Кіріспе

Неміс шығыстанушысы (1654–1704) Иоганн Андреас Айзенменгер (1654 жылы Мангеймде дүниеге келген, 20 желтоқсан 1704 жылы Гейдельбергте қайтыс болған) – Германияның шығыстанушы ғалымы, қазір «Entdecktes Judenthum» («Ашыққа шығарылған Иудаизм») атты еңбегінің авторы ретінде танымал. Бұл кітап 1711 және 1714 жылдары екі томдық түрінде жарық көрген. Айзенменгер осы еңбегінде еврейлердің құпия және зұлымдыққа толы амалдарының бетін ашуға тырысты. Ол иудаизмнің б.з.д. заманадағы израильдіктер тарапынан әлемді алдау мақсатымен ойлап табылған жалған дін екенін мәлімдеді. Габсбургтер әулеті сарайының ең беделді еврей өкілдерінің бірі, қаржыгер Сэмюэл Оппенгеймер, кітаптың жариялануы оларға қарсы пікірлерді күшейтеді деп қорқып, оны жала жапқан өсек деп айыптады және оның жарық көруіне тыйым салуға тырысты. Бірақ ол сәтсіз аяқталды. Кейін оның қарсыласы, қаржыгер және раввин Самсон Вертхаймер император Леопольд I-ге кітапты тыйым салу туралы петиция тапсырды, нәтижесінде кітапқа тыйым салынды. Оның еңбегі кеңінен таралды және 18-19 ғасырларда еуропалықтардың еврейлерге деген көзқарасына елеулі әсер етті. Бұл қазіргі антисемитизмнің ерте мысалы саналады және сол кезде Еуропада еврейлерге қарсы қалыптасқан жағымсыз стереотиптер мен көзқарастардың қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Ғалымдар оның еңбегін жоққа шығарғанмен, ол антисемитизм тарихындағы даулы және ықпалды мәтін болып қала береді.

Рабби әдебиеттерін зерттеу

Пальц сайлаушысы Карл I Людовиктің қызметіндегі лауазымды адамның ұлы (ол 1673 жылы Спинозаға Гейдельбергте философия кафедрасын ұсынған еді), Айзенменгер 12 жасында әкесінің обадан ерте қайтыс болуына қарамастан, жақсы білім алды. Ол Гейдельбергтегі Collegium Sapientiae-де еврей және семит тілдерін зерттеуге деген ынтасымен көзге түсті. Ақырында ол еврей, араб және арамей тілдерін меңгерді. Ол сайлаушы тарапынан Англия мен Голландияға білімін жетілдіру үшін жіберілді. Ол 19 жыл бойы еврейлердің көмегімен Гейдельбергте және Франкфуртта раввиндік әдебиеттерді зерттеді, бұл оның яһуди дініне өтуге ниеттенгендігі туралы әңгімелерге себеп болды. Голландияда ол Лидалық Раввин Давид бен Арьех Лейбпен, бұрын Литвадан келген және Амстердамдағы ашкенази қауымының басшысы болған адаммен достық қарым-қатынас орнатты. Палестинаға бару жоспары 1680 жылдың тамызында оның демеушісінің қайтысымен тоқтатылды. Кейінгі ғалымдар Амстердамда болған екі оқиғаны, олардың шындығы күмәнді, оның яһудилерге қарсы көзқарасының қалыптасуын түсіндіру үшін келтіреді. Ол 1681 жылы Дэвид Лида деп танылған жоғары дәрежелі раввиннің христиан дініне қарсы бұрын белгісіз шабуылдарына куә болды. Еуропаға тән христианға қарсы жазбалар Амстердамда жарияланды және Айзенменгердің ашуы Лиданың Раввин Исаия бен Абрахам Хоровицтің сөздерін келтіргенінен туды, онда архангел Самаил, шайтандардың патшасы, христиандардың рухани бейнесі екендігі айтылған.

Кейінгі антисемит жазушыларының қолданылуы

Католик теологы Август Ролинг өзінің антисемиттік poleмикасы "Талмуджуде" (1871) шығармасын құру үшін Айзенменгердің кітабындағы материалды пайдаланды. Лютерандық библия ғалымы Франц Делич Ролингтің кітабын мұқият зерттеді және оның Эйзенменгерден ғана емес, сонымен қатар көптеген маңызды бұрмалауларды енгізгенін анықтады. Дегенмен, Ролингтің кітабы антисемитизмнің күшеюімен бірге келді және көбінесе гуманистік сыншылар мен/немесе антисемиттерге әсер етті, олар Айзенменгердің өзінің ауқымды трактатынан гөрі көбінесе Ролингтің еңбектерін келтірді. Мұндай мысалдың бірі – сэр Ричард Фрэнсис Бертонның "Жүдей, цыған және Ислам" (1898) атты антисемиттік кітабында Ролингтің мәтініне ішінара сүйенгендігі. Соңғы онжылдықтарда Айзенменгердің иудаизмге жалпы шабуыл жасау үшін қолданған раввиндік дереккөздердегі материалдар қазіргі еврей фундаментализміндегі белгілі бір экстремистік ағымдарды түсіндіруде жиі талқыланды, мысалы Любавичер Реббе, Мейр Кахан, Абрахам Исаак Кук және оның ұлы Цви Йехуда Кук, сондай-ақ Ках және Гуш Эмуним сияқты діни-саяси қозғалыстарда көрінеді. Айзенменгердің кітаптарының ағылшын тіліндегі қысқартылған нұсқасын Джон Петер Штелин 1748 жылы "The Traditions of the Jews, with the Expositions and Doctrines of the Rabbis" деген атаумен жариялады. Ф. Х. Шиферль редакциялаған Entdecktes Judent[h]um-ның XIX ғасырдағы неміс басылымын Отто Бранднер, Дрезден, 1893 жылы жариялады.

Қосымша жұмыстар

Айзенменгер Йоханнес Лейсденмен бірге 1694 жылы Амстердамда дауыс белгілері жоқ еврей Библиясын өңдеді, сондай-ақ осы күнге дейін жарық көрмеген "Лексикон Ориенталь Гармоникум" атты сөздікті жазды.