Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фиджи президенті мен вице-президенті лауазымдарына сайлау 2006 жылдың 8 наурызында өтті, осыған орай Басшылар кеңесі Ламидегі Tradewinds конгресс орталығында сайлау алқасы ретінде жиналды. Кеңес президент Рату Йосефа Илоилоны (жақында 85 жасқа толған) және вице-президент Рату Джони Мадраививиді кезекті бес жылға қайта сайлады.
Elections to the offices of President and Vice President of Fiji took place on 8 March 2006, when the Great Council of Chiefs met as an electoral college at the Tradewinds Convention Centre in Lami. The Great Council re elected President Ratu Josefa Iloilo (who had recently turned 85) and Vice President Ratu Joni Madraiwiwi to another five year term.
Илоилоның зейнеткерлік жоспарлары
2005 жылғы 29 қарашада "Фиджи Таймс" газетіне президент Илоилоның отбасы мүшесі, атын жарияламау шартымен, оның қазіргі өкілеттігі 2006 жылғы 13 наурызда аяқталғаннан кейін тағы бір мерзімге үміткер болмайтынын мәлімдеді. Отбасы мүшесі президенттің жоспарларын 2005 жылы Надиде өткен Фиджи Бизнес Үздіктеме сыйлықтары салтанатында сөйлеген сөзінде айтқанын, онда бұл оның соңғы ресми шарасы болуы мүмкін екенін білдіргенін жеткізді. Оның зейнетке шығу ниеті денсаулығына қатысты алаңдаушылықтардан емес, отбасымен және өзі басқаратын тайпасымен көбірек уақыт өткізуге деген құштарлығынан туындады, деді дереккөз. Басшылар Кеңесінің төрағасы Рату Овини Бокини Ұлы Кеңеске зейнетке шығу жоспары туралы ешқандай ресми хабарлама түспегенін хабарлады. Президенттің кеңсе меңгерушісі Рупени Начева, премьер-министр Лайсения Қарасе және президенттің туысы Рату Иеремия Тавайкия да оларға мұндай ниет туралы хабарланбағанын айтты. 2005 жылғы 20 желтоқсанда Фиджи әскери күштерінің қолбасшысы коммодор Фрэнк Байнимарама парадта президент Илоилоның 2006 жылы зейнетке шығатынын мәлімдеді. Президент кеңсесі 2006 жылғы 11 қаңтарда президенттің наурыз айында зейнетке шығуға ниеттенгенін, бұл туралы Таяу Шығысқа жасаған сапарынан кейін хабарлады. Президенттің көптеген ресми функцияларын орындайтын вице-президент Рату Джони Мадраививи ықтимал мұрагер деп есептеледі. Алайда, Рату Овини Бокини 2006 жылғы 17 қаңтарда Басшылар Кеңесіне мұндай шешім туралы хабарланбағанын мәлімдеді.
Speaking on condition of anonymity, a member of President Iloilo's family told the Fiji Times on 29 November 2005 that he did not intend to seek another term when his present term ended on 13 March 2006. The family member said that the President had already hinted of his plans during a speech at the 2005 Fiji Business Excellence Awards in Nadi, in which he said it might be his last official function. His plans to retire were motivated not by concerns about his health, but by his desire to spend more time with his family and tribe, of which he is the Paramount Chief, the source said. Great Council of Chiefs Chairman Ratu Ovini Bokini said that the Great Council had received no official notice of any retirement plans. The President's official secretary, Rupeni Nacewa, Prime Minister Laisenia Qarase, and Ratu Jeremaia Tavaiqia, a relative of the President, also said that they had not been informed of any such intention. On 20 December 2005, Commodore Frank Bainimarama, the Commander of Fiji's Military forces, told a parade that President Iloilo would in fact be retiring in 2006. The president's office confirmed on 11 January 2006 that the President did intend to retire in March, following a tour of the Middle East. The Vice President, Ratu Joni Madraiwiwi, who already performs many of the President's official functions, is considered a likely successor. Ratu Ovini Bokini said on 17 January 2006, however, that the Great Council of Chiefs had yet to be notified of any such decision.
