атрибуттарға қарсы тұру немесе оларды қабылдау арқылы өзін-өзі бағалауын жақсартады. Линн Уотерхаус аутизмнің әлеуметтік процестер арқылы нақтыланғанын, яғни ғылыми дәлелдерге қарағанда оған көбірек шындық берілгенін айтады. Аутизм жекелігінің әлеуметтік құрылымы аутизммен ауыратын адамдардың өмір сүру сапасы мен емделуіне оң әсер етуі мүмкін. Аутизм және аутизмге тән белгілер көбінесе еркектермен байланысты. Бұл байланыс аутизммен ауыратын әйелдердің әлеуметтік құрылымдық аутизм сәйкестігін қабылдау арқылы еркектерге берілген мүмкіндіктерден пайда табуын шектейді. Аутизм диагнозы көбінесе өзін "ақ" деп жариялаған адамдарға қойылады. Осы себепті, басқа нәсілдік және этникалық топтардан шыққан адамдар көбінесе назардан тыс қалады, дұрыс диагноз қойылмайды және тиісті зерттеулерде жеткіліксіз өкілдік етеді. Бұл қасиеттердің артықшылықтары әлеуметтік тұрғыдан пайдалы қасиеттерді технологиялық дағдыларды және жүйелі ойлау процестерін дамытатын қасиеттермен алмасу нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін деген пікірлер бар. Болашақ зерттеулерде аутизм серпалы жасушалы анемия сияқты, теңгерімді полиморфизмді көрсететін ауруларға ұқсас екені анықталуы мүмкін. 2011 жылғы зерттеуде "Жалғыз іздеуші гипотезасы" ұсынылды, онда аутизмге тән белгілер, кеңістіктік интеллект, концентрация және есте сақтау қабілеттерінің артуы сияқты қасиеттер, оңаша ортада өзін-өзі қамтамасыз етуге мүмкіндік беру үшін табиғи түрде таңдалған болуы мүмкін. Алайда автор мұндай адамдардың көбінесе өздері ғана азық-түлік іздегенін, бірақ кейде жақын адамдармен немесе топтармен байланыс құрғанын атап өтеді. Spikins және авторлар тобы (2016) жүргізген зерттеу Аспергер синдромын "балама просоциалдық бейімделу стратегиясы" ретінде қарастырды, ол кішкентай аулаушы-жинаушылар тобында "бірлескен моральдың" пайда болуы нәтижесінде дамыған болуы мүмкін. Авторлар "әртүрлі әлеуметтік стратегиялардың өзара тәуелділігі" инновациялар мен кең ауқымды әлеуметтік желілердің өсуіне "ықпал еткенін" болжайды.
Неандертальдық теория
2010 және 2020 жылдары назар аударуын қамти бастаған Хомо сапиенс аутизмінің эволюциялық және биологиялық шығу тегі туралы бір теория, аутизммен байланысты кейбір гендердің ерте адамдардың неандертальдықтармен будандасуынан пайда болған болуы мүмкін. Неандертальдықтар – жойылған архаикалық адамдар тобы (көбінесе ерекше түр ретінде қарастырылады, Хомо неандертальский, бірақ кейбіреулер оны Хомо сапиенс түрінің бір түрі деп санайды, оны H. sapiens neanderthalensis деп атайды) шамамен 40 000 жыл бұрын Еуразияда өмір сүрген. 2009 жылы аутизм спектрінің бұзылулары (АСБ) мен неандертальдық ДНК арасындағы ықтимал байланыс геномдық тізбектеуді күтіп тұрғанда анықталды. Неандертальдықтардың алғашқы геномдық тізбегі 2010 жылы жарияланды және неандертальдықтар мен ерте заманғы адамдар арасындағы будандасуды күшті дәлелдеді. Барлық зерттелген қазіргі заманғы популяциялардың геномдарында неандертальдық ДНК бар, қазіргі еуропалықтарда 1,8–2,4%, ал қазіргі шығыс азиялықтарда 2,3–2,6%. Мұндай төмен пайыздық көрсеткіштер барлық қазіргі заманғы популяцияларда сирек кездесетін будандасуды көрсетеді, егер будандасу қазіргі гендік қорға үлес қоспаған басқа адам популяциясымен жиірек болмаса. Мұрагерлік неандертальдық геномның 25% қазіргі еуропалықтарда және 32% қазіргі шығыс азиялықтарда вирустық иммунитетке байланысты болуы мүмкін. Неандертальдық геномның шамамен 20% қазіргі заманғы адам генофондында сақталған. Алайда, олардың аз популяциясы және табиғи іріктеудің тиімділігінің төмендеуіне байланысты неандертальдықтар бірнеше әлсіз зиянды мутацияларды жинақтады, олар үлкен қазіргі заманғы адам популяциясына енгізіліп, баяу іріктелді; бастапқы