Кіріспе
Құс түрі
Түрлі-түсті сұңқар (Malurus lamberti) – Австралияның шығысында мекендейтін сұңқар. Жыныстық диморфизмді көрсететін түр ретінде, жарқын түсті көбелекке дайын аталықтарының кестенді иықтары және лазурит тәждері мен құлақ жапқыштары бар, ал көбелекке дайын емес аталықтарының, аналықтарының және жасөспірімдерінің көбінесе сұр қоңыр реңді қауырсындары бар, бірақ екі кіші түрінің аналықтарының көбінесе көк сұр реңді қауырсындары бар. Басқа сұңқарлар сияқты, түрлі-түсті сұңқар да кооперативті көбейетін түр, құстардың шағын топтары жыл бойы шағын аумақтарды сақтап, қорғайды. Топтар әлеуметтік моногамды жұптан және жас ұрпақты тәрбиелеуге көмектесетін бірнеше көмекші құстардан тұрады. Аталық сұңқарлар сары гүл жапырақтарын жұлып алып, оларды аналықтарына ұсыну арқылы қоршау рәсімін жүргізеді. Бұл құстар негізінен жәндіктермен қоректенеді және Ұлы Бөліс жотасының шығысындағы бұталы өсімдіктердің қорғаныш жағдайында жем іздейді және тіршілік етеді. Орталық, солтүстік және батыс Австралиядағы популяциялар 2018 жылға дейін осы түрдің кіші түрі деп есептелді, содан кейін олар күлгін арқалы сұңқар деп қайта жіктелді.
Таксономия және жүйелеу
Түрлі түсті жұлдыздар тұқымын алғаш рет Николас Айлвард Вигорс пен Томас Хорсфилд 1827 жылы сипаттады, және бастапқыда ол керемет жұлдыздардың түс өзгерісі ретінде қарастырылды. Бұл Австралия мен Жаңа Гвинеяның төмендіктерінде таралған Малурус тұқымдасының он бір түрінің бірі. Тұқымның ішінде ол төрт өте ұқсас түрлер тобына жатады, олар қоңыр иықты жұлдыздар деп белгілі. Бұл топтағы түрлі түсті жұлдыздар мен сүйкімді жұлдыздар, қызыл қанатты жұлдыздар және көк кеуделі жұлдыздар арасында анық шекаралар бар. Грегори Мэтьюс бұл топ үшін Leggeornis тұқымын құрды, түрлі түсті жұлдыздарды типтік түр ретінде белгілеп. Алайда, бұл тұқым Malurus тұқымының ішіндегі бір топ ретінде жіктелді. Басқа жұлдыздар сияқты, түрлі түсті жұлдыздар да нағыз жұлдыздармен туыс емес. Бастапқыда, 1975 жылы жаңа танылған Maluridae тұқымына жатқызылмас бұрын, жұлдыздар Еуропалық шырылдақтар (Muscicapidae) немесе қарғалар (Sylviidae) тұқымдарының мүшелері деп есептелді. Соңғы ДНК талдаулары осы тұқымның балжемістер (Meliphagidae) және пардалоттар (Pardalotidae) тұқымдарымен үлкен Meliphagoidea суперотбасы арқылы байланысты екенін көрсетті. Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) "Variegated fairywren" атауын ресми атау деп бекітті. Ғылыми аты британдық коллекционер Айлмер Бурк Ламберттің құрметіне берілген. Бұрын түрлі түсті жұлдыздар "түрлі түсті жұлдыз" деп аталған, бірақ 1978 жылы RAOU қазіргі атауды қолдануға ықпал етті. Оны Ламберттің жұлдызы деп те атайды.