Илоило қайта қарайды
2006 жылдың 2 ақпанында Басшылар кеңесінің кеңсесі Илоилоның тағы бір мерзімге қызмет етуге дайын екенін мәлімдеді, бұл оның жақын арада зейнеткерлікке шығуы туралы айлар бойы тараған болжамдарға қарамастан болды. Бұл жаңалықты «Азаматтардың конституциялық форумы» адам құқықтары ұйымының өкілі, пастор Акуила Ябаки құптады. Президент Илоило мен вице-президент Рату Джони Мадраививи – «күшті серіктестік» құрды, ол көптеген азаматтарға белгісіздік кезінде қауіпсіздік сезімін сыйлады, деді Ябаки. Әскери өкіл, капитан Неуми Левени 7 ақпанда «Радио Голд» радиосында хабарланған, Әскери командирі, коммодор Франк Байнимараманың президентке оның қарттығы мен денсаулығының нашарлығына қарамастан, қайта тағайындалуға өзіндік ұсыныс жасауға қысым көрсеткені туралы қауесеттерді жоққа шығарды. Левени әскерилердің бұл мәселеге қатысы болмағанын айтты. Ұлттық одақ партиясының (НАПФ) президенті, Басшылар кеңесінің бұрынғы төрағасы Рату Эпели Ганилау 7 ақпанда Басшылар кеңесіне өз шешімін қабылдауға тыныш қалғандары жөн екенін айтты, олардың президентті таңдау құқығы бар болғандықтан, олардың шешіміне толық құрмет көрсетілуі керек. Оның айтуынша, аты-жөнін атамаған кейбір адамдардың пікірлері құрметсіздік тудырды. Оның пікірін Ұлттық федерация партиясының (НФП) бас хатшысы Прамод Рае және Кадаву провинциялық кеңесінің төрағасы Рату Жосатеки Наваловало да бөлісті. «Фиджи Таймс» газетінің 10 ақпандағы санында хабарланғандай, Наваловало басшыларға бұл мәселені өздерінің даналығымен, араласусыз шешуге рұқсат етілуі керек екенін айтты.
On 2 February 2006, the office of the Great Council of Chiefs announced that Iloilo had indicated his willingness to serve for another term, defying months of speculation about his imminent retirement. The announcement was welcomed by Rev. Akuila Yabaki of the Citizens Constitutional Forum, a human rights organization. President Iloilo and Vice President Ratu Joni Madraiwiwi were a "formidable partnership" which gave many citizens a sense of security in a time of uncertainty, Yabaki said. Military spokesman Captain Neumi Leweni spoke out on 7 February to deny rumours, reported on Radio Gold, that the Military Commander, Commodore Frank Bainimarama, had pressured the President into offering himself for reappointment despite his advanced age and ambiguous health. The Military had not been involved in any way, Leweni said. National Alliance Party (NAPF) President Ratu Epeli Ganilau, a former Chairman of the Great Council of Chiefs, said on 7 February that the Great Council should be left in peace to make its decision, which should be fully respected, as it was their prerogative to choose the President. Comments from certain individuals, whom he did not identify, had been disrespectful, he said. His sentiments were shared by Pramod Rae, General Secretary of the National Federation Party (NFP), and by Ratu Josateki Nawalowalo, Chairman of the Kadavu Provincial Council, who was quoted by the Fiji Times on 10 February as saying that the chiefs must be allowed to decide the matter, in their wisdom, without interference.
