Кіріспе

Ирландиялық боксшы
Ирландиялық боксшы Саймон Бёрн (1806 – 2 маусым 1833), «Зөңрөлі асыл тас» деген лақап атымен танымал, ирландиялық жалаңаш қолымен жекпе-жеқтесетін балуан болған. Ол ауыр салмақтағы бокс бойынша Ирландия чемпионы атанған, Англиядағы ірі сыйлықтардың үмітімен және онда да ауыр салмақтағы чемпион болу ниетімен сол елге келген. 1741 жылдан бері тіркелген деректер бойынша, тірі қалған да, қаза тапқан да, өлімге әкеп соққан жекпе-жектерге қатысқан алты балуанның бірі болды. Бёрн ағылшын боксы заңсыз болғанымен, көптеген ықпалды тұлғалар қолдаған дәуірде өмір сүрді. Бірақ оның демеушілігі мен танымалдылығы оны сыбайлас жемқорлықтан, ірі тікелей ставкалардан және көрсетілген жекпе-жектерден қорғамады. Бёрн өмірінде сегіз рет жекпе-жеқке қатысқан, бірақ оның мансабының баяндамалары соңғы үш жекпе-жегіне – шотланд чемпионы Александр Маккейге, ағылшын чемпионы Джем Уордқа және Англияның бос чемпионы үшін Джеймс Бёркке қарсы өткен жекпе-жектерге бағытталған. Маккей Бёрнмен болған жекпе-жектен алған жарақаттарынан кейін ертесі күні қайтыс болды, ал оның туған Шотландиясында тәртіпсіздіктер орын алды. Бёрн келесі жекпе-жегінде Джем Уордтан жеңіліс тапты, кейбір сарапшылар оның жекпе-жекесуге жеткілікті жағдайда болмағанын айтты. 1833 жылдың мамырындағы оның соңғы жекпе-жегі Джеймс Бёркке қарсы 99 раундтан тұрды, ол 3 сағат 6 минутқа созылды – бұл тарихқа енген ең ұзақ сыйлықты жекпе-жектің рекорды. Бёрн үш күннен кейін алған жарақаттарынан, әсіресе миына келген зақымдардан қайтыс болды. Бёрк қамауға алынып, кінәлі деп танылды, бірақ ақталды. 1838 жылы тағы бір балуан, Уильям Фелпс, сондай-ақ Брайтон Билл деп танылған, қайтыс болғаннан кейін, Лондонның жүлделік ринг ережелері сыйлықты жекпе-жектің ережелерін нақтылау және қауіпсіздік шараларын енгізу үшін қабылданды. Осы ережелер қазіргі бокс спортының негізін құрайды.

XIX ғасырдың басындағы ағылшын боксы

XIX ғасырдың бірінші жартысында ұрыс-керіс, яғни жүлделі жекпе-жек, британдық қоғамда ерекше орын иеленді. Патшалық әміршілердің төменгі сатыларынан бастап, оны қолдау көрсетілгенмен, 1715 жылғы Тәртіпсіздік туралы заңға сәйкес ол заңсыз саналды. Аталған заң тәртіпсіздікті "үш немесе одан көп адамның өз еркімен жиналып, халықты қорқытып, зорлық-зомбылық әрекетін бірлесіп жасау ниетімен тудыратын жаппай бұзылыс" деп анықтады. Боксшы Джордж Стивенсон 1741 жылы ағылшын чемпионы Джек Броутонмен өткізген 35 минуттық жекпе-жектен кейін бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Бұл оқиға Броутонды, оның меценаттарының көмегімен, мұндай жағдай қайталанбауы үшін ережелер жасауға итермеледі. 1743 жылдың 16 тамызында жарияланған Броутонның ережелері қарсыластың денесінің белден төменгі бөліктерін ұруға немесе ұстауға, сондай-ақ ол құлаған кезде ұруға тыйым салды, бірақ қалған мәселелерді төрешілердің қалауынша шешуге мүмкіндік берді. Раундтардың ұзақтығы белгілі болмады және бір шайқасушы жерге құлаған немесе лақтырылғанша жалғасты. Одан кейін оның командасы оны 30 секунд ішінде "қарақатқа" – ринг ортасына – қайтаруға құқылы болды, әйтпесе оның қарсыласы жеңіске ие деп жарияланды. Броутон 18 жыл бойы Англия чемпионы болды. 1820 жылдарға қарай бокс "құмар ойынына байланысты жемқорлықтың" ошағына айналды. 2008 жылғы шамамен есептегенде бұл 13 600 фунт стерлингке тең болатын.