будандасқан популяция қазіргі заманғы адамдармен салыстырғанда дене шынықтыру қабілетінің 94%-ға дейін төмендеуін бастан өткерген болуы мүмкін. Осы өлшем бойынша неандертальдықтардың дене шынықтыру қабілеті едәуір жақсарған болуы мүмкін. Түркиядағы архаикалық гендерге бағытталған 2017 жылғы зерттеу целиакия ауруы, безгек ауруының ауырлығы және Костелло синдромымен байланыстарды анықтады. Дегенмен, кейбір гендер қазіргі Шығыс азиялықтарға ортаға бейімделуге көмектескен болуы мүмкін; MC1R генінің неандертальдық Val92Met нұсқасы, қызыл шашты және УФ-сәулелерге сезімталдықпен әлсіз байланысты болуы мүмкін, негізінен Шығыс Азияда, еуропалық емес, адамдарда кездеседі. Иммундық жүйеге байланысты кейбір гендер интрогрессиядан зардап шеккен көрінеді, бұл көші-қонға көмектескен болуы мүмкін, мысалы OAS1, STAT2, TLR6, TLR1, TLR10 және иммундық жауапқа байланысты бірнеше гендер. кератин талшықтары, қант метаболизмі, бұлшық еттердің жиырылуы, денедегі майдың таралуы, эмальдің қалыңдығы және ооцит мейозы. Дегенмен, интрогрессиядан аман қалғандардың көп бөлігі биологиялық функциялары аз кодталмаған ("жөнсіз") ДНҚ болып көрінеді. 2016 жылғы зерттеулер адамның неандертальдық гендік әртүрлілігі аутизмге қатысы бар екенін көрсетті, хромосома 16 секциясының 16p11.2 жойылуы үлкен рөл ойнайды. 2017 жылғы зерттеуде геномда неандертальдық ДНК неғұрлым көп болса, миы неандертальдікке соғұрлым жақын болады деп анықталды. Зерттеу сонымен қатар неандертальдық мидың құралдарды пайдалану мен визуалды дискриминацияға байланысты бөліктері, сондай-ақ аутизм туралы ғылыми зерттеулерде анықталғандай, "әлеуметтік мимен" эволюциялық немесе бейімделу "сауда-саттығы" жасауы мүмкін екенін анықтады. 2023 жылғы зерттеуде сондай-ақ неандертальдық жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдердің (СНП) АҚШ-тағы аутизм популяцияларында аутизмге бейімделу және тұқым қуалаушылықта "маңызды рөл" ойнайтынына дәлелдер табылды. Зерттеуге сәйкес, "аутизм геномикасы бойынша зерттеулердің көпшілігі варианттардың зиянды табиғатына назар аударса да, аутизммен байланысты неандертальдық СНП-тің кейбіреуі әлсіз оң таңдау астында болуы мүмкін. Бұл жайтты растайтын соңғы зерттеулер аутизм мен жоғары интеллектке қатысы бар генетикалық түрлерді анықтады. Сонымен қатар, аутистік адамдар көбінесе жүйке жүйесінің типтік адамдарына қарағанда ақыл-ойдың сынақтарында жақсы нәтижелер көрсетеді". 2017 жылы 68 генді талдаған зерттеулер, оның ішінде аутизм сияқты жүйке дамуының бұзылуымен байланысты, бұл бұзылулар да табиғи іріктеу мен Хомо сапиенс пен басқа да архаикалық адам түрлерінің аралас будандасуына әсер еткенін анықтады. Зерттеу сонымен қатар неандертальдық жалғыз нуклеотидтік полиморфизмдердің (СНП) және қазіргі заманғы адамдардағы жүйке дамуының бұзылуына, оның ішінде аутизмге байланысты қатынастарды одан әрі зерттеуді ұсынды. 2021 жылғы зерттеу осы тұжырымдарды растады, "аутизм спектрінің бұзылуымен (АСБ) байланысты CYFIP1 генінің rs7170637(A) қорғаушы аллелі приматтардан неандертальдықтарға дейін болған және қазіргі заманғы адамдарда қайта пайда болған, ал ерте заманғы адамдарда болмаған" деп атап өтті; "18 АСБ тәуекелдік СНП-де маңызды оң таңдау сигналдарын анықтады"; "көне геномдық талдау когнитивтік функцияға қатысты гендерді көрсететін de novo мутацияларды анықтады және консервативті эволюциялық іріктеу кластерлерін анықтады"; және "АСБ тәуекелдік СНП-нің тиісті эволюциялық кластерден немесе биологиялық өзара әрекеттесу желілерінен салыстырмалы байытылуы АСБ-дегі фенотиптік әртүрлілікті шешуге көмектеседі", "когнитивтік геномдық сауда-саттық белгілері биологиялық желілерге әсер етеді [АСБ-дегі парадоксалды фенотиптерді түсіндіреді]".
