Арыстан шоқжұлдызы: Көктемгі аспанның патшасы

Кіріспе

Карло Мария Марианидің суреті. Зодиак шоқжұлдызы аспан экваторының бойымен орналасқан.

Арыстан – зодиак шоқжұлдыздарының бірі, батысындағы Шаян (Қиқырақ) және шығысындағы Қыз арасында орналасқан. Ол Солтүстік аспан жарты шарында жатыр. Аты латын тілінде "арыстан" деген мағынаны білдіреді, ал ежелгі гректер үшін бұл мифтік грек батыры Гераклдың он екі еңбегінің бірі ретінде өлтірген Немей арыстанының символы болған. Оның ежелгі астрономиялық символы (♌︎) болып табылады. 2-ші ғасырдағы астроном Птолемей сипаттаған 48 шоқжұлдыздың бірі – Арыстан, бүгінде 88 қазіргі шоқжұлдыздың арасындағы ең оңай танылатындарының бірі. Бұл оның көптеген жарқын жұлдыздары мен бейнеленген арыстанға ұқсайтын ерекше пішінінің арқасы.

Жұлдыздар

Арыста көптеген жарқын жұлдыздар бар, олардың көпшілігі ежелгі замандағы адамдармен жеке-жеке анықталған. Жалпы көзімен көруге болатын тоғыз жарқын жұлдыз бар, олардың төртеуі бірінші немесе екінші шамада. Бұл шоқжұлдызды ерекше көзге түсіреді. Тоғыз жұлдыздың алтауы "Орақ" деп аталатын жұлдыздар шоғырын құрайды, ол қазіргі бақылаушыларға кері "сұрақ белгісіне" ұқсауы мүмкін. Орақ алты жұлдызбен белгіленеді: Эпсилон Леонис, Му Леонис, Зета Леонис, Гамма Леонис, Эта Леонис және Альфа Леонис. Қалған үш жұлдыз теңбұрышты үшбұрыш құрайды, Бета Леонис (Денебола) арыстанның құйрығын көрсетеді, ал оның денесінің қалған бөлігі Дельта Леонис және Тета Леониспен белгіленеді. Регулус, Альфа Леонис деп аталады, Жерден 77,5 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 1,34 болатын көк-ақ негізгі тізбек жұлдызы. Бұл бинокльмен екіге бөлінетін жұлдыз, екінші жұлдызының шамасы 7,7. Оның дәстүрлі атауы (Регулус) "кішкентай патша" дегенді білдіреді. Бета Леонис, Денебола деп аталады, Регулус шоқжұлдызының қарама-қарсы жағында орналасқан. Бұл Жерден 36 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 2,23 болатын көк-ақ жұлдыз. Денебола атауы "арыстанның құйрығы" дегенді білдіреді. Алгиба, Гамма Леонис, үшінші оптикалық компоненті бар екі жұлдыз жүйесі; негізгі және екінші жұлдызды шағын телескоптарда көруге болады, ал үшінші жұлдызды бинокльде көруге болады. Негізгі жұлдыз алтын-сары алып жұлдыз, шамасы 2,61, ал екінші жұлдыз оған ұқсас, бірақ шамасы 3,6; олардың периоды 600 жыл, ал Жерден 126 жарық жылы қашықтықта орналасқан. 40 Леонис – шамасы 4,8 болатын сары түсті жұлдыз. Оның дәстүрлі атауы – Алгиба. Дельта Леонис, Зосма деп аталады, Жерден 58 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 2,58 болатын көк-ақ жұлдыз. Арыстағы басқа да аталған жұлдыздарға Му Леонис, Расалас ("Оңтүстікке қарай арыстанның басы" деген мағына беретін "Ал Рас әл Асад әл Шәмали" сөзінің қысқартылған түрі) және Тета Леонис, Чертан жатады. +Арыстағы ең жарқын жұлдыздарЕсімдерАрқа атауыЖарық жылдарыКөрінетін шамасыРегулусα Леонис791.35Денеболаβ Леонис362.14Альгибаγ Леонис1302.08Зосмаδ Леонис582.56Альгенубиε Леонис2472.98Адхафераζ Леонис2743.33Ал Джабахη Леонис1,2703.49Чертанθ Леонис1653.32Расаласμ Леонис1243.88 Арыста сондай-ақ жарқырап тұратын айнымалы жұлдыз, қызыл алып R Леонис орналасқан. Бұл Mira айнымалысы, ең төменгі шамасы 10, ал ең жоғары шамасы 6; ол мерзімді түрде 4,4 шамасына дейін жарқырап тұрады. Жерден 330 жарық жылы қашықтықта орналасқан R Леонис планетасының периоды 310 күнге жетеді, ал диаметрі 450 күн диаметріне тең. Жерге ең жақын жұлдыздардың бірі – Вольф 359 (CN Leonis) жұлдызы – 7,8 жарық жылы қашықтықта, Арыс шоқжұлдызында орналасқан. Вольф 359 – шамасы 13,5 болатын қызыл карлик; ол жарық жұлдыз болғандықтан, мерзімді түрде бір шамаға немесе одан да азырақ жарқырап тұрады. Күннен 33 жарық жылы қашықтықта орналасқан, Арыс тұсында орналасқан әлсіз жұлдыз Глизе 436 орбитасында Нептун массасы бар экзопланета айналып жүреді. Көміртек жұлдызы CW Leo (IRC +10216) – инфрақызыл N жолағында (10 мкм толқын ұзындығы) түнгі аспандағы ең жарқын жұлдыз. SDSS J102915+172927 жұлдызы (Caffau жұлдызы) – Арыста көрінетін галактикалық галодағы II популяциялы жұлдыз. Оның жасы 13 миллиард жыл, бұл оны Галактикадағы ең көне жұлдыздардың бірі етеді. Бұл жұлдыздың металдық құрамы ең төменгі деңгейде. Қазіргі астрономдар, соның ішінде 1602 жылы Тихо Браге, бір кездері арыстанның құйрығының "тоқ" құраған жұлдыздар тобын алып тастады және оларды жаңа Кома Беринес (Бериниканың шашы) шоқжұлдызының құрамына енгізді, дегенмен ежелгі гректер мен римдіктер арасында бұл атаудың алдынан келгені бар еді.

