Кіріспе

Критерийге негізделген тест – бұл тест ұпайларын пайдаланып, сол ұпайға ие адамнан күтілетін мінез-құлық туралы мәлімдеме жасауға арналған тест түрі. Мектеп мұғалімдері жасайтын көптеген тесттер мен викториналарды критерийге негізделген тесттер деп санауға болады. Мұндай жағдайдағы мақсат – оқушының материалды меңгергенін анықтау. Критерийге негізделген бағалау, нормаға негізделген бағалаудан және өзіне-өзі салыстыру бағалауынан өзгеше. Критерийге негізделген тестілеу 1970 жылдары психометриялық зерттеулердің маңызды бағыты болды.

Критерийдің анықтамасы

Терминге қатысты жиі кездесетін жаңылыс түсінік – критерийдің мағынасы. Көптеген, тіпті көпшілігі критерийге негізделген тесттерде шектік ұпай (cutscore) болады, онда емтихан тапсырушы ұпай шектік ұпайдан жоғары болса өтеді, ал болмаса – өтілмейді (мұндай тесттер көбінесе шеберлік тесті деп аталады). Критерий – бұл шектік ұпай емес; критерий – тесттің бағалауға арналған пәннің саласы. Мысалы, критерий «Оқушылар екі бір таңбалы санды дұрыс қосуға қабілетті болуы керек» болуы мүмкін, ал шектік ұпай оқушылардың кемінде 80% сұраққа дұрыс жауап беруі керек болуы мүмкін. Тест ұпайының критерийге негізделген түсіндірмесі пәнмен байланысты екенін анықтайды. Шеберлік тесті жағдайында, бұл емтихан тапсырушының пәннің белгілі бір деңгейін «меңгергені» шектік ұпаймен салыстыру арқылы анықтауды білдіреді. Алайда, барлық критерийге негізделген тесттерде шектік ұпай болмайды, және ұпай адамның пән бойынша білімін көрсетуі мүмкін. ACT осыған мысал; шектік ұпай жоқ, ол жай ғана оқушының жоғары сынып пәндері бойынша білімін бағалау. Осы жиі кездесетін жаңылыс түсінікке байланысты, критерийге негізделген тесттер кейбір білім беру мекемелерінде стандартқа негізделген бағалау деп те аталады, себебі оқушылар мемлекет белгілегендей, «білуі керек» нәрсені анықтайтын стандарттарға сәйкес бағаланады.

