Кіріспе
Молдавиядағы яһудилердің тарихы б.з.б. 1 ғасырға дейін жетеді, олардың римдік яһудилері Төмен Моэсия провинциясының қалаларында өмір сүрген. Бессарабиялық яһудилер бұл аймақта біраз уақыттан бері тұрады. Біздің заманымыздың 4-ші және 7-ші ғасырлары аралығында Молдова Азия мен Еуропа арасындағы маңызды сауда жолының бөлігі болды және иудаизм мемлекеттік дін болған Хазар қағанатымен шектесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Бессарабия аймағындағы зорлық-зомбылыққа толы антисемиттік қозғалыстар аймақтың яһуди халқына ауыр соққы берді. 1930 және 1940 жылдары Октавиан Гога мен Ион Антонескудің румыниялық үкіметтері кезінде үкімет ұйымдастырған погромалар мен жаппай депортациялар яһуди азаматтарының шоғырлануына және жойылуына әкелді, нәтижесінде Бессарабияда 45 000 – 60 000 яһуди қаза тапты. Румыния және Украина яһудилерінің, румыниялық басқарудағы аумақтарда қаза тапқандардың жалпы саны 280 000 – 380 000-ға жетеді. Сарапшылардың бағалауынша, 2022 жылы молдавандық яһудилердің жалпы саны шамамен 20 000-ға жуық. Дүниежүзілік еврей конгресі (МКК-ның да мүшесі болатын) "Молдавия яһудилері ұлттық өзін-өзі тануды кеңінен дамытып, өз тамырларына оралып, еврейлік мәдениеті мен дәстүрін түрлі жолдармен қайта жаңғыртуда" деп мәлімдейді. Израильмен дипломатиялық қарым-қатынас 1992 жылы орнатылды, ал Израиль консулдығы ел астанасы Кишиневте орналасқан. 2014 жылдан бері Молдова Халықаралық Холокост естелік альянсының бақылаушы мемлекеті болып табылады және 2019 жылдан бастап ресми қолдану үшін IHRA антисемитизм жұмыс анықтамасын қабылдады. Еврей тарихы мұражайы 2023 жылдың 30 қаңтарында Орхейде ашылды. Кишиневте бір еврей балабақшасы, екі еврей мектебі және Ицзик Мангер атындағы қалалық еврей кітапханасы бар. Молдова Республикасы еврей қауымы "Наш Голос" ("Біздің дауысымыз") атты еврей газетін айына екі рет шығарады. 1903 жылғы халық санағы бойынша Ресейдің Бессарабиясындағы Кишинев қаласында 50 000 яһуди тұрған, бұл шамамен 110 000 халқының 46%-ын құрады. Еврейлер ауылдық жерлерде дерлік болмаса да, 18-ші ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басынан бастап барлық ірі қалаларда өмір сүрген. Кишиневте 16 еврей мектебі мен 2000-нан астам оқушысымен еврей өмірі гүлденген. 19 21 сәуір 1903: Кишинев погромы болды. 1920 жылға қарай еврей халқының саны шамамен 267 000-ға жетті. 1930 жылғы румыниялық халық санағы 270 000 яһудиді тіркеді.
The history of the Jews in Moldova reaches back to the 1st century BC, when Roman Jews lived in the cities of the province of Lower Moesia. Bessarabian Jews have been living in the area for some time. Between the 4th 7th centuries AD, Moldova was part of an important trading route between Asia and Europe, and bordered the Khazar Khaganate, where Judaism was the state religion. Prior to the Second World War, violent antisemitic movements across the Bessarabian region badly affected the region's Jewish population. In the 1930s and '40s, under the Romanian governments of Octavian Goga and Ion Antonescu, government directed pogroms and mass deportations led to the concentration and extermination of Jewish citizens followed, leading to the extermination of between 45,000 60,000 Jews across Bessarabia. The total number of Romanian and Ukrainian Jews who perished in territories under Romanian administration is between 280,000 and 380,000. The group estimate that the total population of Moldovan Jews in 2022 to be approx. 20,000. The World Jewish Congress (of which the JCM is an affiliate member) states that there has been "a widespread development of a national self consciousness and a return to their roots by the Jews of Moldova, with Jewish identity and culture being celebrated in a number of forms". Diplomatic relations with Israel began in 1992 and the Israeli consulate is located in the capital city, Chişinău. Since 2014, Moldova has been an observer country to the International Holocaust Remembrance Alliance, and since 2019 has adopted the IHRA Working Definition of Antisemitism for official use. The Museum of Jewish History was opened in Orhei on 30 January 2023. There is one Jewish kindergarten in Chişinău, two Jewish schools and a municipal Jewish library named after Itzik Manger. A Jewish newspaper, Nash Golos ("Our Voice"), is published twice a month by the Jewish Community of the Republic of Moldova. 1903: Chișinău (Kishinev) in Russian Bessarabia had a Jewish population of 50,000, or 46%, out of a total of approximately 110,000. While almost non existent in the countryside, Jews had been present in all major towns since the end of the 18th century and the beginning of the 19th. Jewish life flourished with 16 Jewish schools and over 2,000 pupils in Chișinău alone. 19 21 April 1903: The Kishinev pogrom occurs. 1920: The Jewish population had grown to approximately 267,000. 1930: Romanian census registers 270,000 Jews.