Әскери мәселелер
10 ақпанда капитан Левени президенттің конституциялық түрде әскерилердің бас қолбасшысы екенін ескере отырып, 2000 жылғы төңкеріске қатысы бар адамның осы лауазымға тағайындалуына жол бермейтінін мәлімдеді. Әскерилер бұл позицияны 16 ақпанда, Фиджи телеарнасы 2000 жылғы төңкеріске байланысы бар белгілі бір басшының вице-президенттік лауазымына қаралып жатқаны туралы хабарлағаннан кейін қайталады. Fiji Village бұл басшыны 2004 жылғы қарашада төңкеріске қатысқан қылмыстары үшін сотталғаннан кейін ұятқа қалып, отставкаға кеткен бұрынғы вице-президент Рату Йопе Сенилоли деп атады. Бірнеше Тайлеву басшылары оның қайта тағайындалуын қолдады. Басшылар кеңесінің төрағасы Рату Овини Бокини 22 ақпанда Fiji Village басылымына берген сұхбатында, Кеңестің кандидатты қабылдамауға құқығы жоқ екенін айтты. Алайда, Сенилоли өзінің қайта тағайындалуға құқығы жоқ екенін, өйткені ол әлі де шартты түрде жазасын өтеуде екенін мәлімдеді. Fiji Village 2006 жылдың 23 ақпанында кейбір басшылар президенттік немесе вице-президенттік лауазымға Туи Какауды (Товатаның жоғары басшысы) Рату Наикама Лалабалавуды ұсынуды жоспарлап отырғанын хабарлады. Фиджидің көлік министрі болған Лалабалаву 2005 жылы төңкеріске қатысқан әскери бүлікке қатысқаны үшін сегіз айға бас бостандығынан айырылды. Мазмұны жарияланбағанмен, 21 ақпанда Fiji Sun басылымы әскерилердің президент Илойлоға жеті беттік хат жібергенін, егер төңкеріске қатысқан адам президент немесе вице-президент болып тағайындалса, "қажеттілік доктринасын" қолдануға мәжбүр болатынын мәлімдегенін жазды. Келесі күні капитан Левени қазіргі президент пен вице-президент тағы бір мерзімге қызмет етуге дайын болғандықтан, басқа кандидаттарды ұсынудың қажеті жоқ екенін айтты. Рабукавака 22 ақпанда бұл позицияны қайталады, бірақ жеті беттік хаттың жіберілгенін жоққа шығарды. Fiji Live сайтының хабарлауынша, 23 ақпанда Бас прокурор Коринияси Бейл конституцияда қылмыстық құқық бұзушылықтарға сотталған адамдардың мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуына қатысты ережелердің жоқтығын айтты. Fiji Live 24 ақпанда Рабукаваканың сөзін келтіріп, әскерилердің төңкеріске қатысқандардың президент немесе вице-президент болып тағайындалуына қарсы екенін мәлімдеді. Ол Бас прокурор Коринияси Бейлдің бұрын сотталған адамның президенттік немесе вице-президенттік лауазымда отыруына конституциялық кедергі жоқ деген мәлімдемесін сынады, бірақ мұндай жағдай туса, әскерилер "қажеттілік доктринасын" қолданады деген қорқытуды жоққа шығарды. 7 наурыздағы Fiji Live сайтындағы хабарламада Рабукавака әскерилерді салмақты шешім қабылдауға шақырды. "Біз президенттік және вице-президенттік лауазымдарға отыратын адамдардың мінез-құлқы мен сенімділігіне баса назар аударамыз", - деді Рабукавака. Ол лауазымның беделін түсіретін адамды таңдамауға шақырды. Алайда, төңкеріске қатысқан адам тағайындалса, әскерилер не істеуі мүмкін екенін айтудан бас тартты, гипотетикалық сценарийлерге түсініктеме бермейтінін мәлімдеді. Бұл мәлімдеме премьер-министрдің күні бұрын заң үстемдігін құрметтеуге және президент пен вице-президентті таңдауға араласпауға шақырғаннан кейін жасалды. Лайсения Карасе конституциялық түрде кеңес алуға құқығы бар екенін, бірақ шешімге әсер етуге тырыспайтынын айтты.
