Кіріспе

Әскери тактика

Көлденең құрылым (немесе "бұрылған қанат") – шабуылдаушы армияның күштерін жаудың бір қанатына шабуыл жасауға шоғырландыратын әскери тактика. Армия командирі күшінің көп бөлігін бір қанатқа жинақтап, қалғанын жаудың қатарын ұстап тұруға пайдаланады. Бұл, күші әлсіз немесе тең армия командиріне олардың саны бойынша жергілікті басымдыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Командир содан кейін жауды бөліп-жарып жеңуге тырысады. Көптеген сәтті генералдар осы тактиканы қолданған. Көлденең құрылым түрлі жағдайларда күрделі маневрлерді орындай білуге қабілетті, тәртіпті әскерлерді талап етеді.

Егжей-тегжейлі

Көлбеу шеппен шабуыл жасау кезінде әскердің қолбасшысы бір бөлігін әдейі әлсіретіп, күштерін басқа жаққа шоғырландыратын. Олар бұрышты немесе көлбеу формация құрып, әлсіз жақтан бас тартып, жаудың ең күшті жағына күшін шоғырландырып шабуылдайтын. Ең маңызды жақ қауіпсіздікке қол жеткізгеннен кейін, қолбасшы әскерді 90 градусқа бұрып, жау шебін қоршап алатын, ал көлбеу формация алға жылжуын жалғастыратын. Шабуылға қатыспаған эшелондар қарсыластың әскерін қорғаныс күшін көрсетіп, тығырықтап ұстау арқылы маңызды рөл атқаратын, осылайша шабуылдаушы эшелондарға жау күшінің алаңдауын қамтамасыз ететін. Кейде екі қолбасшы да бірдей тактика қолдануға тырысатын (мысалы, Диадохилер Александрдың тактикасын қайталауға ұмтылған). Бұл тактика Пруссия королі Фридрих II-нің ең сүйікті әдісі болған.

Талаптар мен кемшіліктер

Фредериктің бұрыштама бұйрығын дұрыс орындау үшін үш негізгі талап қажет болды. Біріншіден, әр офицер "қатардан колоннаға" өту арқылы батальонды қалай құруды, колоннадағы өз орнын қалай сақтауды және содан кейін, соңғы шабуылға дейін, қалыпты немесе эшелонмен қайта орналасуды нақты білуі керек еді. Екінші, маңызды талап – жауынгерлердің тығыз формацияда және бірқадамды жүруі. Рим империясы заманынан бері белгілі бір ритммен жүру қолданылмаған; алайда, ритмсіз жүріс немесе ‘жол қадамы’, жауынгерлер бір-біріне соқтығыспауын қамтамасыз ету үшін кеңірек формацияны қажет етті, ал бұрыштама бұйрығы мұндай құрылымсыз формацияларда іске асырыла алмайтын еді. Соңғысы, бұрыштама бұйрығының сәтті болуы үшін қарсыластың басшылары Фредерик техникасынан хабарсыз болуы керек еді, оған олардың жылдам әрекет етуімен тойтарыс беруге болады; шабуыл үшін олардың орналасуын жылдам өзгерте алмайтын, шатасқан жау әскері қажет болды. Фредериктің бұрыштама бұйрығы жаудың әлсіз жерін басып алу ниетінен туды, осылайша Пруссияның кіші күштеріне шайқас алаңында басымдыққа ие болуға мүмкіндік берді. Бұрыштама бұйрығын шайқаста қолданудың қауіптері де болды, атап айтқанда, екі қанаттың арасында қатаңдық тудыру немесе екі күш толығымен байланысын жоғалту қаупі. Сонымен қатар, Фредериктің бұрыштама бұйрығы ұзақ жүріс талап етті, ол түнде немесе шабуылдың таңғы сағаттарында жасалуы керек еді, бұл Пруссия әскерінің жаумен кездескен кезде көбінесе шаршаған болуын білдірді. Бұрыштама бұйрығының тағы бір қауіпті жағы – ол толыққанды нық қадамды талап етті, себебі орындалғаннан кейін шабуылдаушы эшелондар қайта шақырылмайтын еді.

Ежелгі дәуір

Алғашқы рет б.з.д. 371 жылы Леуктра шайқасында Эпаминондас басқарған тебандықтар спарталықтарды жеңгенде, олар сол жақ қанатын елу қатарға дейін нығайтып, әскерді фронт бойына тегіс жайғастырудың орнына осы тактиканы қолданды. Бұл әдіс бұрынғы Тегира шайқасынан бастау алған болуы мүмкін, онда Эпаминонданың саяси одақтасы Пелопида басқарған тебандықтар ең жақсы әскерлерін сол жақ қанатына шоғырландырған. Македониялық Филипп Тебада тұтқын болғанда Эпаминонданың тактикасын үйренді, ал оның ізбасарлары, соның ішінде Ұлы Александр да, оны жорықтарында пайдаланды. Асклепиодот өзінің "Тактика" еңбегінде бұл тактиканы көлбеу фаланга (локсэ фаланга) деп атады. Вегеций бұл тактика, соңынан шайқас құрылымының көлденең түріне айналғандығы туралы жазған.