Эволюциялық тарих
1982 жылы өзінің монографиясында орнитолог Ричард Шодде, солтүстіктегі түрлерінің әртүрлілігі және континенттің оңтүстік-шығысында олардың жоқтығына байланысты, каштанатты иықты әулие құстар тобының солтүстік тегінен шыққандығын ұсынды. Ата-тектерінен тараған құстар оңтүстікке қарай тарап, 2 миллион жыл бұрын, плиоценнің соңында немесе плейстоценнің басындағы жылы, ылғалды кезеңде оңтүстік-батысқа қоныс тепті. Кейінгі салқын және құрғақ жағдайлар мекендеу ортасының жоғалуына және популяцияның фрагментациясына әкелді. Оңтүстік-батыс құстардан қазіргі қызыл қанатты әулие құстар пайда болды, ал континенттің солтүстік-батысындағылары әр түрлі әулие құстарға, ал солтүстік-шығыста оқшауланған түр – сүйкімді әулие құсқа айналды. Алдағы жылы, ылғалды жағдайлар құстардың оңтүстікке таралуына мүмкіндік берді, бұл топ орталық оңтүстік Австралияны, Эйр түбегінің шығысына дейін мекендеді. Мұнан кейінгі салқын климат олардың да оқшаулануына және жеке түрге эволюциялануына себеп болды. Соңғы мұздық кезең аяқталғаннан кейін, 12-13 мың жыл бұрын, солтүстік әртүрлі формалар тағы да оңтүстікке таралып, нәтижесінде қызғылт арқалы әулие құстар пайда болды. Бұл әртүрлі әулие құстардың ареалы басқа үш түрмен қабаттасты. Шодде сондай-ақ лаванда жақтасқан түршесінің көк-сұр түсті ұрғашылары ата-тектерінен келгенін, ал оңтүстік формаларының ұрғашыларының қоңыр түсі құрғақ климатқа бейімделу екенін ұсынды. Алдағы молекулалық зерттеулер осы гипотезаны өзгертуге әкелуі мүмкін. 2017 жылы Элисон Дж. Маклин және оның әріптестері әртүрлі әулие құстардың бұрынғы түршесін молекулалық талдау жасап, Шодденің гипотезасын көбінесе қолдады. Ұлы бөлініс жотасы маңызды кедергі болды және әртүрлі әулие құстар мен қызғылт арқалы әулие құстар арасында терең генетикалық айырмашылық бар. 2018 жылы Халықаралық орнитологиялық комитет бұл айырмашылықты мойындап, солтүстік және батыстағы түршелерді қызғылт арқалы әулие құсқа қайта жіберді.
Сипаттама
Түрлі түстес жұлдыздар ұзын және салмақты. Басқа жұлдыздар сияқты, бұл түрдің де жыныстық диморфизмі айқын – аталықтары көбею маусымында жарқын, көк және қоңыр түстердің керемет комбинациясын көрсетеді, бұл қара және сұр қоңыр түстермен қарама-қарсы келеді. Аталықтарының жарқын тажы мен құлақ түбірлері көбейту кезіндегі демонстрацияларда ерекше көзге түседі. Көбею маусымындағы аталықтың құлақ жапқыштары ашық көк түсті, ал тажы көбінесе сәл қараңғырақ, мойны мен арқасы қара, жоны көк, иықтары қоңыр, ал құйрығы көкшіл сұр болады. Қанаттары сұр қоңыр, ал қарны кремі түсті. Көбеймейтін аталықтар, аналықтар және жас жұлдыздардың түсі көбінесе сұр қоңыр; барлық аталықтардың мүңкісі мен көз айналысы (көздің шеңбері мен мүңкі мен көздің арасындағы жалаңаш тері) қара, ал аналықтардың мүңкісі қызыл қоңыр, ал көз айналысы жарық қызыл түсті. Ересек аталықтар алты айлық шамасында қара мүңкіге ие болады және ұрықтанғаннан кейін алғашқы көбейту маусымында көбеюге арналған қауырсындарға ауысады, бірақ бұл толық болмауы мүмкін, әлі де қоңыр түсті қауырсындар қалуы мүмкін және олардың толық пісуіне тағы бір-екі жыл қажет болуы мүмкін. Екеуі де көбейгеннен кейін күзде қауырсындарын жаңартады, аталықтары көбеймейтін түске енеді. Олар қыс немесе көктемде қайтадан көбеюге арналған қауырсындарға ауысады. Көбею маусымындағы аталықтардың көк түсті қауырсыны, әсіресе құлақ жапқыштары, барбулалардың жалпақ және бұрылып орналасқан құрылысының арқасында өте жылтыр. Көк қауырсындар ультракүлгін сәулелерді де күшті шағылыстырады, сондықтан басқа жұлдыздар үшін осы спектрге дейін созылатын түс көру қабілетіне байланысты олар одан да жақсы көрінуі мүмкін.
Ән айту
Көзге көркейтін сұңқарлар арасындағы дауыстық байланыс негізінен әлеуметтік топтағы құстар арасындағы қарым-қатынас үшін, сондай-ақ аумақты жарнамалау және қорғау үшін пайдаланылады. Негізгі ән түрі – көптеген қысқа элементтерден (секундына 10–20) тұратын биік үндері бар тізбек; оның ұзақтығы 1–4 секундты құрайды. Көзге көркейтін сұңқардың тізбегі – барлық малуридтердің арасындағы ең жұмсақ тізбек. Құстар бір-бірімен байланыс үшін "tsst" немесе "seeeee" деп шақырады, ал қысқа, өткір "tsit" ескерту сигналы ретінде қолданылады.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Түрлі түстес жұлдыздар тығыз өсімдік жамылғысы бар бұталы жерлерде кездеседі. Олар қарыштап ыстықтан сақтану үшін сүтқоректілер қазған қуыстарға тығынады. Сидней қаласының шет елді мекендерінде осы жұлдыздар керемет жұлдыздарға қарағанда көбірек жамылған жерлерді ұнатады деген пікір бар, алайда 2007 жылы Сиднейдің солтүстік шетінде жүргізілген зерттеулер түрлі түстес жұлдыздар тығыз жамылғыдан гөрі өсімдіктердің әртүрлілігі жоғары аймақтарды артық көреді деген болжамды ұсынды. Қарағай және эвкалипт ағаштарынан жасалған орман шаруашылығы плантациялары көбінесе қолайсыз, себебі оларда төменгі қабат өсімдіктері жеткіліксіз.