Критерийге, салаға және нормаға негізделген сынақтарды салыстыру

Тарих сұрағына арналған балл үлгісі: Екінші дүниежүзілік соғысқа не себеп болды? Студент жауап береді. Критерийге негізделген бағалау. Нормаға негізделген бағалау. Студент #1: Екінші дүниежүзілік соғысты Гитлер мен Германияның Польшаға басып кіруі тудырды. Бұл жауап дұрыс. Бұл жауап 2-ші студенттің жауабынан нашар, бірақ 3-ші студенттің жауабынан жақсы. Студент #2: Екінші дүниежүзілік соғысқа көптеген факторлар себеп болды, соның ішінде Ұлы депрессия және жалпы экономикалық жағдай, ұлтшылдықтың, фашизмнің, империалистік экспансионизмнің өрлеуі және Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты шешілмеген наразылықтар. Еуропадағы соғыс Польшаға неміс басқыншылығымен басталды. Бұл жауап дұрыс. Бұл жауап 1-ші және 3-ші студенттердің жауаптарынан жақсы. Студент #3: Екінші дүниежүзілік соғыс Фердинанд герцогінің өлтірілуінен басталды. Бұл жауап дұрыс емес. Бұл жауап 1-ші және 2-ші студенттердің жауаптарынан нашар. «Критерийге сілтеме» және «нормаға сілтеме» терминдерін Роберт Глейзер алғаш рет енгізді. Критерийге негізделген тестілеуден айырмашылығы, нормаға негізделген тестілеуде емтихан тапсырушы басқа емтихан тапсырған адамдарға қарағанда жақсы немесе нашар нәтиже көрсеткені анықталады. Мысалы, егер критерий «Оқушылар екі санды бір цифрлы сандарды дұрыс қосуға қабілетті болуы керек» болса, онда ақылға қонымды тест сұрақтары "" немесе "" сияқты болуы мүмкін. Критерийге негізделген тест оқушының нәтижелерін жеке оқушының осы сұрақтарға дұрыс жауап бергеніне сәйкес қатаң түрде көрсетеді. Нормаға негізделген тест, ең алдымен, осы оқушының топтағы басқа оқушыларға қарағанда көбірек сұрақтарға дұрыс жауап бергенін көрсетеді. Тіпті ұқсас тақырыптарды сынағанда да, шеберлікті дәл бағалауға арналған тест, салыстырмалы реттілікті көрсетуге арналғаннан басқа сұрақтарды қолдануы мүмкін. Себебі кейбір сұрақтар оқушылардың нақты жетістіктерін жақсырақ көрсетеді, ал кейбір тест сұрақтары үздік оқушылар мен нашар оқушыларды жақсырақ ажыратады. (Көптеген сұрақтар екеуіне де жарайды.) Критерийге негізделген тестке нақты материалды білетін оқушылар дұрыс жауап берген сұрақтар қолданылады. Нормаға негізделген тест «ең жақсы» студенттер дұрыс жауап берген, ал «ең нашар» студенттер дұрыс жауап бермеген сұрақтарды қолданады (мысалы, Кембридж университетінің кіру алдындағы 'S' емтиханы). Кейбір тесттер нақты жетістіктер мен салыстырмалы рейтинг туралы пайдалы ақпарат бере алады. ACT рейтингті де, колледждегі табысқа жету үшін қандай деңгей қажет екенін де көрсетеді. Кейбіреулер «критерийге негізделген тест» термині дұрыс емес деп санайды, өйткені ол ұпайдың түсіндірілуіне де, тесттің өзіне де сілтеме жасай алады. Алдыңғы мысалда ACT-тегі бірдей балл нормаға немесе критерийге сілтеме жасайтын түрде түсіндірілуі мүмкін. Доменге негізделген тест критерийге негізделген тестке ұқсас, бұл нақты бір оқу саласын қамтитын бағалау, сондықтан балл осы саланың қаншалықты меңгергенін көрсетеді. Осылайша, егер жеке тұлға доменге немесе критерийге сілтеме жасайтын тестілеуде 90% дұрыс жауап берсе, бұл оның тестілеуде қамтылған мазмұнды терең білуі мен түсінуін көрсететін жоғары балл болады. Бұл сынақтардың түрлері нормаға негізделген сынақтармен салыстырылады, онда ұпайлар сынақ тапсырушының сынақты тапсырған басқаларға қарағанда осы элементтер бойынша қаншалықты жақсы орындағанын көрсетеді.

Жоғары тәуекелге байланысты тестілеумен байланыс

Көптеген жоғары беделді критериалды бағалаулар жоғары салмақты бағалаулар болып табылады, онда бағалау нәтижелері жеке бағалаушы үшін маңызды салдарға әкеледі. Мұндай мысалдарға жоғары мектеп бітіру емтихандары және кәсіптік қызметтің (мысалы, дәрігер немесе адвокат болу) үшін бағалауды сәтті тапсыру қажеттілігі бар лицензиялық емтихандар жатады. Дегенмен, жоғары салмақты бағалау критериалды бағалаудың міндетті ерекшелігі емес. Бұл білім беру немесе мемлекеттік органның бағалау нәтижелерін қалай пайдалануды шешуіне байланысты. Бұл сондай-ақ жеке бағалау түрі болып табылады.

Мысалдар

Көлік жүргізушісі куәлігіне емтихан тапсыру – талаптарға сәйкес келетін емтихан болып табылады, себебі оның мақсаты емтихан тапсырушының жүргізуші куәлігіне ие болуға жеткілікті білімі бар-жоғын анықтау, емес, бір емтихан тапсырушының екіншісінен жақсы білуін тексеру. Азаматтық емтихан да көбінесе талаптарға сәйкес келетін емтихан болып табылады, себебі оның мақсаты емтихан тапсырушының жаңа елдің тарихы мен үкіметімен жеткілікті таныс екенін тексеру, емес, бір емтихан тапсырушының екіншісінен көбірек білімді екенін анықтау.