Кіріспе
Жердегі адамдарды ұшақпен алып шығуға арналған жүйе Фултонның жерден әуеге қалпына келтіру жүйесі (STARS), сондай-ақ Skyhook деп белгілі, Орталық барлау агенттігі (ЦРУ), АҚШ Әуе күштері және АҚШ Әскери-теңіз күштері MC 130E Combat Talon I және B 17 Flying Fortress сияқты ұшақтарды пайдалана отырып, жердегі адамдарды алып шығу үшін қолданатын жүйе. Ол арнайы белдік және көтеру арқаны бар, өздігінен ісіп кететін шарды пайдалануды қамтиды. MC 130E ұшағы V тәрізді иығымен арқанды ұстап алады және адамды бортқа көтереді. Көтеру арқанындағы қызыл тулар күндізгі уақытта ұшқышқа бағыт көрсетеді, ал түнгі уақытта арқандағы шамдар пайдаланылады. Қалпына келтіру жиынтықтары бір және екі адамды алып шығу үшін жасалған. Бұл жүйені 1950 жылдардың басында Роберт Эдисон Фултон ЦРУ үшін әзірлеген. Бұл жүйе екінші дүниежүзілік соғыста американдық және британдық күштері қолданған ұқсас жүйеден – парашютпен түскеннен кейін әуедегі шабуыл гладерлерін және қызметкерлерін алып шығудан дамыған. Парашютпен түскен кезде шар қолданылмаған, керісінше, алып шығылатын адамның немесе гладердің екі жағына жерге орнатылған екі бағана арасында созылған арқан қолданылған. Әдетте C 47 Skytrain ұшағы жүкке бекітілген арқанды ұстап тұратын ілгекті сүйреп әкеледі.
The Fulton surface to air recovery system (STARS), also known as Skyhook, is a system used by the Central Intelligence Agency (CIA), United States Air Force, and United States Navy for retrieving individuals on the ground using aircraft such as the MC 130E Combat Talon I and B 17 Flying Fortress. It involves using an overall type harness and a self inflating balloon with an attached lift line. An MC 130E engages the line with its V shaped yoke and the person is reeled on board. Red flags on the lift line guide the pilot during daylight recoveries; lights on the lift line are used for night recoveries. Recovery kits were designed for one and two man retrievals. This system was developed by inventor Robert Edison Fulton, Jr., for the CIA in the early 1950s. It was an evolution from a glider snatch pick up, a similar system that was used during World War II by American and British forces to retrieve both personnel and downed assault gliders following airborne operations. Snatch pick up did not use a balloon, but a line stretched between a pair of poles set in the ground on either side of the person or glider to be retrieved. An aircraft, usually a C 47 Skytrain, trailed a grappling hook that engaged the line, which was attached to the intended cargo.
Қайта өңдеу жүйесін дамыту
1950 жылы ЦРУ және Әуе күштері қалпына келтіру жүйесін сынақтан өткізді. Фултон ауа шары, нейлон жіп және салмақтарды пайдаланып, сенімді процедураны әзірлеу үшін көптеген әрекеттер жасады. Соңында сәттілікке жеткен Фултон түсірген суреттерді ЦРУ-ның техникалық зерттеулер директоры болған адмирал Луис де Флорезге жіберді. Бағдарламаны әскерилер жақсырақ іске асыра алады деп ойлаған де Флорез, Фултонды Әскери-теңіз зерттеулер бюросымен (ONR) байланыстырды, онда ол ONR-дың Әуе бағдарламалар бөлімінен дамыту шартын алды. Келесі бірнеше жылда Фултон пикап жүйесі үшін әуе және жердегі жабдықтарды жетілдірді. Калифорния штатындағы Эль-Центро базасында ол Флориданың P-2V Neptune ұшағын пайдалана отырып, Колорадо шөлінің үстінен көптеген ұшулар жасады. Жүктің салмағын біртіндеп арттырғанда, жіп үзіліп қалды. Сынаққа төзімділігі жоғары нейлон жіп бұл мәселені шешті. Басты мәселе – желіні ұшаққа бекітетін құлыптағыш құрылғыны, яғни "аспан ілмегін" жасау болды. Фултон осы мәселенің шешілуін даму процесінің ең қиын бөлігі деп есептеді. Агенттік құжатына сәйкес, 1959 жылдың 1 тамызынан бастап Флорида штатындағы Эглин әуе базасында RB-69A, 54-4307 және ЦРУ-дың P2V 7U ұшақтарымен қосымша сынақтар жүргізілді. Құралдармен жабдықталған манекендермен тәжірибе жасағаннан кейін, Фултон тірі шошқалармен тәжірибе жүргізуді жалғастырды, себебі шошқалардың жүйке жүйесі адамға жақын. Жерден көтерілген шошқа ауада айналып, ұшты. Кемеге зардапсыз, бірақ бағдарсыз күйде қонды. Оңашаланғаннан кейін, ол экипажға шабуыл жасады. 