Мінез-құлық және экология
Барлық жұлдыздар сияқты, әр түрлі жұлдыздар да белсенді және тынышсыз тамақтанады, әсіресе баспанаға жақын ашық жерде, сондай-ақ төменгі жапырақтар арасында. Олардың қозғалысы – бірнеше шаттықпен секірулер мен домалақтар, олардың тепе-теңдігіне салыстырмалы түрде үлкен құйрық көмектеседі, ол көбінесе тік ұсталады және сирек тоқталады. Ұзындығы қысқа, дөңгелек қанаттары жақсы бастапқы көтерілуді қамтамасыз етеді және қысқа қашықтыққа ұшу үшін пайдалы, бірақ ұзақ саяхаттар үшін емес. Көктем мен жаз айларында құстар күні бойы үзіліс-үзіліспен белсенді болады және тамақтанатынымен бірге ән салады. Құстарға жәндіктер көптеп кездеседі және оларды ұстау оңай, бұл оларға шабуылдар арасында демалуға мүмкіндік береді. Күннің ыстығында топ жиі бірге тынығып, демалады. Қыс айларында тамақ табу қиынға соғады, сондықтан олар күні бойы үздіксіз тамақ іздеуге мәжбүр. Басқа жұлдыздар сияқты, әр түрлі жұлдыздардың еркектері де ұрғашыларға көрсету үшін жарқын түсті гүл жапырақтарын алып жүретіні байқалған, бұл көбейту ритуалының бір бөлігі. Бұл түрде жазылған гүл жапырақтары сары түсті болған. Гүл жапырақтары еркек жұлдыздардың өз аумағында немесе басқа біреудің аумағында ұрғашыға көрсетіледі және ұсынылады. Әр түрлі жұлдыздар – жұп немесе шағын топтармен жыл бойы кішкентай аумақтарды сақтап, қорғайтын кооперативтік көбейту түрі. Көбінесе әдемі және сұлу жұлдыздар сияқты жан-жақты зерттелмеген, бірақ олардың әлеуметтік жағынан моногамды және жыныстық тұрғыдан еркін екені болжанады, әрбір серігі басқа даралармен жұптасады. Аналық және аталық құстар жас ұлпаларды теңдей тамақтандырады, ал көмекші құстар аумақты қорғауға, жас ұлпаларды тамақтандыруға және өсіруге көмектеседі. Топтағы құстар тығыз жапырақ арасында біріне-бірі жанында түнеп, сондай-ақ бір-бірін күтіммен тазартады. Кейде 10-ға жуық құстан тұратын үлкен топтар тіркелген, бірақ бұл кездейсоқ болғандықтан ба, немесе анықталған үйірме болғандықтан ба белгісіз.
Өсіру
Көбейту көктемнен жаздың соңына дейін жүзеге асырылады; ұя әдетте тығыз өсімдіктер арасында және жерден төмен орналасқан. Ол бір жағынан кіреберісі бар, бос тоқылған шөптер мен өрмек торынан жасалған дөңгелек немесе күмбез тәрізді құрылым. Ұзақ көбейткіш маусымда екі немесе одан да көп балапанды бірнеше рет тудыру мүмкін. Бір жұмыртқада қызғылт қоңыр дақтар мен нүктелер бар үш немесе төрт матовый ақ жұмыртқа болады. Аналық 14-16 күнге жуық жұмыртқаларды күтеді, содан кейін жаңадан туған балапандарға топтың барлық мүшелері 10-12 күн бойы тамақтандырып, фекальді қапшықтарын тазалайды, осы уақытқа дейін олар қанаттандырылады. Ата-аналар мен көмекші құстар оларды шамамен бір ай бойы тамақтандырады. Жастар көбінесе басқа топқа өтуден бұрын бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы отбасылық топта көмекші болып қалады, бірақ кейбіреулері алғашқы жылы көшіп, көбейеді. Әдетте, түрлі-түсті жұлдыздар Horsfield қола тұқиғының балапанына қонақ болады, сондай-ақ сирек жағдайда қалампыр тұқиғы мен желпуіш тұқиғы да осыған ұшырайды.
Тамақ және азықтандыру
Түрлі түсті шалқалар көптеген кішкентай жануарлармен қоректенеді, көбінесе жәндіктермен, оның ішінде құмырсқалар, шегірткелер, қоңыздар, шыбықтар, инеліктер және түрлі дернәсілдер. Жерде азық іздейтін керемет шалқалардан айырмашылығы, олар көбінесе бұталы өсімдіктердің ішінде, жер бетінен төмен азық іздейді.