Кіріспе

Молдавиядағы яһудилердің тарихы б.з.б. 1 ғасырға дейін жетеді, олардың римдік яһудилері Төмен Моэсия провинциясының қалаларында өмір сүрген. Бессарабиялық яһудилер бұл аймақта біраз уақыттан бері тұрады. Біздің заманымыздың 4-ші және 7-ші ғасырлары аралығында Молдова Азия мен Еуропа арасындағы маңызды сауда жолының бөлігі болды және иудаизм мемлекеттік дін болған Хазар қағанатымен шектесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Бессарабия аймағындағы зорлық-зомбылыққа толы антисемиттік қозғалыстар аймақтың яһуди халқына ауыр соққы берді. 1930 және 1940 жылдары Октавиан Гога мен Ион Антонескудің румыниялық үкіметтері кезінде үкімет ұйымдастырған погромалар мен жаппай депортациялар яһуди азаматтарының шоғырлануына және жойылуына әкелді, нәтижесінде Бессарабияда 45 000 – 60 000 яһуди қаза тапты. Румыния және Украина яһудилерінің, румыниялық басқарудағы аумақтарда қаза тапқандардың жалпы саны 280 000 – 380 000-ға жетеді. Сарапшылардың бағалауынша, 2022 жылы молдавандық яһудилердің жалпы саны шамамен 20 000-ға жуық. Дүниежүзілік еврей конгресі (МКК-ның да мүшесі болатын) "Молдавия яһудилері ұлттық өзін-өзі тануды кеңінен дамытып, өз тамырларына оралып, еврейлік мәдениеті мен дәстүрін түрлі жолдармен қайта жаңғыртуда" деп мәлімдейді. Израильмен дипломатиялық қарым-қатынас 1992 жылы орнатылды, ал Израиль консулдығы ел астанасы Кишиневте орналасқан. 2014 жылдан бері Молдова Халықаралық Холокост естелік альянсының бақылаушы мемлекеті болып табылады және 2019 жылдан бастап ресми қолдану үшін IHRA антисемитизм жұмыс анықтамасын қабылдады. Еврей тарихы мұражайы 2023 жылдың 30 қаңтарында Орхейде ашылды. Кишиневте бір еврей балабақшасы, екі еврей мектебі және Ицзик Мангер атындағы қалалық еврей кітапханасы бар. Молдова Республикасы еврей қауымы "Наш Голос" ("Біздің дауысымыз") атты еврей газетін айына екі рет шығарады. 1903 жылғы халық санағы бойынша Ресейдің Бессарабиясындағы Кишинев қаласында 50 000 яһуди тұрған, бұл шамамен 110 000 халқының 46%-ын құрады. Еврейлер ауылдық жерлерде дерлік болмаса да, 18-ші ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басынан бастап барлық ірі қалаларда өмір сүрген. Кишиневте 16 еврей мектебі мен 2000-нан астам оқушысымен еврей өмірі гүлденген. 19 21 сәуір 1903: Кишинев погромы болды. 1920 жылға қарай еврей халқының саны шамамен 267 000-ға жетті. 1930 жылғы румыниялық халық санағы 270 000 яһудиді тіркеді.

Кишинев погромы

1903 жылы Кишиневтен солтүстік-шығысқа қарай 37 шақырым жердегі Дубассари (Дубоссары) қаласында жас орыс баласы Михаил Рыбаченконың денесі табылды. Орыс тіліндегі антисемиттік "Бессарабия" газеті бұл кісі өлтірудің еврейлердің діни ғұрыптарының бөлігі болғаны туралы қауесет таратуды бастады. Бұл газет бұрын жергілікті еврей халқының қиын жағдайға түсуіне себеп болған еврейлер туралы қауесеттерді жариялаған болатын. Кісі өлтіруге қатысты хабарларда, құрбан болған бала жоғалып кеткеніне дейін еврей темекі дүкеніне барғаны айтылды. Басқа да антисемиттік газеттер погромға шақырды. Ресми тергеу кісі өлтіруде ешқандай діни ғұрыптың болмағанын анықтады және кейіннен баланың туысы өлтіргенін анықтады (ол адам кейін табылды). Алайда, осы және басқа қауесеттердің салдарынан Пасха мерекесінде ірі погром болды. Погром үш күнге созылды, полиция араласпады. 47 (кейбіреулер 49 дейді) еврей қаза тапты, 92 адам ауыр, 500-і жеңіл жарақат алды, 700-ден астам үй қиратылды. Мендель Португали сияқты көптеген жас еврейлер қауымды қорғауға тырысты. Бұл оқиғаға белгілі орыс жазушылары Лев Толстой мен Максим Горький наразылық білдірді, сондай-ақ Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы еврейлер мен еврей емес азаматтар наразылық танытты. Хаим Нахман Биалик бұл погром туралы "Қырғын қаласы" атты өлеңінде, ал Владимир Короленко "13-үй" атты кітабында жазды.

Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Молдавия Кеңес Социалистік Республикасындағы еврейлер саны едәуір өсіп, 1970 жылы 98 001-ге жетті. 1970-ші жылдары КСРО-дан Израильге, АҚШ-қа, Канадаға және кейбіреулері Австралия мен Батыс Еуропаға қоныс аудару артық болды, әсіресе 1980-ші жылдардың соңында. 1989 жылғы соңғы совет санағында республикада 65 672 еврей тіркелді.

Қазіргі жағдай

2014 жылғы деректер бойынша Молдавияда шамамен 15 000 еврей тұрады, оның ішінде Кишиневте 10 000-нан астам адам бар. Сонымен қатар, Израильде 75 492 молдавандық еврей өмір сүреді, сондай-ақ Ресей, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Румыния, Австралия сияқты әлемнің басқа да аймақтарында шағын қауымдастықтар бар. 2015 жылдан бері 27 қаңтар жыл сайын Ұлттық Холокост құрбандарын еске алу күні ретінде танылады. 2016 жылы Молдова парламенті Эли Визельдің Румыниядағы Холокост жөніндегі халықаралық комиссиясының соңғы есебін бекітті. Діни көзқарастарға негізделген кемсітушілік заңмен тыйымдалған, ал діни және этникалық жекқұруға шақыру 2022 жылдың мамыр айында қылмыс деп танылды. Дегенмен, антисемитизм әлі де кең таралған; бірнеше шіркеулер мен саяси ұйымдар әлі де антисемит сөздерін қолданады. Сонымен қатар, елде оңшыл және неонацистік топтар белсенді. Совет кезеңінде дінге қатаң шектеулер қойылғандықтан, Молдавияда дінді ұстанатындардан гөрі еврей тегінен шыққан адамдар көп болуы мүмкін, бірақ олардың көпшілігі осы фактіні білмейді.