Кишинев погромы
1903 жылы Кишиневтен солтүстік-шығысқа қарай 37 шақырым жердегі Дубассари (Дубоссары) қаласында жас орыс баласы Михаил Рыбаченконың денесі табылды. Орыс тіліндегі антисемиттік "Бессарабия" газеті бұл кісі өлтірудің еврейлердің діни ғұрыптарының бөлігі болғаны туралы қауесет таратуды бастады. Бұл газет бұрын жергілікті еврей халқының қиын жағдайға түсуіне себеп болған еврейлер туралы қауесеттерді жариялаған болатын. Кісі өлтіруге қатысты хабарларда, құрбан болған бала жоғалып кеткеніне дейін еврей темекі дүкеніне барғаны айтылды. Басқа да антисемиттік газеттер погромға шақырды. Ресми тергеу кісі өлтіруде ешқандай діни ғұрыптың болмағанын анықтады және кейіннен баланың туысы өлтіргенін анықтады (ол адам кейін табылды). Алайда, осы және басқа қауесеттердің салдарынан Пасха мерекесінде ірі погром болды. Погром үш күнге созылды, полиция араласпады. 47 (кейбіреулер 49 дейді) еврей қаза тапты, 92 адам ауыр, 500-і жеңіл жарақат алды, 700-ден астам үй қиратылды. Мендель Португали сияқты көптеген жас еврейлер қауымды қорғауға тырысты. Бұл оқиғаға белгілі орыс жазушылары Лев Толстой мен Максим Горький наразылық білдірді, сондай-ақ Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы еврейлер мен еврей емес азаматтар наразылық танытты. Хаим Нахман Биалик бұл погром туралы "Қырғын қаласы" атты өлеңінде, ал Владимир Короленко "13-үй" атты кітабында жазды.
Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Молдавия Кеңес Социалистік Республикасындағы еврейлер саны едәуір өсіп, 1970 жылы 98 001-ге жетті. 1970-ші жылдары КСРО-дан Израильге, АҚШ-қа, Канадаға және кейбіреулері Австралия мен Батыс Еуропаға қоныс аудару артық болды, әсіресе 1980-ші жылдардың соңында. 1989 жылғы соңғы совет санағында республикада 65 672 еврей тіркелді.
Қазіргі жағдай
2014 жылғы деректер бойынша Молдавияда шамамен 15 000 еврей тұрады, оның ішінде Кишиневте 10 000-нан астам адам бар. Сонымен қатар, Израильде 75 492 молдавандық еврей өмір сүреді, сондай-ақ Ресей, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Румыния, Австралия сияқты әлемнің басқа да аймақтарында шағын қауымдастықтар бар. 2015 жылдан бері 27 қаңтар жыл сайын Ұлттық Холокост құрбандарын еске алу күні ретінде танылады. 2016 жылы Молдова парламенті Эли Визельдің Румыниядағы Холокост жөніндегі халықаралық комиссиясының соңғы есебін бекітті. Діни көзқарастарға негізделген кемсітушілік заңмен тыйымдалған, ал діни және этникалық жекқұруға шақыру 2022 жылдың мамыр айында қылмыс деп танылды. Дегенмен, антисемитизм әлі де кең таралған; бірнеше шіркеулер мен саяси ұйымдар әлі де антисемит сөздерін қолданады. Сонымен қатар, елде оңшыл және неонацистік топтар белсенді. Совет кезеңінде дінге қатаң шектеулер қойылғандықтан, Молдавияда дінді ұстанатындардан гөрі еврей тегінен шыққан адамдар көп болуы мүмкін, бірақ олардың көпшілігі осы фактіні білмейді.