Leo contains many bright stars, many of which were individually identified by the ancients. There are nine bright stars that can be easily seen with the naked eye, four of the nine stars are either first or second magnitude. which render this constellation especially prominent. Six of the nine stars also form an asterism known as "The Sickle," which to modern observers may resemble a backwards "question mark", The sickle is marked by six stars: Epsilon Leonis, Mu Leonis, Zeta Leonis, Gamma Leonis, Eta Leonis, and Alpha Leonis. The rest of the three stars form a isosceles triangle, Beta Leonis (Denebola) marks the lion's tail and the rest of his body is delineated by Delta Leonis and Theta Leonis. Regulus, designated Alpha Leonis, is a blue white main sequence star of magnitude 1.34, 77.5 light years from Earth. It is a double star divisible in binoculars, with a secondary of magnitude 7.7. Its traditional name (Regulus) means "the little king". Beta Leonis, called Denebola, is at the opposite end of the constellation to Regulus. It is a blue white star of magnitude 2.23, 36 light years from Earth. The name Denebola means "the lion's tail". Algieba, Gamma Leonis, is a binary star with a third optical component; the primary and secondary are divisible in small telescopes and the tertiary is visible in binoculars. The primary is a gold yellow giant star of magnitude 2.61 and the secondary is similar but at magnitude 3.6; they have a period of 600 years and are 126 light years from Earth. The unrelated tertiary, 40 Leonis, is a yellow tinged star of magnitude 4.8. Its traditional name, Algieba, means "the forehead". Delta Leonis, called Zosma, is a blue white star of magnitude 2.58, 58 light years from Earth. Other named stars in Leo include Mu Leonis, Rasalas (an abbreviation of "Al Ras al Asad al Shamaliyy", meaning "The Lion's Head Toward the South"); and Theta Leonis, Chertan. +Brightest Stars of LeoProper NameBayer DesignationLight YearsApparent MagnitudeRegulusα Leonis791.35Denebolaβ Leonis362.14Algiebaγ Leonis1302.08Zosmaδ Leonis582.56Algenubiε Leonis2472.98Adhaferaζ Leonis2743.33Al Jabhahη Leonis1,2703.49Chertanθ Leonis1653.32Rasalasμ Leonis1243.88
Leo is also home to a bright variable star, the red giant R Leonis. It is a Mira variable with a minimum magnitude of 10 and normal maximum magnitude of 6; it periodically brightens to magnitude 4.4. R Leonis, 330 light years from Earth, has a period of 310 days and a diameter of 450 solar diameters. The star Wolf 359 (CN Leonis), one of the nearest stars to Earth at 7.8 light years away, is in Leo. Wolf 359 is a red dwarf of magnitude 13.5; it periodically brightens by one magnitude or less because it is a flare star. Gliese 436, a faint star in Leo about 33 light years away from the Sun, is orbited by a transiting Neptune mass extrasolar planet. The carbon star CW Leo (IRC +10216) is the brightest star in the night sky at the infrared N band (10 μm wavelength). The star SDSS J102915+172927 (Caffau's star) is a population II star in the galactic halo seen in Leo. It is about 13 billion years old, making it one of the oldest stars in the Galaxy. It has the lowest metallicity of any known star. Modern astronomers, including Tycho Brahe in 1602, excised a group of stars that once made up the "tuft" of the lion's tail and used them to form the new constellation Coma Berenices (Berenice's hair), although there was precedent for that designation among the ancient Greeks and Romans.