1958 жылға қарай Фултонның әуеден түсіру жүйесі, немесе "Skyhook" аяқталды. Жердегі жүйе ұшақтан тасталатын және жүк немесе адамды ұстауға қажетті жабдықтарды, соның ішінде 500 фут (152 м) ұзындығындағы, жоғары беріктікке ие тоқылған нейлон жіпке және гелиймен толтырылған дирижабль тәрізді шарға бекітілген қапты қамтитын болды. Пикап ұшағы 9 метрлік екі түтік тәрізді болат "мүйіздермен" жабдықталған, олардың арасы 70 градус бұрышпен ұшақтың мұрынан жайылып шыққан. Ұшақ жіпке ұшып, оның деңгейінде орналасқан жарқын милар маркерді нысанаға алды. Жіп ұшақтың мұрының алдыңғы бөлігіндегі екі тіреудің арасында ілінгенде, шар босатылып, серіппелі механизм (аспан ілмегі) жіпті ұшаққа бекітті. Бастапқы пикаптан кейін, жіпті пикап тобы J-тәрізді ілгішпен ұстап, қуатты винтке бекітіп, адамды немесе жүкті кемеге тартты. Егер пикап сәтті болмаса, ұшақтың винттеріне кедергі келтірмеу үшін, ұшақтың мұрынан қанаттарына дейін дефлекторлы кабельдер тартылған. Кейіннен АҚШ Әскери-теңіз күштері Фултон жүйесін S-2 Tracker ұшағына орнатып сынақтан өткізді, оны суастына қарсы патрульдеуге және құлаған ұшқыштарды құтқаруға пайдалану үшін. Фултонмен жабдықталған S-2 ұшағы жауынгерлік тапсырмада қолданылған-қолданылмағаны белгісіз.
Адамның алғашқы қабылдауы
1952 жылы ЦРУ құпия түрде арнайы іс-қимылдар бөлімінің әскери қызметшілерін адамдарды алуға арналған бұрынғы жүйелерді пайдалануға оқытты. Бұл "толығымен американдық жүйе" операциялық қолдануға рұқсат етілген алғашқы адамды құтқару миссиясы 1952 жылғы 29 қарашада Маньчжурияда өтті. 1952 жылдың соңында ЦРУ-дың C-47 пилоттары Норман Шварц және Роберт Снодди әуеден адамды алу техникасын меңгерді. 24 қарашада осы процедураны жеделдетіп үйренген ЦРУ-дың жарымәскери офицерлері Джон Т. Дауни мен Ричард Г. Фекто аймақтағы антикоммунистік көзқарастарды қолдайтындармен байланыста болған курьерді қайтарып алуға тиіс болды. Миссия сәтсіз аяқталды, себебі қытай әскері ұшақты шағын қарумен атып түсірді, нәтижесінде Дауни мен Фекто қолға түсті. Британдықтар да кадрларды тасымалдау үшін американдық жүйені қолданған деген мәлімдеме бар. Геометриялық ерекшеліктеріне байланысты, көтерілген адам парашют ашылғандағыға қарағанда аз стресс сезінеді. Бір адам сипаттағандай, "сыртқа тепкендей" болған алғашқы байланыстан кейін, адам шамамен 100 футқа (30 м) баяу жылдамдықпен көтеріліп, содан кейін ұшақтың артында аэродинамикалық жағдайға келді. Қолдарын және аяқтарын созу, айналып кетудің алдын алды, адамды көтеруге көмектесті. Процесс шамамен алты минутқа созылды. 1960 жылдың тамызында Әскери-теңіз күштерінің әуе даму бөлімінің командирі капитан Эдвард А. Роджерс Аляскадағы Пойнт-Бэрроуға Skyhook жабдықталған P2V ұшағымен ұшып, Арктикалық зерттеу зертханасының басшысы доктор Макс Брюэрдің жетекшілігімен сынақтар жүргізді. Фултон жабдықты бақылау үшін бортта болды, ал "Нептун" T3 мұз аралынан (Флетчердің мұз аралы деп те аталады) поштаны алды, тундрадағы археологиялық экспедициядан мастодонт тістері сияқты артефактілерді жинады және Петерс көлінің лагерінен геологиялық үлгілерді алды. Сынақтардың ең жарқын сәті P2V Бартон аралына құтқару жиынтығын тастағанда болды. Кемемен алынған жиынтық палубаға жеткізілді, шар ісіріліп, адамды алу операциясы сәтті аяқталды.