On 10 February, Captain Leweni warned that as the President is constitutionally the Commander in Chief of the Military, they would not allow any chief implicated in the 2000 coup to be appointed to this position. The Military reiterated this stance on 16 February, following a Fiji Television report that a prominent chief with links to the 2000 coup was being considered for the post of vice president. Fiji Village identified this chief as Ratu Jope Seniloli, the former vice president who resigned in disgrace in November 2004 following his conviction on coup related offences. Several Tailevu chiefs were reportedly campaigning for his reinstatement. Great Council of Chiefs Chairman Ratu Ovini Bokini was quoted by Fiji Village on 22 February that the Great Council did not have the authority to reject any nomination. Seniloli himself, however, revealed that he was not eligible for reinstatement, as he was still technically serving his prison sentence extramurally. Fiji Village reported on 23 February 2006 that some chiefs wished to nominate Ratu Naiqama Lalabalavu, the Tui Cakau (Paramount Chief of Tovata) for the office of President or Vice President. Lalabalavu, who was also Fiji's Minister for Transport, served an eight month prison sentence (most of it extramurally) in 2005 for his role in an army mutiny) connected with the coup. Although the contents were not revealed, the Fiji Sun claimed on 21 February that the Military had sent a seven page letter to President Iloilo, threatening to invoke the "Doctrine of necessity" if a coup convict was appointed president or vice president. The next day, Captain Leweni said that with an incumbent president and vice president willing to serve for another term, it would be "pointless" to nominate anyone else. Rabukawaqa reiterated this stance on 22 February, but denied knowledge of the seven page letter alleged to have been sent. According to Fiji Live, Attorney General Qoriniasi Bale revealed on 23 February that the Constitution is silent on whether persons convicted of criminal offences are eligible to hold public office. Fiji Live quoted Rabukawaqa on 24 February as reiterating the Military's opposition to any coup convict being appointed president or vice president. He strongly criticised Attorney General Qoriniasi Bale for saying that there was no constitutional bar to an ex convict holding the Presidency or Vice Presidency, but denied that the Military had threatened to use the Doctrine of Necessity should such a scenario occur. In another Fiji Live report on 7 March, Rabukawaqa called on the Military to make a wise choice. "Our concern will be the character and the credibility of the nominations of the people who will actually sit in the office of the President and the Vice President," Rabukawaqa said. No person who would bring the office into disrepute should be chosen, he insisted. He refused, however, to say what the Military might do if a coup convict were to be appointed, saying that he would not comment on hypothetical scenarios. His comments followed a call the previous day from the Prime Minister to respect the rule of law and avoid interfering in the selection of the president and vice president. Laisenia Qarase said that he himself would not attempt to influence the decision, even though he was constitutionally entitled to be consulted.
Басқалардың пікірлері
Әскерилер сайлауға күмәнмен қараған жалғыз мекеме емес. Сокуку ни Вакавулева ни Таукей (СВТ) Бас хатшысы Эма Друавеси 16 ақпанда Сенилолидің қайтадан билікке оралуына таң қалмайтынын айтты, себебі көптеген төңкеріс жасағандар бұрынғы лауазымдарына қайта орналастырылған. Ол Сенилолидің мүмкін қайта оралуының әскерилерге қарсы үкіметтік науқанның бөлігі болуы мүмкін екенін және оған жауап беруге дайын болу керектігін мәлімдеді. Фиджи еңбек партиясының (FLP) вице-лидері Посеси Буне де Фиджи Республикасы Әскери күштерінің қолбасшысы лауазымынан коммодор Франк Байнимараманы алып тастайтын, үкіметке жақын басшымен президент Илоилоны алмастыру қадамдары жасалып жатқанын айтты. Алайда, Премьер-министр Лайсения Карасе Буненің мәлімдемесін негірсіз деп жоққа шығарды, үкіметтің Басшылар кеңесінің шешіміне араласпайтынын мәлімдеді. Фиджи Таймс газетінде (26 ақпан) жарияланған басқа бір мәлімдемеде Рату Эпели Ганилау Басшылар кеңесі 1992 жылы қабылдаған іріктеу критерийлерінің бар екенін айтты. Конституция, принцип бойынша, Фиджидің кез келген азаматына Президенттік немесе Вице-президенттік лауазымды иеленуге рұқсат бергенімен, Басшылар кеңесінің критерийлері таңдалған адамның тектік тұрғыдан басшы