Терең аспан нысандары

Арыстан көптеген жарқын галактикаларды қамтиды; Мессье 65, Мессье 66, Мессье 95, Мессье 96, Мессье 105 және NGC 3628 ең танымал, алғашқы екеуі Арыстан үштігінің құрамына кіреді. Арыстан сақинасы, сутегі мен гелий газынан тұратын бұлт, осы шоқжұлдыздағы екі галактиканың орбитасында табылады. M66 – Арыстан үштігіне жататын спиральді галактика, оның қалған екі мүшесі – M65 және NGC 3628. Ол 37 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан және гравитациялық өзара әрекеттесу салдарынан, M66-дан жұлдыздарды тартып алып, сәл бұрмаланған пішінге ие. Соңында, ең шеткі жұлдыздар M66 төңірегінде айналатын шағын галактиканы құрауы мүмкін. M65 және M66 үлкен бинокльдермен немесе кішкентай телескоптармен көрінеді, бірақ олардың шоғырланған ядролары мен созылыңқы пішіні тек үлкен әуесқой телескоптарында ғана байқалады. M95 және M96 – Жерден 20 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан екі спиральді галактика. Олар кішкентай телескоптарда тұманды нысандар ретінде көрінсе де, олардың құрылымын үлкен телескоптарда ғана көруге болады. M95 – құбырлы спиральді галактика. M105, M95/M96 жұбынан шамамен бір градусқа қашықтықта орналасқан; ол 9-шы шамадағы эллипстік галактика, сонымен қатар Жерден шамамен 20 миллион жарық жылы қашықтықта жатыр. NGC 2903 – 1784 жылы Уильям Гершель ашқан спиральді галактика. Ол мөлшері мен пішіні жағынан Күн Жолына өте ұқсас және Жерден 25 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан. NGC 2903 ядросында көптеген «ыстық нүктелер» бар, олар жұлдыздардың пайда болу аймақтарына жақын орналасқан. Бұл аймақта жұлдыздардың пайда болуына себеп – 2000 жарық жылы диаметріндегі аймаққа айналу арқылы шок толқынын жіберетін шаңды құбырдың болуы. Галактиканың шетінде көптеген жас ашық шоғырлар бар. (сонымен қатар NQ2 NQ4 GRB артық тығыздығын қараңыз).

Метеорлар жауын

Леонидтер қараша айында болады, 14-15 қарашада ең жоғары деңгейге жетеді және Гамма Леонисының жанынан басталады. Оның пайда болу себебі – Темпель-Таттл кометасы, ол 35 жыл сайын күрт ұлғаюға себеп болады. Әдеттегі ең жоғары қарқыны сағатына шамамен 10 метеорды құрайды. Қаңтар Леонидтері – бұл 1-7 қаңтар аралығында ең көп байқалатын шағын метеорлық жауын.

Тарих және мифология

Арыстан – ең ерте танылған шоқжұлдыздардың бірі, археологиялық деректер Месопотамияда бұл шоқжұлдызға ұқсас нәрселердің б.з.д. 4000 жылға дейін болғанын көрсетеді. Бабыл астрономиясында бұл шоқжұлдыз UR.GU.LA деп аталған, яғни "Ұлы арыстан"; ал Regulus жарқын жұлдызы "Арыстанның төсінде тұрған жұлдыз" деп белгіленген. Регулус сонымен қатар патшалық мәртебемен байланысты болғандықтан, "Патша жұлдызы" деп те аталды. Грек мифологиясында Арыстан – Гераклдың (Римдіктерде Геркулес) он екі еңбегінің біріншісінде өлтірген Немей арыстаны ретінде танылады. Немей арыстаны әйелдерді тұтқынға алып, үңгіріне әкеп, жақын жердегі қалалардан батырларды көмекке шақырып, оларды қапаға түсіретін. Арыстанның терісіне ешқандай қару өтпейтін, сондықтан батырлардың таяқтары, қылыштары мен найзалары оған қарсы күшсіз болып шықты. Өзінің қолымен арыстанды жеңу керектігін түсінген Геркулес арыстанның үңгіріне кіріп, онымен жақын арада күресті. Тропикалық астрологияда Күн 23 шілдеден 22 тамызға дейін, ал сидериялық астрологияда 16 тамыздан 17 қыркүйекке дейін Арыстан белгісінде деп есептеледі.

Атаулар ауыстырылуы

USS Leonis (AK 128) – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Крейтер» класты жүк кемесі болды.