"Қалқын аяқ" жобасы
Skyhook-тың алғашқы операциялық қолданылуы 1962 жылғы 19 наурызда тасталған NP 8 советтік дрейфтік станциясын зерттеу болды. Екі агент 1962 жылғы 28 мамырда NP 8 станциясына парашютпен қонды. 1962 жылғы 1 маусымда, 72 сағаттан кейін, советтік жабдық пен екі адам алынып шығарылды. Миссия Кеңес Одағының Арктикадағы ғылыми-зерттеу қызметі туралы ақпаратты қамтыды, соның ішінде мұз астындағы суасты кемелерін анықтауға арналған акустикалық жүйелердің жетілдірілген зерттеулері және Арктикада суасты кемелеріне қарсы күресу техникасын әзірлеу жұмыстары туралы мәліметтер де болды. Жүйенің қауіптілігіне қарамастан, 17 жылдық қолданыс ішінде бір ғана қайғылы оқиға болды. 1982 жылғы 26 сәуірде SFC Клиффорд Уилсон Стрикленд Германиядағы Лахр әскери базасында 7-ші арнайы операциялар эскадрильясының Lockheed MC 130 Combat Talon тікұшағымен Flintlock 82 жаттығуы аясында Fulton STARS жүйесі арқылы алынып шығарылды, бірақ сол жақ иықтың жоғарғы тірегіндегі бұранданың істен шығуы салдарынан құлап қайтыс болды. MH 53 Pave Low, HH 60 Pave Hawk, MH 47 Chinook және V 22 Osprey тікұшақтары сияқты ұзақ қашықтыққа ұша алатын тікұшақтардың, сондай-ақ олардың барлығындағы ауада отын толықтау мүмкіндігінің артуы осы жүйенің сирек қолданылуына себеп болды. 1996 жылғы қыркүйекте Әуе күштерінің арнайы операциялар бас қолбасшылығы осы жүйені қолдану мүмкіндігін тоқтатты.
Танымал мәдениетте
Skyhook бірнеше фильмдерде және бейне ойындарда көрсетілген. Ол 1965 жылғы Джеймс Бондтың "Тандербол" фильмінде пайда болды, онда Джеймс Бонд пен оның серігі Домино Дервал фильмнің соңында Фултон жүйесімен жабдықталған өзгертілген Боинг Б-17 ұшағымен теңізден құтқарылады. Skyhook жүйесі 2008 жылғы "Қараңғы рыцарь" фильмінде де пайда болды. Луциус Фокс бұл жүйені қонусыз ұшаққа қайта отыру құралы ретінде алғаш рет айтты, және ол Lockheed L-100 Hercules ұшағына бекітілді. Видео ойындарда Skyhook-тың біршама фантастикалық интерпретациясы "Metal Gear Solid: Peace Walker" және "Metal Gear Solid V: The Phantom Pain" ойындарының негізгі ойын механизмін құрайды. "Call of Duty: Modern Warfare III Warzone" жеңіс сериясында жеңімпаз команда байланған шарды босатып, содан кейін C-130 ұшағымен көкке шығарады.