болуын, тәжірибелі және ұлттық көшбасшы ретінде құрметтелгенін талап етеді. "Сонымен қатар, тағайындалған адам ешқандай қылмыс үшін сотталмауы керек", - деп мәлімдеді Ганилау. Президент Илоило және Вице-президент Мадраививи осы критерийлерге сәйкес таңдалған, деді Ганилау. Ол бұрынғы Вице-президент Сенилолимен, оның мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталғаннан кейін, Басшылар кеңесінің төрағасы ретінде кездескенін, кеңсе қызметін қорғау мақсатында болғанын айтты. Басшылар кеңесінің Бас хатшысы Асесела Садоле 28 ақпанда жауап беріп, іріктеу критерийлерін Басшылар кеңесі белгілегенін және оны өзгертуге құқылы екенін мәлімдеді. Ол бұл тек нұсқаулық екенін айтты. Ұлттық Бірлік Партиясының (PANU) басшысы Понипате Лесавуа 27 ақпанда Илоилоны қолдады және Ба мен Буребасага басшыларын оны қолдауға шақырды. Ол басшылардың таңдау жасағанда ешбір елді бұрынғы сотталғандар басқармауы керектігін ескеретініне үміттенді. "Бізге таза және адал адамдар керек, сондықтан басшыларымыз оларға (Илоило мен Мадраививиге) екінші мүмкіндік беруі керек, ал түрмеден адам өлтіруге ұқсас қылмыстар үшін шыққан адамдарды таңдамауы керек", - деп Фиджи Таймс газеті келтірген. Фиджи еңбек партиясының (FLP) жетекшісі Махендра Чаудри 5 наурызда Fiji Live телеарнасына берген сұхбатында Илоилоны президенттікке, ал Мадраививиді вице-президенттікке қолдағанын айтса да, ең жоғары екі лауазымның біріне фиджилік емес адамды тағайындау жомарттық болар еді. Ол сондай-ақ төңкеріс жасағаны үшін сотталғандардың біреуіне осы лауазымды беруге қарсы екенін мәлімдеді. "Бұл біздің ұлтымыздың тұтастығына үлкен сын", - деді ол.
The Military was not the only institution expressing misgivings about the election. Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei (SVT) General Secretary Ema Druavesi said on 16 February that she would not be surprised if Seniloli returned to office, as numerous coup convicts had already been reinstated in the positions they had held. She alleged that Seniloli's possible return was part of a government campaign against the Military – and should be ready to answer for it. Poseci Bune, Deputy Leader of the Fiji Labour Party (FLP), similarly claimed that there were moves to replace President Iloilo with a pro Government chief who would remove Commodore Frank Bainimarama from his position as Commander of the Republic of Fiji Military Forces. Prime Minister Laisenia Qarase, however, rejected Bune's claims as outrageous, saying that the government would not interfere with the decision of the Great Council of Chiefs. In a further comment quoted in the Fiji Times (26 February), Ratu Epeli Ganilau said that the Great Council of Chiefs already had selection criteria, which were adopted in 1992. While the Constitution allowed any Fijian citizen, in principle, to hold the Presidency or Vice Presidency, the criteria of the Great Council required the person chosen to be of chiefly birth, experienced, and well regarded as a national leader. "Also, the person appointed must not be convicted of any crime at all," Ganilau declared. President Iloilo and Vice President Madraiwiwi had both been selected on the basis of these criteria, Ganilau said. He claimed to have met, in his then capacity as Chairman of the Great Council of Chiefs, former Vice President Seniloli following his treason conviction, with a view to protecting the office. Asesela Sadole, General Secretary of the Great Council of Chiefs, responded on 28 February by saying that it was the Great Council that had established the selection criteria, and was at liberty to change it. It was only a guideline, he said. Party of National Unity (PANU) leader Ponipate Lesavua endorsed Iloilo on 27 February and called on the chiefs of Ba and Burebasaga to rally behind him. He hoped that in making their selection, the chiefs would consider that no country should be ruled by ex convicts. "We need clean and honest people running the nation so our chiefs should give them (Iloilo and Madraiwiwi) a second chance rather than choosing those people that have come out of jail for offences that could be described to be similar to murder," the Fiji Times quoted him as saying. Although endorsing Iloilo for president and Madraiwiwi for vice president, Fiji Labour Party (FLP) leader Mahendra Chaudhry told Fiji Live on 5 March that a magnanimous gesture would be to appoint a non indigenous Fijian to one of the two most senior positions. He also declared his opposition to any coup convict being given one of the positions. "It's a great challenge to the integrity of our nation," he said.