Тоңазытқыш анасы
Психолог Бруно Беттельхайм аутизмнің ерте балалық шақтағы жарақаттармен байланысты екеніне сенді, және оның еңбегі ондаған жылдар бойы медициналық және көпшілік салаларында зор ықпалға ие болды. Оның қазір сенімсіздікке ұшыраған теориясында ол аутизммен ауыратын балалардың аналарын балаларының жағдайына олардың махаббат көрсетпеуі себеп болды деп айыптады. Аутизмді алғаш сипаттаған Лео Каннер ата-ананың салқындығы аутизмге әсер етуі мүмкін деген пікір білдірді. Каннер ақырында бұл теориядан бас тартса да, Беттельхайм оған медициналық және көпшілікке арналған кітаптарында баса назар аударды. Бұл теорияларға негізделген емдеулер аутизммен ауыратын балаларға көмектесе алмады, ал Беттельхаймнің қайтыс болғаннан кейін оның көрсеткен жазылу деңгейі (шамамен 85%) алаяқтық екені анықталды.
Вакциналар
Соңғы ғылыми зерттеулер аутизмнің дамуымен байланысты ми құрылымындағы өзгерістерді бала әлі ана құрсағында жатқан кезде, тіпті вакциналар салынбастан бұрын анықтауға болатынын көрсетті. Бұған қоса, ғылыми зерттеулер вакцинация мен аутизм арасындағы себеп-салдарлық байланысты тұрақты түрде жоққа шығарды. Дегенмен, кейбір ата-аналар вакцинация аутизмге себеп болатынына сенеді, сондықтан олар балаларын вакцинациялауды кейінге қалдырады немесе одан бас тартады (мысалы, "вакцинаның артық жүктемесі" гипотезасы бойынша, бірден көп вакцина салу баланың иммундық жүйесін әлсіретіп, аутизмге әкелуі мүмкін, бірақ бұл гипотеза ғылыми дәлелдермен расталмаған және биологиялық тұрғыдан да мүмкін емес). Қызылша сияқты аурулар салдарынан ауыр мүгедектікке, тіпті өлімге ұшырау қаупі бар, сондықтан вакциналанбаған баланың өлімге немесе мүгедектікке ұшырау ықтималдығы вакциналанған балаға қарағанда жоғары. Медициналық дәлелдерге қарамастан, вакцинаға қарсы науқандар тоқтамайды. Жаңа тактика – "күмән тудыратын мәлімдемелердің ғылыми негізін дәлелдеу үшін маңызсыз зерттеулерді насихаттау".
MMR вакцинасы
Аутизмнің пайда болуына себепші MMR вакцинасы аутизмнің пайда болу себептерін зерттеген ең көп талқыланған гипотезалардың бірі болып табылады. Эндрю Уэйкфилд және авторлар тобы 12 балаға жасалған зерттеуді жариялады, олардың барлығында аутизм және ішек симптомдары болған, кейбір жағдайларда MMR вакцинасынан кейін пайда болған. Журнал кейіннен қайтарып алған мақалада MMR вакцинасы мен аутизмнің арасында байланыс жоқ деген қорытынды жасалса да, Уэйкфилд 1998 жылғы баспасөз конференциясында балаларға вакцинаны үш бөлек дозада салу, бір дозадан гөрі қауіпсіз болады деген бұрыс пікірді ұсынды. Вакцинаны үш бөлек дозада енгізу жағымсыз әсерлердің ықтималдығын азайта қоймайды, ал екі ауруға қарсы вакциналанбағандықтан, оларға шағу мүмкіндігін арттырады. The Sunday Times газетінің жүргізген тергеуінен кейін мақала қайтарылып алынды, онда Уэйкфилд "әрекеттерінде адалдықсыз және жауапкершіліксіз болды" деп айтылды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары, Ұлттық ғылым академиясының Медицина институты және Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі MMR вакцинасы мен аутизмнің арасында ешқандай байланыс жоқ деген консенсусқа келді. 2010 жылдың ақпан айында Уэйкфилдтің зерттеуін жариялаған The Lancet журналы, тәуелсіз сарапшы зерттеудің кемшіліктері бар екенін анықтағаннан кейін, оны толығымен қайтарып алды.
Тимерсал (тимерсал)
Мүмкін, сынап пен аутизмге қатысты ең танымал гипотеза – сынап негізіндегі тиомерсал қосылысының қолданылуы. Бұл консервант АҚШ және ЕО сияқты дамыған елдерде балаларға жасалатын көптеген вакциналардан бірте-бірте алынып тасталды. Тиомерсал мен аутизм арасындағы себеп-салдарлық байланысты көрсететін ғылыми дәлелдер жоқ. Алайда, тиомерсал мен вакциналар арасындағы байланысқа қатысты ата-аналардың алаңдауы балалардың иммундалу деңгейінің төмендеуіне және жұқпалы аурулардың пайда болу ықтималдығының артуына әкеп соқты. Тиомерсал мен аутизм арасындағы себептік байланыс Америка медициналық қауымдастығы, Америка педиатрия академиясы, Америка медициналық токсикология колледжі, Канада педиатрия қоғамы, АҚШ Ұлттық ғылым академиясы, Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары, Канаданың қоғамдық денсаулық сақтау агенттігі және Еуропалық дәрі-дәрмек агенттігі сияқты халықаралық ғылыми және медициналық ұйымдар тарапынан жоққа шығарылды.