Кіріспе

Ирандық Бахаи дінінің жақтасы Зикрулла Хадем (немесе Дхикрулла Хадим; 1904–1986) – Бахаи дінінің ирандық жақтасы, 1952 жылдың ақпан айында діннің басшысы оны өмір бойына тағайындалған, ерекше басшылық қызметке ие болған «Діннің Қолы». 27 «Діннің Қолы» 1957 жылы Шоги Эффенди қайтыс болғаннан кейін діндегі биліктің ауысуында маңызды рөл атқарды. 1952 жылы тағайындалғаннан кейін, ол Бахаи дініне толық уақытын арнады және Иран, Африка, Еуропа, АҚШ және әлемнің кем дегенде 50 еліне саяхат жасады. 1960 жылдары Хадем мен оның әріптесі Уильям Сирс Батыс жарты шардағы ең белгілі Бахаи тұлғалары болды және дінді таратумен және оның бірлігін сақтаумен айналысты. 1952 жылға дейін ол Оңтүстік Ирандағы британдық мұнай компаниясында және Тегерандағы Ирак елшілігінде жұмыс істеді. Ол парсы, араб, ағылшын және француз тілдерін жетік меңгерген, оларды түрлі аудиториямен байланысу және туындыларды аудару үшін пайдаланған. Ол парсы және ағылшын тілдерінде бірнеше мақала, парсы тілінде Шоги Эффенди туралы кітап және 1977 жылы Дүниежүзілік Әділет Үйінің сұрауымен ұсынылған Бахаи қасиетті орындары туралы 134 томдық еңбек жазды.

Өмірбаян

Хадем 1904 жылы Тегеранда Насрулла мен Радийдің екінші баласы ретінде дүниеге келді. 1890 жылдары әкесі Аккада Абдул-Бағаға қызмет етіп, Одан «Хадим» (қызметші) атағын алды, ол отбасының тегі ретінде қабылданды. Зикрулла Тегерандағы Тарбият Бахаи мектебінде қысқа уақыт оқытты, содан кейін Англо-Персия мұнай компаниясында бас аудармашы және білім беру директоры болып жұмыс істеді, ағылшын тілді қызметкерлерге парсы тілін үйретті. Кейін ол компанияның британдық бас менеджерінің жеке көмекшісі болып таңдалды. Хадем 1925 жылы Бахаи Әлем Орталығына қажылыққа барды, онда Шоги Эффендимен кездесті – бұл кездесу оның өмірін өзгертіп жіберді. Сол жерде ол Бабтың қасиетті мазарының жоспарына көмектесті. 1930 жылы ол мұнай компаниясынан кетіп, Тегерандағы Ирак елшілігінің хатшысы болып жұмыс істей бастады, оның көп тілді білуі елшілікке пайда келтірді. 1933 жылдың 3 қазанында Жавидухт Жавидке үйленді, кейіннен Можан, Жена, Риаз, Рамин және Май деген бес балалары болды. Ол кездегі ирандықтар үшін бұл ерекше жағдай еді, ол әйеліне академиялық білім алуға қолдау көрсетті, нәтижесінде ол Тегеран университетінен бакалавр дәрежесін алды. Әйелімен бірге 1930 және 1940 жылдары Иранның дерлік барлық қалаларын аралап, Шоги Эффендидің тапсырмасымен жаңа мүміндерге барып, тарихи маңызы бар жерлерді суретке түсірді. Нейриз қаласына барғанда уақытша түрмеге қамалды. Ол 1937, 1938, 1939, 1940 және 1951 жылдары Хайфаға тағы бірнеше рет сапар шекті. Хадем 1938 жылдан 1960 жылға дейін Иран Бахаилерінің Ұлттық Рухани Ассамблеясында қызмет етті (бірақ Бахаи жаңалықтар қызметіндегі естелік жазбасында 1949-1960 жылдары деп көрсетілген) және 1950 жылдары оның қазынашысы болды. 1940-1957 жылдар аралығында Хадем Шоги Эффендиден Ирандағы Бахаи мекемелері мен жеке тұлғаларға хабарламалардың негізгі арнасы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пошта байланысы болмағандықтан, ол жеке өзі хабарларды жеткізуді ұйымдастырды, тіпті поштаны тасымалдау үшін жеке ұшақтарды жалдады. Хадем діннің алғашқы дамуына қатысты бірнеше артефактілерді сақтауға және тасымалдауға жауапты болды, мысалы, Абдул-Баханың қолмен жазған «Китаб-и-Икан» кітабы (Бахаулланың түсіндірмелерімен) және қазір Бахаи Әлем Орталығының мұражайында сақталатын Мулла Хусейннің қылышы.

