Кіріспе

Кеме конструкциясының түрі

Гулет – Түркияның оңтүстік-батыс жағалауында, әсіресе Бодрум және Мармарис қалаларында салынған екі немесе үш мачталы ағаштан жасалған кемелердің дәстүрлі дизайны (көбінесе екі мачталы болады); алайда, осыған ұқсас кемелерді бүкіл Шығыс Жерорта теңізінде кездестіруге болады. Бүгінде 14 метрден 35 метрге дейінгі ұзындықтағы осы кемелер туристік жалдауға жиі қолданылады. Экипаждың шығындарын азайту үшін дизельдік қозғалтқыштар көбінесе қолданылады, соның салдарынан көптеген кемелер жақсырақ желкенмен жүзуге лайықты жабдықталмаған.

Тарих

"Гулет" сөзінің тарихы мен этимологиясы туралы түрлі пікірлер бар. Ол итальян тіліндегі "goletta" сөзінен түрікше "гулет" атауын алған. Бұл кемелердің түп тегін анықтау әлі де даулы: олар ұзақ жылдар бойы Түркияның Эгей және Жерорта теңізі жағалауларында, сондай-ақ Қара теңізде көтеріп аулау, сүйекке шығару немесе жүк тасымалдау үшін қолданылған, әлде француз тіліндегі "gouëlette" немесе "goélette" сөздерінен шыққан балық аулау кемесінен (италян тіліндегі "galea" немесе "galeotta" сөздерінің эволюциясынан) шыққандығы әлі белгісіз. Кейбір зерттеушілер оның Гренландия жағалауларында желілік балық аулауда қолданылған американдық гулетіне немесе отарлау дәуірінде Үндістаннан немесе Австралиядан Англияға тауар тасыған клиперлерге ұқсас екенін айтады. Гулеттердің практикалық теңіз кемелерінен сәнді яхталарға айналуы 20 ғасырдың ортасына дейін созылады. Шешуші сәт – Түрік жазушысы, "Халикарнастың балықшысы" деп танымал Севат Сакир Кабаагачли гулеттерді яхталық саяхаттар үшін пайдалана бастаған кез. Оның саяхаттары "көк тур" терминін тудырды, ол жергілікті және халықаралық туризм индустриясында жылдам танымал болды. 1970 жылдардың басында гулеттер яхта ретінде кеңінен танылды. Олардың дизайны демалыс пен ойын-сауық үшін көбірек орын жасау үшін біртіндеп жетілдірілді, нарасып жатқан "гулет круиздеріне" деген сұранысқа жауап ретінде. Бұл танымалдылықтың өсуі аймақтағы кеме жасаушылықтар мен шеберханалардың санының күрт өсуіне әкелді. 1980 жылдары "көк турлар" қолжетімдірек болды, бұл бүгінгі дамыған гулет туризмі индустриясының алғы шарты болды. Бодрум типіндегі шхуналардың пайда болуы 1970 жылдардың басына жақын кезеңге келеді. Бұл типтегі кемелер 1960 жылдардың соңында Эгей аймағына, әсіресе Бодрум мен Мармариске көптеп келген туристерді жақын шығанақтарға тасымалдау қажеттілігінен туындады. Бодрум гулеті деп аталатын кемелердің алғашқы үлгілері сол жылдары пайда болды, олар бұрын балық аулау немесе шұңғыма жасау үшін қолданылған кабинасы жоқ гулеттерге туристердің қажеттілігін қанағаттандыру үшін кабиналар мен палубаның артқы жағында отыру орындарын қосу арқылы жабдықталды. Туризм индустриясында гулеттер қонақтарға кондиционер, жуынатын бөлмелер және багаж сақтауға арналған орын ұсынады.

Этимология

Түрікше gulet сөзі венециялық gołéta (итальянша goletta) сөзінен алынған, ол өзі французша gouëlette сөзінен (қазіргі уақытта goélette деп жазылады) алынған, "сұлу кеме" деген мағынаны білдіреді. Француз сөзі, ықтимал, goéland сөзімен байланысты, яғни (және этимологиялық жағынан сөзбен байланысты) "шағала", түпкілікті келт тілдеріне қатысты.

Бодрум қаласындағы қайық құрылысы

Бодрумдағы қайық құрылысы Гулетпен ғана басталған процесс емес. Бұл жердің географиялық және тарихи орналасуына байланысты ежелгі заманнан Осман дәуіріне дейін (бірақ белгілі бір үзілістермен) ұзаққа созылған құрылыс процесі болған. Стамбулдағы негізгі доктарда салынған соғыс кемелері үшін қажетті оқ-дәрі, снаряд сияқты әскери жабдықтардың жетіспеуі 18-ші ғасырдың екінші жартысында жаңа өндіріс орындарын іздеуге себеп болды. 19-шы ғасырдың басында түрлі аймақтарда жаңа кеме жасау орындары салынды. Бодрумдағы кеме жасау орнында Синоп, Гемлик, Родос, Фаца және Амасра сияқты елді мекендердегі кеме жасау орындарымен бірге 19-шы ғасырдың басында галеон құрылысы басталды. Бодрумдағы галеон құрылысы 19-шы ғасырдың ортасында тоқтатылды, бірақ балық аулау, губка жинау және әсіресе аралдармен сауда жасау үшін қайық құрылысы 1935-1936 жылдарға дейін жалғасты. 1970-ші жылдардың басында туризмнің дамуымен қатар Бодрум типіндегі Гулет құрылысы сұранысты қанағаттандыру мақсатымен басталды. Бұл даму кеме жасау секторының өсуіне, әсіресе жергілікті кеме шеберлері жасаған табысты шхуна үлгілеріне деген қызығушылықты арттырды.