Бёрн Маккейге қарсы

Александр МакКейге қарсы жекпе-жек Бёрннің танымалдылыққа ие болған алғашқы қадамы болды. 1830 жылдың 2 маусымында "Ирландия чемпионы" атанған Бёрн, Англияның ауыр салмақ чемпионы Джем Уордқа шақыру үшін "Шотландия чемпионы" Маккеймен күресті. Маккейдің боксы ғылыми бокс теориясынан гөрі, қанағатсыз күшке негізделген, бірақ жекпе-жек 47 раундқа созылды, содан кейін Маккей сол қолымен тамағына жасаған аса күшті соққыдан құлдырап қалды. Оны бұрышына көтеріп алып, қатты бас ауруынан шағымданып, есін жинады. Оқиға орнындағы хирург оған қан таратты және оны жергілікті қонақүйге, Уоттс Армсқа жеткізді, ол келесі күні кешкі сағат 9:00-де қайтыс болды. Денсаулық сақтау мамандарының сараптамасы бойынша, өлімнің себебі мидың зақымдануы болды. Глазгода төрт адам қаза тапты, ал рим-католик шіркеуі өртеніп, тоналғаннан кейін көтерілісті тоқтату үшін драгун әскері шақырылды (халық Бёрн, ирландтық екенін ескере отырып, оны рим-католик деп ойлаған болуы мүмкін). Бёрн үш күннен кейін Ирландияға бағытталған паромда елден қашуға тырысқанда тұтқындалды.

Берн Уордқа қарсы

МакКейдің өлімінен кез келген жауапкершілік алынған Бёрн 200 фунт стерлинг сыйлық ақшасын алды және жеңімпаз ретінде ағылшын ауыр салмақ чемпионы Джем Уордпен жұдырықтасуға құқыққа ие болды. Жұдырықтасу бастапқыда 1829 жылдың 10 наурызында Лестерде өтуі жоспарланған, бірақ соңғы сәтте Уорд өзінің нашар күйде екенін және жұдырықтасуға тым ауру екенін мәлімдеді, бұл оның демеушілері мен достарының наразылығын тудырды. Уордтың рингке шығудан бас тартқаны туралы әңгімелер тарады, егер ол жеңіліп қалса, 250 фунт стерлинг сыйлық ақшасы және қосымша 250 фунт стерлинг алған жағдайда ғана шығатынын айтты; бұл оқиға кейбір жерлерде «Лестер алаялығы» деп белгілі болды. Уорд екі жыл бойы жұдырықтаспады, бірақ ол Бёрнмен 1831 жылдың 12 шілдесінде Вилликотта, Стратфорд-апон-Авонның жанында кездесті. Әр жұдырықтасушыға 200 фунт төленді. Уорд жасырақ болғанымен, бір сағат он жеті минуттан кейін жеңіске жетті, осы кезде Бёрннің екіншілері Том Спринг пен Том Рейнольдс 33-ші раундта оның жігітін рингтен шығарды. Көрермендердің бірі Бёрн жекпе-жеке дайын болмаған болуы мүмкін екенін айтты, себебі «оның сыртқы түрі оның сергектік күші бар екенін көрсетпеді»; бокс тарихшысы Гилберт Одд бұл жұдырықтасуды «ұятты» деп сипаттады. Тағы бір бақылаушы атап өтті: «Екеуінің де көзі қарауып қалмаған, екеуінің де көзге түсетін жарақаты болған жоқ».

Берн Бёркке қарсы

Джем Уорд рингтен кететінін 29 қаңтарда "Bell's Life in London" журналында жарияланған хатында мәлімдеді. Беркпен жекпе-жектен бас тартқаны үшін көпшілік тарапынан сынға ұшыраған Уорд, Берннің күштірақ жекпе-жекші екенін түсінді және Берк пен Берн арасындағы жекпе-жектің жеңімпазын жаңа чемпион ретінде мойындауға уәде берді. Жекпе-жек 1833 жылғы 30 мамырда Гертфордширдегі Сандридж және Уитампстед ауылдары арасындағы жалпы иелікке жататын Номансленд аймағында өтті. Бёрк салмағын өлшеді және 5–4 есебімен аздаған фаворит ретінде жарысқа қатысты. Берн жақын маңдағы Сент-Олбанстағы "The Woolpack" тавернасына жеткізілді, онда оған Том Спринг көмектесті. Жекпе-жек кешінде Берн өлімге жақын деп есептелді, бірақ келесі екі күнде жағдайы жақсарғандай болды және достарына көрсеткен қамқорлығы үшін алғыс айтуға жеткілікті ес жиып алды. Бірақ 1833 жылғы 1 маусым күні түстен кейін жағдайы нашарлап, келесі күні қайтыс болды; өлім себебі "мидағы қанның тоқырауы" деп көрсетілді. Берннің өзі басқаша ойлаған, өлімінен бұрын бір үй қызметшісіне: "Егер мен өлсем, бұл мен алған соққыдан емес, қорлықтан болады. Сол жекпе-жекте жеңіліске ұшырағаннан гөрі өлгенім артық" деді. Ол Дублинде әйелі мен төрт баласын қалдырды.