Істің қолында

1952 жылы ақпанда Хадем Тегерандағы елшілікте қызмет етіп тұрғанда, Шоги Эффендиден оны діндегі ең жоғары тағайындалған лауазым – «Діни қызметтің қолдаушысы» (Hand of the Cause) етіп тағайындаған хабарлама алды. Барлығы 50 адам ғана осы лауазымға тағайындалған, қазір бұл атақ берілмейді. Жылжымайтын мүлік саласында табысқа жеткен ол, барлық қызметтерін өз қаражатымен атқаруға бел буды. Осыдан кейін ол Шоги Эффенди үшін толық уақыт жұмыс істеді, алдымен наурыз айында Римде өткен Бахаи конференциясына, содан кейін Еуропадағы барлық Бахаи орталықтарына сапар шекті. Бесси Нилл, The Press Democrat газетіне жазған мақаласында 1963 жылы оның саяхаттары туралы былай деп жазды: text=1952 жылдың қыркүйек айында ол Люксембургте өткен бесінші Еуропалық оқыту конференциясына қатысты. 1953 жылы ол АҚШ, Орталық және Оңтүстік Америкадағы Бахаи орталықтарын аралады, ал 1957 жылы Канадаға және ондағы көптеген Бахаи қауымдарына сапар жасады. Осылайша, Хадем мырза 11 жыл бойы Бахаи әлемдік орталығында, Хайфада (Израильде) немесе әлемнің әртүрлі аймақтарында Бахаи қызметімен үздіксіз айналысты. 1953 жылдан 1963 жылға дейін ол 50-ден астам елге және 1000-нан астам Бахаи қауымдарына саяхат жасап, әлемдегі ең көп саяхат еткен және ең құрметті Бахаилердің бірі атанды. Мысалы, Хью Адамсон оның саяхаттары туралы былай деп жазды: text=1953 жылы ол төрт (Континенттік) халықаралық оқыту конференциясына қатысып, Орталық және Оңтүстік Америкадағы орталықтарды аралады; 1954-1955 жылдары Үндістан, Пәкістан, Арабия түбегі және Ирактағы орталықтарды аралады; 1955 жылы Пәкістан, Жапония, Тайвань, Гонконг, Макао, Таиланд, Бірма және Үндістанға барды; 1957 жылы Панамадағы Орталық Америка конвенциясында Шоги Эффендиді өкілдік етіп, Италия, Швейцария, Дания, АҚШ, Панама, Коста-Рика, Никарагуа, Гондурас, Сальвадор, Гватемала, Британдық Гондурас, Мексика, Канада, Швеция, Финляндия, Норвегия, Голландия, Бельгия, Люксембург және Франциядағы орталықтарды аралады; 1958 жылы Австралиядағы Континенттік конференцияға қатысып, Индонезия, Таиланд, Бірма және Үндістандағы орталықтарды аралады; Франкфурттағы конференцияға қатысып, содан кейін Еуропа бойынша орталықтарды аралап, Сингапур мен Джакартадағы конференцияларға қатысты.