Bodrum типті шкуна

Бодрумдағы шхуна салу әдістерін қарастырғанда, негізгі құрылыс тәсілі көбінесе үлкен өзгерістерге ұшырамағаны байқалады. Электр жабдықтарын, ламинатталған материалдарды, жоғары қуатты қозғалтқыштарды және басқа да жоғары технологиялық өнімдерді пайдаланудан басқа, шхуна құрылысы темір омыртқаны жасаудан басталып, дәстүрлі салмақтарды қолданумен жалғасады. Салмақтарды пайдаланудағы жалғыз өзгеріс – дәстүрлі әдіспен балласт ретінде қолданылатын тас орнына, жоғары технологиямен салынған, сапалы кемелерде ауыр металдарды пайдалану. Салмақтың мәні өзгергенімен, дәстүрлі әдіспен толтырылған омыртқа, кеменің тепе-теңдігінің және қабырғалардың, қаңқаның және қисықтардың құрылысының негізін құрайды. Шхуна құрылысында рамалар бастан аяққа дейін орналастырылады, тақта пішіні көз өлшемімен жасалады, борты қолмен қапталады және қабықша аяқталады. Қабықшаны аяқтау – дәстүрді сақтайтын маңызды кезеңдердің бірі. Бұл дәстүрді жоспарсыз құрастыратын, дәстүрлі/жергілікті қайық шеберлері, олардың көпшілігі Бодрумның әйгілі шебері Зия Гувендиреннен үйренген, сондай-ақ RINA немесе Lloyd's Register сияқты халықаралық стандарттар бойынша өндіретін конструкторлар үшін де маңызды. Қабықша аяқталғаннан кейін палуба мен кабиналардың құрылысы аяқталады. Құрылысы 9-12 айға созылатын шхуна, қолданылатын әдіске қарай, майланған шұжықтар арқылы теңізге сүйреліп шығарылады. Теңізден алыс орналасқан кемежайларда салынған, тар боғаздардан шұжықтардың көмегімен жүзіп, жағаға жеткізілген шхуналар Бодрумның ерекшелігін арттырады. Жыл сайын жөндеу үшін құрлыққа тартылатын Бодрум шхунасы, Эгей және Жерорта теңіздерінде үлкен артқы палубасы, кең кабиналық дизайны және төменгі борты арқасында қалыптасқан әдемі силуэтімен жүзуді жалғастырады. Бодрум шхунасының теңізге лайықтылығына қатысты күмәндер мен оның "үлкен, жылдамдыққа қабілетсіз, желкен қоюға жарамсыз" және "тек қозғалтқыш күшімен жүретін" кеме екендігі туралы пікірлер, соңғы 20 жылда салынған және Бодрум Кубогы Ағаш Яхталар Жарысында өзін дәлелдеген кемелермен жойылды. Кеме құрылысына инвестициялық көзқарас уақыт өте келе өзгерді, Гулеттен басқа кеме түрлерін салу басталды және кеме дизайны, материалдар, құрылыс техникасы және құрылыс командалары бойынша маманданған бұл сектор Бодрумның маңызды экономикалық салаларының біріне айналды.

Канадалық моторлы гоелеттер

Негізгі корпус түрі Канаданың Квебек провинциясында жағалаулық жүк тасымалында қолданылған ағаштан жасалған, қозғалтқышты гуэлеттер үшін пайдаланылды. 1974 жылы жарық көрген «Төменгі Сент-Лоуренс» кітабында тарихшы Иван С. Брукс Сент-Лоуренс өзенінде түсірген моторлы ағаш гуэлеттердің суреттерін ұсынды. Олардың ішінде 1955 жылы Baie Comeau-дағы Riv. Verte; La Malbaie Wharf, Мюррей шығанағындағы Eric G; Saguenay өзенінде жүріп бара жатқан Orleans; Rivière du Loup-та ағаш пульпасын тиеп жүрген Rose Helene, сондай-ақ қызметтен шығарылып, Ile aux Coudres-тегі St. Louis-те тасталған ескі гуэлеттер болды. Канадалық гуэлеттерде әдетте рульдік үй және қозғалтқыш арт жағында орналасқан, бірақ едәуір жаңа кеме болған Orleans оларды кеме ортасында орналастырған. Ұқсас типтегі шағын жүк кемесі, сондай-ақ ағаштан жасалған, бірақ бумен жұмыс істейтін, рульдік үйі мен қозғалтқышы арт жағында орналасқан, ағаш өңдеу дәуірінде Ұлы көлдерде қызмет ету үшін салынды. Жүктерге ағаш, шаңғыр, лат, тұз, тас, көмір және шойын кірді. Көл теңізшілері оларды «қоян» деп атады. Типтік мысалдарға 1868 жылғы D. F. Rose, 1872 жылғы Charles Rietz, 1884 жылғы City of Mt. Clemens және 1894 жылғы Minnie E. Kelton кірді. Бұл типтің соңғы өкілі – 1937 жылы бөлшектеуге сатылған, 1884 жылы Мичиган штатының Marine City қаласында салынған M. Sicken бу кемесі болды. Goelette (IMO 7359747) болаттан жасалған балық аулау траулері 1974 жылы Францияның Le Havre қаласындағы Ateliers et Chantiers du Havre компаниясымен Оңтүстік Атлантикада қызмет ету үшін салынды. Намибияда тіркелген, 2022 жылғы деректер бойынша бұл 690 тонналық, 164 футтық кеменің иесі – Намибияның Уолвис-Бей қаласындағы Gendor Fishing компаниясы, ал үй порты – Людериц.