Горький парк: Роман Аркадия Ренко

Кіріспе

1981 жылғы Мартин Круз Смит романы

«Горький паркі» – 1981 жылы американдық автор Мартин Круз Смит жазған қылмыстық роман. Суық соғыс кезінде Кеңес Одағында өтетін бұл роман, Аркадий Ренко деген Мәскеудегі кісі өлтірулерді тергейтін тергеушінің басты кейіпкері бар серияның алғашқы кітабы. «Полярлық жұлдыз» және «Қызыл алаң» атты екі келесі кітап та Кеңес дәуірінде орын алады. Ренконың бас рөлде ойнаған тағы жеті кітабы Кеңес Одағы құлағаннан кейін жарық көрді. Олардың арасында – коммунистік Кубадағы оқиғаны баяндайтын «Гавана шығанағы», Чернобыль апатындағы Ренконың тағдырын көрсететін «Қасқырлар итті жейді», Аркадийдің Владимир Путин басқаратын Ресейге оралуын суреттейтін «Сталиннің көлеңкесі» («Сталинский призрак»), «Үш станция», «Татьяна», «Сибірлік дилемма» және «Тәуелсіздік алаңы» кітаптары бар. «Горький паркі» – үлкен сатылымға ие болған, Мартин Круз Смит он жылдық тәжірибеден кейін белгілі автор атанған туынды. Роман, суық соғыс кезінде Кеңес Одағындағы өмірді шынайы бейнелегені үшін мақтауға лайық болды. 1983 жылы осы атпен сәтті фильм түсірілді.