Басшылық дағдарысы

Дін 1957 жылдан 1963 жылға дейін дағдарыс кезеңін бастан өткерді. Шоги Эффенди 1957 жылдың 4 қарашасында мұрагерін тағайындамай дүниеден озды, ал 27 тірі қол белгісіз жағдайды қалай басқаруға болатынын шешу үшін 6 құпия кеңеске (немесе қатыса алмаған жағдайда келісімдерге қол қойды) жиналды. Хадем және қалғандары 1957 жылдың 25 қарашасында Дінге бақылауды жүктеу туралы хабарлады, Шоги Эффендидің өсиет қалдырмағанын және мұрагерді тағайындамағанын растады, ешқандай тағайындау мүмкін болмағанын айтты және Бахаи Дүниежүзілік орталығында Хайфа қаласында Қорғаушының атқарушы функцияларын орындау үшін олардың 9 мүшесін сайлады (бұл мүшелер Қорғаушылар деп белгілі болды). 1958 жылдың қазан айынан желтоқсан айына дейін Зикрулла Хадем Хайфадағы тоғыз Қорғаушы қолдың мүшесі ретінде қызмет етті, содан кейін саяхаттауын жалғастырды. 1959 жылдың соңында Хадем батыс жарты шарға көшуге ниеттенді, бірақ 1960 жылы АҚШ-қа көшкенге дейін Ирандағы істерін реттеуге шамамен бір жыл уақыт жұмсады. Ол батыс жарты шарда тұратын алғашқы Қол болды және біраз уақыт бойы Солтүстік және Оңтүстік Америкада қызмет ететін жалғыз Қол болды.

АҚШ-та

Хадем әйелімен алғашқыда Иллинойс штатының Шампейн қаласында, содан кейін Иллинойс штатының Урбана қаласында тұрды. Ол Американың түпкі тұрғындарына барып қалуға ерекше күш салды. 1962 жылы ол Аризонадағы Навахо үнді резервациясына Бахаи дінін жеткізуде маңызды рөл атқарды, ал оның әйелі оның құрметіне жергілікті халық арасында денсаулық сақтау білімін тарату үшін стипендия белгіледі. 1963 жылы Қолдар Әлемдік Әділет Үйін сайлауға шақырды және өздерін үміткерлікке қоюдан босатты. Хадем сайлауға қатысты, содан кейін Қауымның Қолдары өздерінің кеңселерін жапты. Хадем бахаилерді жаңа институтқа бағынуға шақырды. Отбасы 1965-1967 жылдары Нью-Йорк штатының Стейтен-Айленд қаласында екі жыл тұрды, содан кейін 1967 жылы Иллинойс штатының Эванстон қаласына, ал соңында Иллинойс штатының Скоки қаласына көшіп барды. 1971 жылы ол әлі тірі қалған 17 Қолдың бірі болды. 1972 жылы Әлемдік Әділет Үйі Хадемге бахаилер үшін тарихи маңызы бар орындар мен тұлғаларды зерттеп, құжаттауды тапсырды, ол 1977 жылы Әлемдік Әділет Үйіне ұсынылған 134 томдық еңбекпен аяқталды.

Жерлеу

Хадем 1986 жылғы 13 қарашада дүниеден өтті. Оның жаназасы 1986 жылғы 15 қарашада, сенбі күні болды. Ол сол күні Иллинойс штатының Скоки қаласындағы Мемориал парк зиратында жерленді, ол Бахаи ғибадатханасынан батысқа қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. 15-і күні түстен кейін ғибадатханада үлкен еске алу жиыны өтті. Ол қайтыс болғаннан кейін тағы 8 Қол тірі қалды. Оның дүниеден өткеніне төрт жыл өткен соң, оның әйелі Жавадүхт Хадем «Зикрулла Хадем, махаббатпен» (1990) атты өмірбаянын жариялады, кейін ол оны кеңейтіп парсы және испан тілдерінде қайта жариялады.