Әділчеваз: Тарихы мен қазіргі жағдайы

Кіріспе

Адилчеваз () – Түркияның Битлис провинциясындағы қала. Ол Ван көлінің солтүстік жағалауында орналасқан. Адилчеваз ауданының орталығы болып табылады. Қалада Бекиран тайпасының күрдтері тұрады және 2021 жылы халық саны 15 193 адамды құрады. Қала әкімі – АДП партиясынан Абдулла Акбаба. Адилчеваздың жанында урарттықтар салған танымал Кеф қамалы орналасқан. Кереметтер монастыры Ван көлінің солтүстігіндегі төбелерде, Адилчеваздан солтүстік-батысқа қарай 3,5 шақырым (2,18 миль) қашықтықта жатыр.

Тарих

Ортағасырлық Адилчеваз қаласы, Аббасид халифатының және одан кейін Селжук империясының билігінде, көлдің жанындағы тік төбеде және оның төңірегінде орналасқан. Осы кезеңдегі қала қабырғаларының фрагменттері әлі де көрініп тұр. 15 ғасырдағы Қарақойынлы әмірі Жахан Шахтың есімі ескі қаланың батыс қақпасына жазылған, бірақ ол "қабырғалардың құрылысына үлкен үлес қоспаған" делінеді – олар, мүмкін, Селжуқтардан бұрын салынған, содан кейін Селжук билігі тұсында 1231-43 жылдары жөнделген. Бұл жерде қазірге дейін сақталған жалғыз ғимарат – 14 немесе 15 ғасырға жататын шағын мешіт. Қала қабырғаларының сыртында, көбінесе оңтүстікке қарай созылған қала маңындағы аудан да болған, ол қазір су астында қалған. Бір кезде су көтерілісінен оқшауланған бір елді мекен аралға айналған көрінеді. Кейінгі орта ғасырларда су деңгейі тағы да көтеріліп, оңтүстікке қарайғы қала маңындағы аудандар Осман дәуіріндегі Ұлу Ками мешіті салынған жазық жерге ығыстырылды. 16 ғасырдың соңында Осман мешіті салынған кезде оңтүстік арал да суға батқан болуы мүмкін. Ескі қоршалған аудан "қала орталығы ретінде өмір сүруге жарамсыз" болды, бірақ онда әлі де бірнеше үй сақталған. Тоғыз күмбезді Осман мешіті қаланың өзгеруін ынталандыру үшін емес, керісінше, көрсету үшін салынған болуы мүмкін; қала маңындағы тұрғындардың көпшілігі, әдетте, оның салынуына дейін көшіп кеткен. Таяудағы Кохоз (ресми атауы Йолчаты) ауылындағы, қазіргі уақытта көбінесе қираған хан да сол кезеңде салынған. Жергілікті деректер бойынша, хан 1548 жылы Сәфилерге қарсы жорық кезінде Адилчеваздың санджақ бейі болған Зал Пашаға (1580 жылы қайтыс болған) тиесілі, бірақ мұны растайтын археологиялық немесе мәтіндік деректер жоқ. Соңғы ғасырларда Адилчеваз тағы да өз орнын ауыстырды, бұл жолы ескі Осман қала орталығынан шығысқа қарай 1 км қашықтыққа жылды. 1800 жылдардың соңындағы жер сілкінісі көл жағасындағы көптеген үйлерді қиратқан су тасқынына әкеп соқты, бұл екінші жылжуға ықпал етті. 1879 жылғы жазбада кішкентай ескі мешіт енді ғибадат ету орны ретінде қолданылмағаны, оның астық сақтау үшін пайдаланылғаны айтылған. Одан бері ол толыққанды қалпына келтірілді. 1979 жылы Т. А. Синклер "Адилчевазда жаман қонақүйлер ғана бар" деп жазды.

The medieval town of Adilcevaz, under the Abbasid Caliphate and then the Seljuk Empire, was located on and around the steep hill by the lake. Some fragments of the town walls from this period are still visible. An inscription naming the 15th century Qara Qoyunlu ruler Jahan Shah was made by the old city's west gate, but he is "unlikely to have contributed much to the walls" they were probably built before the Seljuks and then renovated 1231 43 during Seljuk rule. A small mosque from perhaps the 14th or 15th century is the only building that still stands in this area. There was also a suburban area beyond the walls, mostly to the south which is now underwater. One inhabited area was apparently left isolated as rising water levels turned it into an island at some point. During the late middle ages, water levels rose again, and the suburban areas to the south were abandoned in favor of the flat land around the area where the Ottoman era Ulu Cami was later built. Probably by the late 16th century, when the Ottoman mosque was built, the southern island had also been submerged. The old walled area was "no longer viable as a town center", although there were still some houses here. Most likely, the nine domed Ottoman mosque was built to reflect the town's shift rather than to encourage it; most of the suburbs had probably already relocated before its construction. Another monument from about the same time is the now mostly ruined han in the nearby village of Kohoz (officially Yolçatı). The han is locally attributed to Zal Paşa (d. 1580), who was sanjak bey of Adilcevaz at the time of Süleyman I's campaign against the Safavids in 1548 9, but there is no other archaeological or textual evidence to validate this. In recent centuries, Adilcevaz has shifted again, this time from the old Ottoman town center to its present day location 1 km further east. An earthquake in the late 1800s caused flooding that destroyed many houses by the lake shore, which probably contributed to this second shift. An account in 1879 noted that the small older mosque was no longer being used as a place of worship; it was then used for grain storage. It has since been heavily restored. In 1979, T. A. Sinclair wrote that there were "only bad hotels in Adilcevaz".