Кіріспе

1940 жылғы Кинг Видордың фильмі

Сюжет

1940 жылы шетелдік тілші, “Комрад Х”, цензураны айналып өтіп, Кеңес Одағы туралы сынды мақалалар жарып жібереді. Құпия полиция бастығы комиссар Васильев баспасөз цензурасын өз қолына алғанын мәлімдейді. Оның алдындағы жолдас Молков “сақтық танытпағандықтан” “жол апатынан” қаза тапты. Барлық тілшілерге рұқсатсыз Мәскеуден шығуға тыйым салынады. Маккинли “Мэк” Томпсон, құпия түрде “Комрад Х”, жауапкершіліктен шет қалып, алкоголик болып көрінеді де, тілшілерге арналған баспасөз мәслихатын өткізіп жібереді. Неміс тілшісі Ван Хофер Мактың бөлмесін иеленеді, ол бөлмені Мак алдын ала төлеп, жөнге келтірген еді. “Нацистке осылай әрекет ету дұрыс па?” – сұрайды Мак Ван Хоферден. Тілші Джейн Уилсон Макқа сол күні оның ескі досы, комиссар Васильев атып өлтірген жолдас Молковтың жерлену рәсімі өтетінін хабарлайды, ол енді Молковтың қабірінде жылайды. Мак тек қабылдау туралы ойлайды, ал Джейн ол бір кезде “кәсіптегі ең жақсы тілші” болғанына көңілі толады. Ван Хофер орыс қонақ үйінің басқарушысымен бірге келіп, америкалық өзінің орнын басып алды деп шағымданады. Әңгіме телефон қоңырауымен үзіледі, ол Макқа Америка жаңалықтар бюросынан Германия Ресейге соғыс жариялағандығы туралы хабарлама келгеніндей көрінеді (иронияға орай Германияның Ресейге шабуыл жасауына бірнеше ай бұрын). Ашуланған орыс басқарушысы неміс Ван Хоферді бөлмеден шығарып жібереді. Молковтың жерлену рәсімінде Мак табутты көтеріп жүрген адамның табутқа соққандығы арқылы сигнал бергенін байқайды. Портативті радио ретінде жасырылған фотоаппаратын пайдаланып, Мак кісі өлтіруші табуттан шығып, комиссар Васильевке оқ атқан сәтті суретке түсіреді. Мак пленканы жасырады. Мактың кім екенін оның жеке күзетшісі Ваня анықтап алады, ол оны қызы Голубканы елден шығаруға уәде беруге шантаж жасайды. Голубка – трамвай жүргізушісі, оны “Теодор” деп атайды, себебі трамвайды жүргізуге тек еркектерге ғана рұқсат беріледі. Теодор – идеалистік коммунист, оны Мак пен Джейн “Кеңес Одағында болуға болатын ең жаман нәрсе” деп жариялайды. Коммунистер билікке қауіпті идеялармен толы, сондықтан коммунистер коммунизмнің жемісті болуы үшін атылады. Теодордың трамвайында отырып, Мак Кеңес Одағына құлшылық етеді және оған АҚШ-та коммунистік идеяларды таратуға көмектесуге ниетті екенін білдіреді. Бастапқыда Мактың ниетіне күдікпен қараса да, оның кеңесшісі Бастаковтың батасымен (жағымсыз фанатикалық идеалисттен құтылуға құштар), Теодор коммунизмнің артықшылықтарын әлемге тарату үшін формалды некеге келіседі. Теодор ретінде үйленуге мүмкіндігі болмағандықтан, ол енді революциялық шейіт Лизванетчка (Лиззи) есімін қабылдайды. Үйлену тойында Лиззи Макқа өзінің құрметіне ие Бастаковтың суретін көрсетеді, оны Мак Васильевтің өлтіруге тырысқан адам ретінде таниды. Джейн Мактан АҚШ-та оның орнына мақала жазуын сұрайды және Макты кеңес үкіметіне қарсы екенін ашық жариялайды. Ол кеткеннен кейін құпия полиция келіп, Мак пен Лиззиді комиссар Васильевке жауап беру үшін алып кетеді. Васильевті күтіп тұрған Мак Ваняның бөлмесінен табылған өзінің радиокамерасын танымайтын болып көрінеді. Мак пен Лиззиді қорғау үшін Ваня өзінің “Комрад Х” екенін айтады және “оның” орамалындағы тесіктерді хабарламаларды шешу үшін қалай пайдалануға болатынын көрсетеді. Мак, Лиззи және Ваня тұтқындалады. Бастаковтың бір топ ізбасарлары олармен бірге тұтқындалады және Лиззи Бастаковқа сатқындық жасаудан гөрі өлгенді жақсы көретінін мәлімдейді. Мак Васильевке күзетші арқылы ұсыныс жасайды. Ол Васильевке оны өлтіруге тырысқан адамның кім екенін айтып, оқиғаның суретін ұсынады. Макты “Васильевке” апарып бара жатқанда, ол Бастаковтың қазір полиция бастығы болғанын біледі. Васильев “пневмониядан” қайтыс болды. Фотосурет Бастаковты ыңғайсыз жағдайға түсіреді, сондай-ақ жаңа үкіметке адалдығын дәлелдеу үшін Бастаковтың 100 ізбасары өлтірілді. Мак Бастаковқа айыптау суретін береді, бірақ негативті жасырады. Бастаков Лиззи, Ваня және Мактың өмірін негативке айырбастайды, оны Мак қайтарып алуы керек. Бастаков сөзінде тұрмайтынын білген Лиззи енді көңілі толады, олар оларды аңдып жүрген құпия полициядан қашып, үштігі танкілерді тасымалдайтын пойызға жасырынады. Лиззидің жүргізуге үйренген танкін иеленіп, олар Румыния шекарасын өтіп, сол жерде беріліп, АҚШ-қа жетеді.

Өндіріс

"Комрадес Х" фильмінің түсірілімі 1940 жылдың тамыз айының соңында басталды. Фильм "Үздік әңгіме" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығына ұсынылды. Гейбл, отандық мейрамхананың басқарушысын неміс тілшісін бөлмеден шығаруға итермелеу үшін, "Германия Ресейге басып кірді" және "Панцер танктары Украинаға қарай шапқылап келеді" деп болжамды түрде әзілдейді. Фильм шыққаннан кейін бір жылдан аспай Германия шын мәнінде Ресейге және Украина КСР-іне шабуыл жасады. "Комрадес Х" және "Ниночка" сияқты соғысқа дейінгі американдық фильмдер де Кеңес Одағын артта қалған, көңілсіз, депрессиялық және тоталитарлық деп бейнелейді. Бірақ АҚШ Ресейдің жағына соғысқа қатысқаннан кейін, Голливудтағы орыстардың бейнесі бірден батыл, ар-намысшыл, бостандыққа құштар босатушылар болып өзгерді. Ұлыбритания бұл фильмін кинотеатрлардан алып тастады. Фильмнің бір эпизодында Маккинли хатшысы Ольгаға арақ құйып, оны құшақтап алғаннан кейін, Голубка бөлмеге кіреді және оның қызығушылығы үшін әйелдер "шаш тартысқан күреске" түседі, Variety журналы оны "тамсалы" деп сипаттады.

Кассалық жинақ

MGM деректеріне сәйкес, фильм АҚШ және Канадада 1,520,000 доллар, ал басқа елдерде 559,000 доллар табыс әкеліп, 484,000 доллар пайда тапты.