Сюжет

Бұл оқиға Аркадий Ренко, Мәскеу милициясының бас тергеушісінің басынан өткен оқиға. Ол Мәскеудегі Горький паркінен табылған үш мәйітке қатысты іс бойынша тағайындалады. Құрбандар – екі ер адам мен бір әйел – атып өлтірілген, ал кісі өлтіруші оларды танудан сақтау үшін олардың беттері мен саусақ ұштарын кесіп тастаған. Әйел денесінен табылған конькилер Аркадийді киностудияда гардеробшы болып жұмыс істейтін Ирина Асановаға жеткізеді. Ирина олардың ұрланғанын айтады және олардың құрбандармен қалай байланысқа түскенін білмейтінін мәлімдейді. Бірақ Аркадий үш адамның Иринамен таныс екенін анықтайды: оның досы Валерия Давидова, Валерияның жігіті Костя Бородин және американдық студент Джеймс Кирвилл. Аркадий әйелдің бас сүйегін Мәскеу университетінің антропологы профессор Андреевке тапсырады, ол сүйек құрылысынан бетті қайта құруға маманданған. Бір моншада Аркадийдің бастығы, Бас прокурор Иамской, Аркадийді Ресейге жиі келетін американдық миллионер Джон Осборнмен таныстырады. Аркадий Осборн мен кісі өлтірулердің арасында байланыс бар деп күдіктенгенде, оның серіктесі, Кеңес сауда министрлігінің кіші лауазымды қызметкері Мендель, Осборнның КГБ-ның хабаршысы екенін ескертеді, сондықтан Аркадийдің барлық басшылары оны "дос" деп санайды. Аркадийдің проблемалары оның серіктесі Давидованың пәтерін тергеп жатқанда атып өлтірілгенде күшейеді. Кирвиллдің ағасы Уильям, Нью-Йорк полициясының детективі, орыс тілінде еркін сөйлейді, бауырының өлтірушісін табу үшін Мәскеуге келеді. Аркадий Осборнға күдіктенгенін жасыра отырып, мәйіттің кім екенін анықтау үшін Кирвилден мүмкіндігінше көп ақпарат алуға тырысады. Иринаға Мәскеу метросында шабуыл жасағанда, Аркадий оны әйелі Зоя оны оқытатын мектептегі әріптесінің біріне тастап кеткеннен бос тұрған пәтерінде жасырады. Аркадий әкесіне, зейнеткер Қызыл Армия генералы Ренкоға барады, оны "Сталиннің сүйікті генералы" немесе "Украинаның қасапшысы" деп атайды. Ақсақал Ренко Осборнның нацистер басып алған кезде Қызыл Армияға қосылған ОСС офицері болғанын еске алады. Ол өзінің сүйкімділігі мен ағылшын тілін жетік меңгергенінің арқасында үш тұтқынға алынған СС офицерінен қажетті ақпаратты алды, содан кейін оларды Горький паркіндегі үш адамның өлтірілгені сияқты атып өлтірді. Аркадий мен Ирина өзара тартылуларын мойындағаннан кейін ғашық болады, бірақ Аркадий Ирина Осборнның үш құрбанмен байланысы туралы білетініне сенімді, бірақ ол Осборнның Валерия мен Костяға Америкаға қашуға көмектескенін, ал олардың досы Кирвилл радикалдық антисоветтік көзқарастарымен олардың қашуын жеңілдеткені үшін жарнамалық жеңіске қол жеткізуді үміттенеді деп ойлайды. Иринаны Валерияның өлгеніне сендіру үшін Аркадий оған профессор Андреевтің бетін қайта құруын көрсетуге дайындалады, бірақ сол кезде қайта құру Ренконың жоғары лауазымды тұлғаларымен жойылған. Айла-шарғы жұмыс істейді, және Ирина досы өлгенін мойындайды, қайта құрылған басқа қарағысы келмейді. Аркадий өзі номенклатураның құрамында туғанына қарамастан, элитаның ықпалды және жақсы қорғалған мүшелерінің сыбайлас жемқорлығы мен арамдығын әшкерелейді, салдары қандай болмасын. Бұл оның басшысы Иамской мен оның ең жақсы досы Миша атты заңгердің Осборнмен жұмыс істейтіндігі туралы хабарланған кезде оған кері әсер етеді. Аркадий Мишамен кездесуден қашып кетеді, бірақ Ямскойдың қайта құрылған басқа қол сұғып, оны жоюына жол бермеу үшін тым кеш. Аркадий Осборнға қару ұстап, елден кету алдында тұр, бірақ Осборн оған Ямской Иринаны ұрлап алғанын айтады. Егер Аркадий Осборнды жіберіп, университет кампусына асықса, ол оны құтқаруға уақытында келуі мүмкін. Аркадий солай істейді, Ямской мен Осборнның бас қолбасшысын өлтіреді, бірақ қатерлі ішек жарақатын алады. Ол мемлекеттік күзетте қалып, КГБ-ның үнемі тергеуіне түседі және оның ескі қарсыласы, КГБ майоры Приблуданың бақылауында болады. Аркадий әлсірегеніне қарамастан, тергеушілердің сұрақтарына жауап бергенде, Ямскойдың өзі жоғары дәрежелі КГБ офицері екенін, милицияда тыңшы ретінде орналасқанын және оның басшылары Осборнға көмектесу үшін оларға сатқындық жасағанын білгенде күлімдейді. Бірнеше айдан кейін Аркадий КГБ генералының алдына әкелінеді, ол Аркадийдің бұрыннан күдіктенгенін растайды: Костя Бородин (тәжірибелі аңшы) және Валерия Осборнға Ресейден жалғыз жоғары сапалы терісі бар жануарды – сотырды – тұтқындап, контрабандалық жолмен шығаруға көмектескен. Олар Осборнның оларға Америкаға қашуға көмектесетініне сенген, бірақ ол оларды өлтірді. Қазір, бірнеше айлық келісімдерден кейін, Осборн сотырларды қайтаруға келісті, Аркадийді босату және Америкаға жеткізу шартымен. Аркадийдің Нью-Йорк қаласына жасаған қысқа сапары оны Осборнмен, Иринамен және Кирвиллмен кезекпен таныстырады. Аркадий Осборн олар екеуі де ғашық екенін айтқанда ашуға булығады, бірақ Ирина оның Осборнмен екі рет жатқанын мойындайды – бір рет оған қашуға көмектесу үшін, екінші рет Аркадийді Америкаға әкелу үшін. ФБР агенттері Аркадий мен Иринаны Осборнның Статен-Айлендтегі ранчосына қадағалайды, онда алмасу күтілуде. Сапар барысында Аркадий ФБР агенттерінің дипломатиялық оқиғаны болдырмау үшін Осборнға оларды өлтіруге рұқсат беретінін түсінеді, содан кейін оларды қадағалап жүрген КГБ агенттері Осборнды өлтіруі керек. Ранчоға келгенде топ Кирвилді табады, оның ішегін жарып, атып өлтірген. Ол Осборнды бауырының өлтірушісі деп анықтады, бірақ Осборнның қаңғыбас иттілері оған шабуыл жасағанда жеңіліп қалды. Осборн аң аулау мылтығымен пайда болады, және Аркадий оны ФБР-дің сатқындық жасап жатқанына көндіреді. Осборн екі ФБР агентін атып тастайды, екі КГБ агенті келгенде, және олардың барлығы шатақтанған атыста қаза табады. Осборн Аркадийді сотыр қапағында бұрыштап алып жаралайды. Аркадий басымдыққа ие болып, бірнеше сотырды босатады, Осборнның қапаққа асығыс кіруіне себеп болады, онда Аркадий оны атып өлтіреді. Ирина келіп, Америкада қалуды қалайтынын айтады, бірақ Аркадий, Американың Совет Одағы сияқты жемқор екенін түсініп, соңғысына оралуды жөн көреді. Ол егер ол үйге оралса, совет билігі Иринаны қайтаруды талап етпейтінін де біледі. Өзінің басшыларының ашуын басудың жалғыз жолы барлық сотырларды өлтіру екенін түсінген Аркадий Осборнның мылтығын алып, олардың қосқаптарын ашып, орманға босатады.