Орта ғасырлар

Қазанның "шекеш пен науа" деп аталатын түрін Халид ибн әл-Валид 636 жылы Ярмук шайқасында өте тиімді қолданды. Ол барлық атты әскерін оң қанатының артына жинап, византиялықтардың сол қанатына атқыштар мен жаяу әскердің біріккен шабуылын жүргізді, сонымен бірге орталық және сол қанатына жаудың орталық және оң қанатын байлап тұру үшін шағын шабуылдар жасауға бұйрық берді. Осылайша византиялықтардың сол қанаты толығымен жойылды, ал византиялық атты әскер шайқас алаңынан ығыстырылды, орталық бөлігі қоршалып, арабтардың күшті жеңісіне әкелді. Тағы бір императорлық генерал Раймондо Монтекукколи, ең жақсы күштерді әрқашан қанаттарда орналастыру керек және шабуылды күшті қанат бастауы керек деп есептеді. Ол қазіргі заманғы генералдардың біріншісі болды, ол көлденең шайқас құрылымына ұқсас тактиканы қолданды, ал Пруссияның Фридрих II Монтекукколидің еңбектерін жақсы білді. 1757 жылғы Россбах шайқасы көлденең шайқас құрылымын ең нашар және ең жақсы жағдайда көрсетті. Көптеген, нашар оқытылған және тәртіпсіз одақтас әскері пруссиялықтардың сол қанатына ойсыз және нашар орындалған көлденең шабуыл жасауға тырысты. Пруссияның әлдеқайда кіші, бірақ жақсы даярланған және өте тәртіпті әскері алға жылжып келе жатқан одақтастардың оң қанатына жақсы жоспарланған және тамаша орындалған көлденең шабуыл жасады. Пруссиялықтардың кері шегінуі одақтастарды одан әрі шабуылға итермеледі, олардың тығыз колонналарын одан әрі бұзып жіберді. Алдыңғы қатардан қатал мылтық пен зеңбірек атысын, сондай-ақ жасырын атты әскердің қанаттан және арттан шабуылын пайдалана отырып, пруссиялықтар одақтастардың оң қанатын жылдам жойып, олардың армиясын талқандады. Фридрих Ұлының пруссиялық генералдары осы тактиканы өздерінің әдісімен қолданды. Пруссиялық шабуылдаушы әскер жауға тікелей бағытталған күшті жаяу әскер күшін жіберді. Алдыңғы қатардағы әскерлер жаудың назарын аударды, ал қалғандары олардың артында маневр жасады. Олар сондай-ақ жергілікті кедергілерді пайдаланып, қиын жерді немесе зеңбірек пен мылтық атысының түтінін маневрлерді жасыру үшін пайдалана алатын. Пруссиялық атты әскер негізгі күштің қанатын қорғайтын етіп орналастырылды. Фридрих тіпті жоғары офицерлеріне сан жағынан кемдіктің "оның көлденең бұйрығын" жүзеге асыру кезінде тиімді екенін айтты, өйткені олар тек бір қанатты әлсіретіп, екіншісін күшейте алатын. Армияның негізгі бөлігі күштерін бір жаққа таратып, эшелонға (немесе "көлденең бұйрыққа") орналастырады, атыс күшін таратып, күшті жау қанатына күшейтілген қысыммен шабуыл жасайды. Содан кейін қорғаныш атты әскер жаудың кез келген құлдырауын пайдаланады. Фридрих өзінің көлденең бұйрығын алғаш рет 1745 жылы Хоэнфридберг шайқасында қолданды, содан кейін 1757 жылы Лейтен шайқасында сан жағынан кем болғанына қарамастан, үлкен жеңіске жетті. Осы онжылдықта, Силезия соғыстары мен Жеті жылдық соғыс аралығында Фридрих өзінің әскеріне көлденең шайқас құрылымы бойынша барлық маневрлерді жетілдірді. Фридриктің көлденең бұйрығының теориялық бастауларын 1742 жылдың наурызында Сееловицтің екі нұсқаулығында ("Instruction für die Cavalleire", 17 наурыз, Oeuvres, XXX, 33; "Disposition für die sämmtlichen Regimenter Infanterie", 25 наурыз, Oeuvres, XXX, 75) көруге болады. Неміс бас штабының мүшелері Фридриктің Екінші Силезия соғысынан кейін ғана көлденең бұйрыққа толыққанды берілгенін, ал Жеті жылдық соғыста тактиканы толыққанды қолданғанын мәлімдеді; алайда Отто Херман штаб тарихшыларының көлденең бұйрықтың мәнсіз анықтамаларына қарсы шығып, Фридриктің Моллвиц пен Чотуцизде көлденең шабуыл жасауға тырысқанын мәлімдеді. Фредериктік көлденең бұйрықтың пайда болуына ең ықтимал және маңызды аргументтер Рудольф Кейбельден келді, ол Фридриктің оны Хоэнфридбергтен бастап жүзеге асырып келе жатқанын айтты. Австриялықтар Силезия үшін соғыстарда құнды сабақ алғандықтан, Фредериктік тактика, Фридриктің хабаршыларынан білгендей, Вена кабинетінде талқыланған тақырып болды, онда Франциск I, Киелі Рим императоры, "Ескі Фрицтің" әскерлеріне ауыр жүк түсіретін бір қанатты шабуыл стилін ұнататынын айтты. 1760 жылы генерал-майор Гзеттрицтің тұтқындалуынан алынған ресми құжаттар Фридриктің көлденең тактикасына тікелей көз жеткізді, яғни Фридриктің тактикасына қарсы тұра алатын жақсы хабардарланған әскермен енді айналысуға болады. Сонымен қатар, пруссиялық әскерлер мақсатына жеткен кезде қатты шаршағандықтан, Кунерсдорфтағы сияқты жақсы орналасқан жауды немесе Зорндорф шайқасында немесе Торгау шайқасында сияқты кенеттен бұрылыс жасаған жауды кері қайтаруға қабілетсіз болды.