The story follows Arkady Renko, a chief investigator for the Moscow militsiya, who is assigned to a case involving three corpses found in Gorky Park, a large urban park in Moscow. The victims two men and a woman were shot, and have had their faces and fingertips cut off by the murderer to prevent identification. Ice skates found on the woman's body lead Arkady to Irina Asanova, a wardrobe girl at a movie studio, who claims that she reported them stolen, and has no idea how they ended up with the victims. However, Arkady tentatively identifies the three bodies as known associates of Irina: her friend Valerya Davidova, Valerya's boyfriend Kostia Borodin, and an American expatriate student named James Kirwill. Arkady gives the woman's skull to Professor Andreev, an anthropologist at Moscow University, who specializes in reconstructing whole faces from bone structure. At a bathhouse, Arkady's superior, Chief Prosecutor Iamskoy, introduces Arkady to an American fur millionaire, John Osborne, who regularly visits Russia. When Arkady begins to suspect a connection between Osborne and the murders, he is warned by his associate, Mendel, a junior official in the Soviet Trade Ministry, that Osborne is an informant for the KGB, and thus regarded as a "friend" by all of Arkady's superiors. Arkady's problems escalate when his partner is shot to death investigating Davidova's apartment, and Kirwill's elder brother William, a detective with the New York City Police Department who speaks fluent Russian, arrives in Moscow intending to find and kill his brother's murderer. Arkady tries to discover as much as he can from Kirwill to confirm the corpse's identity, without admitting that he suspects Osborne. When Irina is attacked on the Moscow underground, Arkady hides her in his own apartment, vacant since his wife, Zoya, left him for one of her colleagues at the school where she teaches. Arkady reluctantly pays a visit to his father, retired Red Army General Renko, a. k. a. "Stalin's Favorite General", a. k. a. "The Butcher of Ukraine". The elder Renko remembers that Osborne was an O. S. S. officer attached to the Red Army during the Nazi invasion, tasked with interrogating three captured S. S. officers. Thanks to his charm and fluent German, Osborne got the information he needed from the officers over a friendly picnic in the countryside, then shot all three of them dead almost exactly the manner in which the three bodies in Gorky Park were killed. Arkady and Irina become lovers after admitting their mutual attraction, but Arkady is convinced that she knows about Osborne's connection with the three victims, except she believes that Osborne has helped Valerya and Kostia to defect to America, with their friend Kirwill, a radical anti Soviet, hoping to claim a publicity victory for having facilitated their escape. To convince Irina that Valerya is dead, Arkady sets up a situation in which he is going to show her Professor Andreev's reconstruction, even though by this point the reconstruction has been destroyed by Renko's higher ups. The ruse works, and she admits that her friend is dead rather than have to look at the reconstructed head. Despite being born into the nomenklatura himself, Arkady exposes corruption and dishonesty on the part of influential and well protected members of the elite, regardless of the consequences. This rebounds on him when his own superior, Iamskoy, and his best friend, a lawyer named Misha, are both revealed to be working with Osborne. Arkady flees a meeting with Misha before a gang of killers arrive, but is too late to prevent Iamskoy from appropriating the reconstructed head and destroying it. Arkady confronts Osborne at gunpoint as he is about to leave the country, but Osborne informs him that Iamskoy has already kidnapped Irina, and if Arkady lets Osborne go and rushes to the university campus, he might be just in time to save her. Arkady does so, killing Iamskoy and Osborne's chief henchman, but suffering a near fatal stomach wound. He recuperates in the custody of the State, being regularly interrogated by the KGB and watched over by his old antagonist, KGB Major Pribluda. In spite of his weakened state, Arkady laughs when he realizes from his interrogators' questions that Iamskoy was himself a high ranking KGB officer, planted as a spy in the militsiya, and his superiors were badly embarrassed to find that he betrayed them to help Osborne. Months later, Arkady is brought before a KGB General who confirms what Arkady already suspected: that Kostia Borodin (an expert hunter) and Valerya helped Osborne to trap and smuggle live sables the only high quality fur bearing animal on which the Soviet Union enjoys a monopoly out of Russia. They believed Osborne would help them defect in exchange, but instead he killed them. Now, after several months of negotiations, Osborne has agreed to return the sables in exchange for Arkady being released and brought to America. Arkady's brief trip to New York City reunites him with Osborne, Irina, and Kirwill in succession. Arkady is outraged when Osborne tells him that he and Irina are lovers, but Irina swears that she only slept with Osborne twice once to convince him to help her defect, and once more to convince him to bring Arkady to America. FBI agents escort Arkady and Irina to Osborne's ranch on Staten Island where the exchange is supposed to take place. During the trip Arkady realizes that, to avoid a diplomatic incident, the FBI agents plan to let Osborne kill him and Irina before allowing KGB agents, who are tailing them, to kill Osborne. When they arrive at the ranch the group finds Kirwill, shot and disemboweled. He finally identified Osborne as his brother's killer, but was overcome by Osborne's attack dogs when he came to confront him. Osborne appears, armed with a hunting rifle, and Arkady convinces him that the FBI is planning a betrayal. Osborne shoots two of the FBI agents as two KGB agents arrive, and the KGB and FBI agents are killed in the chaotic firefight that ensues. Osborne finally corners and wounds Arkady in the sable pens. Arkady gains the upper hand by releasing several of the sables, causing Osborne to rush recklessly into the pen where Arkady is able to shoot and kill him. Irina arrives and says that she wants to stay in America, but Arkady, finding America to be as corrupt as the Soviet Union, chooses to return to the latter; he also knows that if he does return home, the Soviet authorities will be less inclined to demand Irina's return. Realizing that the only way to reduce his superiors' ire is to kill all the illicit sables, Arkady picks up Osborne's hunting rifle, but instead he decides to break open their cages and release them into the forest.

Патогетеродоксия синдромы

Патогетеродоксия синдромы – құрастырылған психикалық ауру. Ол – жаңылысқан мақтаншылдық идеясы. Бұл синдромды Бас тергеуші Ренко жұқтырған, оны КГБ агенты былай деп сипаттады:

Идеялар мен ықпал

Смит совет диссиденттерін және олардың бағыну мен үйлесуге құлықсыздығын Совет Одағы қалай бейнелейтінін көрсету үшін патогетеродоксия тұжырымдамасын сатирикалық түрде жасады. Синдромның өзі құрастырылған болса да, оқиға кеңестік тәжірибеде диссиденттерге "ауыспалы шизофрения" диагнозы қойылып, оларды психотроптық препараттармен күштеп емдеуге сілтеме жасайды. Ренконың сүйіктісі Ирина да осыған ұқсас жалған "психиатриялық мәселелер" үшін институционалдық емге алынып, бұрынғыда күштеп емделген, нәтижесінде оның бетінде ауыр жарақат қалды және бір көзінен айырылды.

Сыни қабылдау

Смит 1971 жылы Кеңес Одағына сапардан оралғаннан кейін ресейлік детектив туралы роман жазу идеясымен АҚШ-қа келді, бірақ баспасы бұл идеяға қызығушылық танытпады. Ол романды 1981 жылы жариялағанға дейін "Горький паркі" жөнінде он жыл бойы жұмыс істеді. "Вашингтон пост" газеті "Горький паркі" туралы: "Бұл американдық көркем әдебиеттің соңғы туындыларының ішінде Кеңес Одағы, оның астанасы, көңіл-күйі мен халқы туралы ең жақсы сезім береді" деп жазды. "Нью-Йорк таймс" газеті "Горький паркі" – "жақсы жазылған триллердің қаншалықты әсерлі болатынын еске түсіреді" деді. 2016 жылы The Strand Magazine "Горький паркін" суық соғыс кезеңіндегі ең үздік бес шпиондық романның бірі деп атады. "Гардиан" газеті: "Кітаптағы кеңестік өмірдің бейнесі соншалықты дәл болғандықтан, ол тез арада Кеңес Одағында тыйым салынды" және "диссидент [кеңес] зиялыларының арасында танымал болды" деп мәлімдеді. "Горький паркі" 1981 жылы Криминалдық жазушылар қауымдастығының "Алтын қамшы" сыйлығына ие болды. "Горький паркінің" шынайылығы жиі мақталып жүрсе де, Круз Смит кітапты зерттеу үшін Ресейде бар болғаны екі апта өткізді, ал Мәскеудегі суық соғыс кезеңіндегі өмір туралы мәліметтерді көбінесе кітапханалар мен АҚШ-тағы ресейлік иммигранттармен сұхбаттасу арқылы алды.

Фильмге бейімделу

1983 жылы романның киноадаптациясы шықты, онда Уильям Херт Аркадий, Джоанна Пакула Ирина, Ли Марвин Осборн және Брайан Деннехи Кирвилл рөлінде ойнады.